जिन्दगी : एक चाइनिज चेकरको गेम- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
कोसेली

जिन्दगी : एक चाइनिज चेकरको गेम

पात्रहरुको मनको अन्तरकुन्तर चहारेर तिनका सूक्ष्म मनोभावलाई तीक्ष्णतासाथ प्रस्तुत गर्न सक्ने तोल्सतोयको जस्तो विलक्षणता अरुमा सायदै होला । त्यसैले नै तोल्सतोय संसारकै महानतम ‘अफसानानिगार’ मानिन्छन् । यस्तो तथ्य बुझिसकेपछि कसैले पनि अफसानानिगार बन्नेतर्फको आफ्नो पाइलालाई कमिलाको पाइला नठानिरहन सक्तैन । त्यसमा यो पंक्तिकार कसरी अपवाद हुन सक्छ ?
लेखक त्यो हो, जसले गल्प साहित्यको रचना गर्छ या आख्यानको पूर्णांग पुस्तक लेख्छ । उपन्यास लेखनलाई म शीर्ष स्थानमा राख्छु, जसको रचना गर्न ठूलो परिश्रम, एकाग्रता र लगनशीलताको खाँचो पर्छ ।
वसन्त थापा

लेखक भनेर चिनाउँछन् मलाई अचेल मानिसहरू । सानै वृत्तमा सही, चिनारी बनेको छ यो मेरो ।

हाम्रो सामाजिक संस्कार नै यस्तो छ, हरेकलाई एक–एकओटा फ्रेममा राख्नैपर्छ । त्यो भूतपूर्व पुलिस, त्यो सरकारी कर्मचारी, त्यो प्रोफेसर, त्यो वकिल, डाक्टर, पत्रकार, इन्जिनियर, ठेकेदार, व्यापारी, नेता, लोकल दादा आदि आदि । फोटो स्टुडियोमा फोटो खिचाउँदा कुन साइजको फोटो बनाउने भनेर सोध्थे पहिले पहिले । अटो साइज, पासपोर्ट साइज, बी टु साइज, क्याबिनेट साइज आदि हुने गर्थे । त्यसरी नै व्यक्तिलाई समाजले एउटा फ्रेम या एउटा साइजमा जड्न रुचाउँछ, उसको पेसा व्यवसायका आधारमा । त्यही उसको निजी चिनारी बन्छ । तर, मेरो हकमा भने एकनासको चिनारी कहिल्यै रहेन । यो सदैव चलायमान रह्यो, सधैं बदलिरहने । जीवनको यात्रा नै मेरो त्यस्तो रह्यो, सीधा सरल रेखामा चल्न सकेन– सधैं बांगोटिंगो, टेडोमेढो, चाइनिज चेकरको गेमजस्तो । मानिसहरू साहु, व्यापारी, पुलिस, सेना, वकिल, न्यायाधीश, शिक्षक, डाक्टर, नेता, पाइलट, मिस्त्री हुन्छन् र जीवनभर उनीहरू त्यही भनेर चिनिन्छन्, त्यसैको फ्रेममा जकडिन्छन् । म भने अनेक साइजको फ्रेममा पस्दै निस्कँदै गरें । म पुस्तक प्रकाशकको फ्रेममा थिएँ र एक अर्थमा अझै छु पनि । त्यसअघि म पत्रकारको फ्रेममा थिएँ । त्यसभन्दा अगाडिको कुरा नगरौं केके थिएँ के–के !

भूपी शेरचनको यस ‘चिसो एस्ट्रे’ मा खरानी बनेर टाँसिइरहनलाई अनेक वृत्ति र उद्यम गरें । कम्तीमा पनि दस अवतार त लिएँ मैले यसै जुनीमा । त्यसैअनुसारको हुलिया बनाएँ र त्यसैअनुसार चिनिएँ । त्यस्ता धेरै फ्रेमहरूमा पस्दै तिनलाई भत्काउँदै हिँड्ने मलाई समयचक्रले घुमाउँदै अहिले लेखकको फ्रेमभित्र पसालेको छ । यसमा मलाई बिलकुल कुनै सिकायत छैन । अपितु मलाई अत्यन्त खुसी लाग्छ, लेखकको चिनारी पाएकामा । म भित्रभित्रै दंग पर्छु कसैले मलाई लेखक भनेर चिनाउँदा । म यसलाई आफूले प्राप्त गरेको इज्जतिलो उपाधि ठान्छु । मेरो नामअगाडि भूतपूर्व मन्त्री, सचिव, जर्नेल, राजदूत, न्यायाधीशको फुँदा नजोडिएर के भो लेखकको खिताब पाएको छु, जुन खिताब चाहँदैमा कसैले पाउन सक्दैन भन्ने लाग्छ । यसै पनि असली लेखक र असली संगीत श्रष्टाप्रति मेरो श्रद्धा असीम छ र तिनलाई म उच्चतम कोटिको सर्जक मान्छु । तसर्थ आफैं लेखकका रूपमा दरिन पाउँदा गौरवको अनुभूति हुनु नितान्त स्वाभाविक हो ।

तर, म आफैंले खडा गरेको मापदण्ड र मैले आफूखुसी तयार पारेको परिभाषाबमोजिम भने म लेखक किमार्थ होइन । लेखकको त्यस उच्च आसनमा बस्ने अधिकार राख्दिनँ । यसो त मैले धेरै लेखेको छु सानैदेखि नै । अनेक थोक लेकेको छु– स्कुल पढ्दा हस्तलिखित पत्रिकादेखि पर्चा, पम्पलेट, वक्तव्य, कविता, गीत, निवेदन, तमसुक, अर्काको प्रेमपत्र, लेख–निबन्ध, समाचार, सम्पादकीय, पुस्तक समीक्षा, मृत्यलेख, संस्मरण, स्तम्भ, रिपोर्ताज । कथा पनि तीनवटा लेखेको छु, उहिल्यै । दुईवटा त सामयिक साहित्यिक पत्रिकामा उसैबेला छापिए पनि । लेखक श्यामप्रसादले ‘लेखक कसरी बन्ने’ भन्ने किताबमा आजभन्दा सत्तरी वर्षअगाडि नै दिएको परिभाषा अनुसार लेखकको दायरामा पत्रपत्रिकामा लेख छपाउनेहरू पनि पर्छन् । त्यस अर्थमा अरू धेरैले झैं म पनि लेखक भएको दाबी गर्न सक्छु र गमक्क फुल्न सक्छु लेखकको पगरी गुँथेर । हुन पनि लेखक भनेको कुनै चीज लेख्ने व्यक्ति हो सामान्य अर्थमा । उहिल्यै राणाको पालामा ‘राइटर’ भन्ने दरबन्दी नै हुने गर्थ्यो अड्डामा । अर्थात् ती लेखन्दास हुन्थे । त्यसैले गाउँघरमा ‘राइटर बाजे’ भन्ने सम्बोधन पाउने व्यक्तिहरू पनि हुने गर्थे पहिले पहिले । राइटर बाजेहरूलाई त लेखक भन्न भएन । जसरी त्यस्ता लेखन्दास वा ‘राइटर’ लाई वास्तविक लेखक मान्न सकिन्न, त्यसरी नै म आफूलाई पनि लेखक ठान्दिनँ मैले जतिसुकै विषयमा जतिसुकै लेखेको भए पनि ।

म आफैंले बनाएको निजी मान्यताबमोजिम लेखक त्यो हो, जसले गल्प साहित्यको रचना गर्छ या आख्यानको पूर्णांक पुस्तक लेख्छ । गल्प वा आख्यानको बृहत्तर परिभाषाअन्तर्गत धेरै थोक पर्न सक्छन्– आत्मकथा, यात्रा विवरण, निजात्मक निबन्ध, संस्मरण, कथा–कहानी, उपन्यास आदि । तिनमा पनि उपन्यास लेखनलाई म शीर्ष स्थानमा राख्छु, जसको रचना गर्न ठूलो परिश्रम, एकाग्रता र लगनशीलताको खाँचो पर्छ । उर्वर कल्पनाशीलता र सृजनशीलता, भाषाको लालित्य अनि अभिव्यञ्जनाको शिल्प, सौन्दर्य र लावन्य उपन्यास लेख्न चाहिने अनिवार्य गुणहरू हुन् । उपन्यासका कथानकको बुनोट, पात्रहरूको चरित्र चित्रण, परिवेश तथा परिस्थितिको वर्णन, कथोपकथनलाई यथार्थ एवं प्रभावोत्पादक ढंगले शब्दहरूमा व्यक्त गर्नका लागि लेखन प्रतिभा त चाहिन्छ नै त्यसले सतत अभ्यासको पनि माग गर्छ ।

त्यसबाहेक लेखक त्यो हो, जो आफूलाई लेखक मान्छ, जसले लेखकको उपर्ना लगाएको हुन्छ, जो लेखन कर्मप्रति समर्पित छ, जो नलेखी बस्नै सक्दैन र जो कथाकहानी, उपन्यास अर्थात् समग्रमा गल्प साहित्यको सृजनामा लीन रहन्छ । लेखन त्यस्तो व्यक्तिका लागि व्यवसाय र व्यसन दुवै हुन्छ । लेखन कर्म ‘पार्टटाइम लभर’ भनेजस्तो हुँदैन । यो फुल टाइम कार्य हो । हरिवंश राय बच्चनको मान्यतामा अर्थोकै पेसा र व्यवसाय अपनाएर पनि कवि बन्न सकिन्छ र कविता लेख्न सकिन्छ, तर लेखक बन्नलाई पूर्णकालिक हुनैपर्छ । असली लेखकलाई पैसा कमाउन जग्गा दलाली गर्ने≤ सम्मानका लागि आत्मप्रचार गरिहिँड्ने≤ पद, प्रतिष्ठा र पुरस्कार पाउन कुनै धनपति वा राजनीतिक गणपतिको स्तुति गाउने वा चाकरी गरिहिँड्ने फुर्सद हुँदैन ।

थप कुरा, आफूलाई लेखक भन्नु एउटा गहन दायित्व वहन गर्नु पनि हो । त्यो दायित्व पाठकप्रतिको हो, समाजप्रतिको हो र मूलतः जानीजानी लेखक हुनुको अभिभारा बोक्ने आफैंप्रतिको हो । लेखक भन्ने अनि केही नलेखी बस्ने ? त्यस्तो हुन सक्दैन । यो त विद्यावारिधि गरेर केवल जागिर खानलाई डाक्टरको उपाधि झुन्ड्याउनुजस्तो हुन्छ । विद्यावारिधि गर्नु भनेको तत्सम्बन्धी विधामा अन्तिम छोर पुग्ने गरी अनवरत अध्ययन, अनुशीलन, अन्वेषण गर्ने प्रतिबद्धता हो । त्यसो नगर्ने हो भने त्यो डाक्टर भन्ने उपाधि नामअगाडिको फुँदामा सीमित रहन्छ ।

यसप्रकार आफैंले कोरेको लेखकीय लक्ष्मणरेखाको परिधिबाट म आफूलाई पूरै बाहिर रहेको पाउँछु । आफैंले बनाएको मान्यताको कुनै पनि सर्त पूरा गर्न सक्ने सामर्थ्य आफूमा पाउँदिनँ । सबभन्दा पहिलो कुरा त लेख्ने काम मलाई असाध्य दुस्तर र दुष्कर लाग्छ । पर्वतारोहण सम्बन्धमा आफूले आर्जन गरेको अनुभव र विचारबारे थुप्रै पुस्तक लेखिसकेका विश्वविख्यात आरोही सर क्रिस बोनिङ्टनले एउटा भेलामा भनेका थिए, ‘पर्वत चढ्नु त मज्जा लाग्ने काम हो, तर लेख्नु भनेको साह्रै नै गाह्रो काम हो ।’ सर क्रिसको यस भनाइप्रति मेरो पूर्ण सहमति छ । जुनसुकै काम गर्न मलाई गाह्रो लाग्दैन । बन्चरो चलाउन, कोदालो खन्न, बिरुवा गोडमेल गर्नेदेखि लिएर घरधन्दा र बुहार्तनको कामसमेत हरेक प्रकारका हातेकाम गर्न म तयार रहन्छु । ती काम गर्न किञ्चित् गाह्रो लाग्दैन मलाई । तर, लेख्न भनेपछि मेरो पाइला भारी हुन्छ, अगाडि बढ्दैन । जसरी हुन्छ लेख्ने कामलाई म सकेसम्म पन्छाइरहन्छु र कुनै बहाना खोजिरहन्छु नलेख्नलाई । अरू महत्त्वका काम भ्याउनुपर्ने भएकाले लेख्ने समय नै निकाल्न सकिनँ भनेर आफैंलाई ढाँटिरहन्छु । खाने मुखलाई जुँघाले छेक्दैन, तर म जुँघालाई दोस्याइरहन्छु आफ्नो कमजोरीलाई छोप्न । मलाई स्कुलको वार्षिक परीक्षामा बसेजस्तो हुन्छ केही लेख्न बस्दा । ‘केही लेख्छन्, चित्त बुझ्दैन, अनि केर्छन्, पुनः लेख्छन्, पुनः हेर्छन्’ भनेर लेखेका थिए कवि भूपी शेरचनले । लेख्न बस्दा म आफूलाई ठीक त्यही मनोदशामा पाउँछु । विचार काँचो होला, अभिव्यक्ति सपाट होला, सही शब्द नपर्ला, वाक्य गठन अमिल्दो होला भन्ने डरले एउटा अनुच्छेद लेखिसक्दानसक्दै कवि भूपीले लेखेझैं त्यसलाई सच्याउने, मिलाउने वा केरमेट गर्नेतिर लाग्छु ।

अरूले उम्दा कुरा उम्दा तरिकाले उम्दा भाषामा लेखेको पढ्दा जहिले पनि सोच्छु, उनीहरूलाई त्यस्तो शब्दब्रह्म कहाँबाट आउँछ भनेर । चार खण्डमा प्रकाशित हरिवंश राय बच्चनको आत्मकथामा विशेषगरी पहिलो खण्ड ‘क्या भुलुँ क्या याद करूँ’ पढ्दा उनको भाषा शिल्प र सौन्दर्यबाट बाँधिएर म त्यो पुस्तक पढिसिध्याउनको सट्टा त्यसका पृष्ठहरूलाई जोगाई जोगाई पढ्थें कुनै कृपणले एक–एक पैसा हिसाब गरी गरी खर्च गरे जसरी । हिन्दीमा मोहन राकेस, निर्मल वर्मा, राजेन्द्र यादव वा कमलेश्वर र ‘नई कहानी’ को अभियानसित जोडिएका लेखकहरूले लेखेका आख्यान पढ्दा त्यसरी नै अभिभूत हुन्थें युवा वयमा । मेरो निजी अध्ययनको माध्यमका रूपमा अंग्रेजी भाषाले हिन्दीलाई प्रतिस्थापित गरेको एक जुगै भइसक्यो । तैपनि तिनको आश्वाद अझै बिर्सेको छैन, शायद बिर्सन सकिन्न पनि । अहिले पनि आफूसँग भएका तिनका किताब पल्टाउने गर्छु यदाकदा । अंग्रेजी भाषाका मन पर्ने लेखक निकै छन्, तर भीएस नयपल र ग्राहम ग्रिनको गद्यशिल्पबाट चमत्कृत हुन्छु । नेपाली भाषाका केही लेखकको रचनाशक्तिबाट पनि म प्रभावित छु र भित्रभित्रै तिनको प्रशंसक रहँदै आएको छु । प्रभावकारी तथा मर्मस्पर्शी रचनाहरू पढेपछि अभिप्रेरित भएर लेख्नलाई जुर्मुराउनुको सट्टा त्यसको उल्टो म झनै पो दबिन पुग्छु एक प्रकारको हीनताबोधबाट । उनीहरूको सामु आफू के लेखिरहनु भन्ने लाग्छ । यस्तो भावना बोक्ने मानिस लेखक कसरी बन्न सक्छ ?

मौलिक लेखनको तुलनामा बरु मलाई कसैले लेखेको कुरा सम्पादन गर्न र अंग्रेजी भाषामा लेखिएको कुरालाई नेपालीमा अनुवाद गर्न मन पर्छ । अनुवाद कर्म त यसै पनि मेरो आय आर्जनको एउटा स्रोत नै रहँदै आएको छ लामो समयदेखि । यद्यपि यी दुवै कामलाई सजिलो भने म अवश्य मान्दिनँ । तैपनि खासगरी अनुवाद गर्नु मलाई मामाको घोडी चढ्नुजस्तो लाग्छ । घोडा अरूको, सवारी आफ्नो । दुल्की चाल चल्ने कि सरपट दौडाउने, खुसी आफ्नो । सम्पादनको काम मलाई नाउले कपाल काटेझैं लाग्छ । कपाल अरूको, कैंची र छुरा आफ्नो । स्वतन्त्र र मौलिक लेखनको काम मेरो हिसाबमा बाटो नभएको ठाउँमा आफैंले बाटो खन्दै अघि बढ्नुजस्तो हो । त्यसैले यसलाई अति दुसाध्य नभए पनि दुष्कर कार्य मान्छु म ।

यति हुँदाहुँदै पनि केही तारतम्यका कारण मैले नचाहँदा नचाहँदै पनि लेखकको चिनारी प्राप्त गरेको हुँ । यस तारतम्यको सुरुवात भएको थियो मित्र राजेन्द्र दाहालको अनुरोधबाट । उनी पाक्षिक ‘हिमाल खबरपत्रिका’ को सम्पादक हुँदा निकाल्न लागेको दसैं विशेषांकका लागि एउटा संस्मरण लेखिदिन मलाई अनुरोध गरे उनले । आठ सय चानचुन शब्दको आफ्नो स्तम्भ ‘ऋतुविचार’ लेख्न त धौ–धौ हुन्थ्यो मलाई, कताको लामो लेख लेख्ने ? तथापि उनको आग्रहलाई टार्न नसकेर केटाकेटीमा हामी दसैं कसरी मनाउँथ्यौं र आज कसरी मनाउँछौं भन्ने विषयमा जेनतेन एउटा संस्मरणात्मक लेख लेखें मैले । त्यसभन्दा अगाडि त्यस्तै संस्मरणात्मक लामो लेख मैले लेखेको भनेको मार्टिन चौतारीले छापेको ‘रेडियोसँग हुर्कंदा’ भन्ने पुस्तकका लागि थियो । दसैंका लागि लेखेको लेखमा साहित्यको कुनै अवयव मौजुद थियो थिएन त्यो त थाहा भएन, तर त्यो संस्मरण छापियो र त्यसप्रति पाठकहरूबाट राम्रै प्रतिक्रिया आएको हुनुपर्छ ।

हुनुपर्छ भन्छु किनभने अर्को दसैं आयो, फेरि आग्रह आयो, फेरि लेखें । त्यसपछिको दसैंमा फेरि लेखें । यसप्रकार धेरै दसैं आए र लेख्ने आग्रह पनि आइरहे । अलि पछि भने दसैंछेक अरू पत्रिकाबाट पनि लेखिदिन अनुरोध आउन थाल्यो । एउटा लेख लेख्न नै हम्मे पर्ने मलाई त्यो अनुरोध थामिनसक्नु हुन्थ्यो । त्यसैले दसैं आउँदै गर्दा मनमा अत्यास बढ्दै जान्थ्यो, जसरी परीक्षाको दिन नजिकिँदै गर्दा विद्यार्थीको मनमा डर बढ्छ । दसैं अंकका लागि मैले लेखेका सबैजसो लेखहरू संस्मरणात्मक प्रकृतिका रहँदै आएका छन् । मेरो खेलो भन्नु नै आफ्नै बाल्यावस्था, किशोरकाल र युवा वयका सम्झना हुन् । तिनैलाई ओल्टाईपल्टाई लेखिरहें र लेख्दै छु । जान्नेले र सक्नेले आफ्नो अतीतको आलम्बमा उपन्यास नै तयार पार्छन् । यस अकिञ्चनले त्यसो गर्न कहाँ सक्नु ?

मैले द्वैमासिक ‘हिमाल’ को सम्पादन गरुन्जेल कसैले लेखक भनेनन् मलाई । बरु पत्रकार भन्थे । तर, दसैंको अवसरमा निस्केका लेखहरूले गर्दा भने म कतिपयको दृष्टिमा लेखक हुन पुगें, त्यसमाथि पनि संस्मरण लेखक । अझ थप, दसैंका बेलामा मात्र लेख्ने हुनाले म ‘दसैं लेखक’ भनेर समेत दरिएँ । यद्यपि म अरू समय पनि लेखन कर्ममै व्यस्त रहन्छु, तर अनुवाद र सम्पादनको फाँटमा । यतातिर आएर दसैंको लिक छाडेर पनि मैले केही लेख्ने जमर्को गरेको छु, त्यो छुट्टै कुरा हो ।

‘एनिमल फार्म’ का प्रसिद्ध ब्रिटिस लेखक जर्ज अरवेलले कसैले लेख्नुका पछाडि चारवटा मकसद रहने गर्छन् भनेका छन्– व्यक्तिगत अहम् तुष्टि गर्नेदेखि राजनीतिक अभीष्ट पूरा गर्नेसम्म । दुर्बलतायुक्त मानव हुँ, तसर्थ अर्धचेतन मनमा कतै ती मकसद टाँसिएर बसेका भए म भन्न सक्तिनँ । तर, पूर्ण चेतनमा भने त्यस्ता मकसद राखेर मैले लेखेको छैन । लेखक हुनुको उपर्ना नलगाएको र त्यससितै जोडिएर आउने जिम्मेवारी नबोकेको हुनाले आफ्ना विचार लेखेर व्यक्त गर्ने वा कुनै महत्त्वको कुरा हराउला भन्ने डरले त्यसलाई अभिलिखित गरिरहने कुनै बाध्यता ममा रहेको पनि ठान्दिनँ । ख्याति रहरले मिल्ने कुरा होइन, स्वाध्याय र निष्ठायुक्त अनवरत परिश्रमको प्रतिफलस्वरूप मिल्छ । टाकानटुकुन लेखेर मिल्दैन, त्यो मैले राम्रोसित बुझेको छु । रह्यो राजनीतिक अभीष्टपूर्तिको कुरा, मिथ्या प्रचारको बिगबिगी भएको आजको समयमा लेखेर केही हुन्छ भन्ने विश्वास पनि पातलिँदै गएको छ । लेख्नु निरर्थक उपक्रम प्रतीत हुन थालेको छ । आफ्नै हत्केलामा राखिएको सञ्चारयन्त्र हेर्नमै तल्लीन रहने आजको माहोलमा कसलाई पो फुर्सद होला कागजमा छापिएको कसैले लेखेको कुरा पढ्ने भन्ने पनि लाग्छ ।

मानिसका आ–आफ्नै अभिप्रेरणा होलान् लेख्नुका पछाडि । तर, म कुनै लेख लिएर पत्रिकामा आक्कलझुक्कल देखापर्ने कारण भने सोझो र एकदम सरल छ । म कसैको अनुरोधमा लेख्ने गर्छु । अनुरोध गर्नेले सकेमा मोटामोटी विषय पनि सुझाइदिनुपर्छ अनि म करबलले लेख्न बस्छु, त्यसलाई पूरा गर्नुपर्ने खटाइएको एउटा जिम्मेवारी ठानेर । ब्रिटिसहरूले हान भनेर तारो देखाइदिएपछि गोर्खा सिपाहीले गोली हानेजस्तो । मैले यसो भनेको सुनेर लेखक कुमार नगरकोटीले एकपटक भनेका थिए, ‘तपाईं त फर्माइसी लेखक हुनुहुँदो रहेछ दाइ । फर्माइस आएपछि मात्र लेख्ने ।’ उनले जुराइदिएको यो विशेषण पनि मेरा लागि नसुहाउँदो छैन ।

म आफू फेसबुक, ट्वीटर वा इन्स्टाग्रामजस्ता आजका आधुनिक सञ्चार संयन्त्रभित्र नपसेको हुनाले मैले बेलाबखत लेखेका प्रबन्ध पढ्ने पाठक कति छन् त्यसको अनुमान मलाई छैन । आफ्नो रचना छापिएपछि त्यसको लिहंक निकटका र सात समुद्रपारिका केही मित्र र आफन्तहरूलाई पठाउँछु, जसको संख्या एक हातका औंला जति पनि पुग्दैन । केही सहृदयी मित्रहरू छन्, जो उपन्यास किन लेख्नुहुन्न वा आत्मकथा लेख्नोस्न भनेर हौस्याउँछन् मलाई । मैले नेपालीमा अनुवाद गरेका किताबहरूबारे चाहिँ मानिसहरू बिरलै उल्लेख गर्छन् । अनुवादलाई मौलिक लेखनजस्तो सृजनात्मक कार्य नठानिने हुनाले त्यसो भएको हो सायद । जति अनुवाद गरे पनि अनुवादक अनुवादक नै भएर डल्लिरहन्छ, लेखकको स्थानमा उक्लन सक्तैन दुनियाँको दृष्टिमा ।

मलाई पूर्णांग लेखकको भेषमा हेर्न चाहने शुभेच्छुकहरूबाट अनेक हौसला पाए पनि मैले बुझेको छु उपन्यास वा गल्प साहित्यको सृजना गर्नु कति विराट चुनौती हो भन्ने । कथाकहानी र उपन्यास लेख्नेलाई उर्दूमा ‘अफसानानिगार’ त्यसै भन्ने गरिएको होइन । अरवेलले धरि किताब लेख्ने कामलाई लामो समय कुनै पीडादायी रोगबाट थलिनुजस्तै हो भनेबाट नै बुझ्न सकिन्छ त्यस चुनौतीको आयाम । भन्नलाई त इन्द्रबहादुर राईले ‘आज रमिता छ’ को प्राक्कथनमा तीनचौथाइ यथार्थ र एकचौथाइ कल्पनाको मिश्रणबाट उपन्यास बन्छ भनेर सजिलो गरी भनेका छन् । यथार्थमा भने कल्पनाको त्यही एकचौथाइ भागले थला पार्छ । आफ्नै जिन्दगीको तीनचौथाइ अनुभव र यथार्थलाई पनि भाँति पुर्‍याएर पस्कन नसके उपन्यास भुसको बोरा बन्छ । कथोपकथनलाई पत्यारिलो बनाउनु अनि पात्रहरूको चरित्र निर्माण गरेर तिनलाई जीवन्त तुल्याउनु चानचुने सीपले पुग्दैन । सिद्धहस्त लेखकले मात्रै त्यस्ता पात्रहरूलाई कलमद्वारा सग्लो उभ्याउन सक्छ, जो पाठकको दिमागमा उत्कीर्ण भएर रहन सक्छ । दोस्तोयवस्कीको ‘क्राइम एन्ड पनिस्मेन्ट’ को हिन्दी अनुवाद पढेर कलेजको मेरो एक सहपाठी उसैबेला ‘रास्कोल्निकोफ, रास्कोल्निकोफ’ गर्थ्यो । उपन्यासको मुख्य पात्र थियो रास्कोल्निकोफ र मेरो साथी त्यसबाट उधुमै प्रभावित भएको थियो । त्यस्तै, दिवंगत कवि गोविन्द वर्तमान जहिल्यै ‘द इडियट’ का मूल पात्र प्रिन्स मिस्किनको जटिल चरित्रचित्रणको वाहवाह गर्थे । सम्झनेहरू ‘आज रमिता छ’ को जनकलाई पनि सम्झन्छन् र ‘शिरीषको फूल’ को सुयोगवीर वा सकम्बरीलाई पनि बिर्संदैनन् ।

एक जना मित्र छन् प्रकाश मानन्धर नामका, संगीतकार न्ह्यु वज्राचार्यका मामा । काठमाडौं निवासी प्रकाश तत्कालीन सोभियत संघमा अध्ययनार्थ गएका थिए र साहित्यमा अभिरुचि राख्ने हुनाले उनले मूल रूसी भाषामै लियो तोल्सतोयका कृतिहरू उतै पढिभ्याएका थिए । उनको निजी मूल्यांकनमा तोल्सतोयको दाँजोमा संसारका अन्य कुनै लेखक छैनन् र उनी यो कुरा दाबीका साथ भन्छन् । रूसी भाषामा नसही तोल्सतोयका अनूदित पुस्तकहरू थोरै भए पनि पढ्दा प्रकाशको दाबी अन्यथा लाग्दैन । पात्रहरूको मनको अन्तरकुन्तर चहारेर तिनका सूक्ष्म मनोभावलाई तीक्ष्णतासाथ प्रस्तुत गर्न सक्ने तोल्सतोयको जस्तो विलक्षणता अरूमा सायदै होला । त्यसैले नै तोल्सतोय संसारकै महानतम ‘अफसानानिगार’ मानिन्छन् । यस्तो तथ्य बुझिसकेपछि कसैले पनि अफसानानिगार बन्नेतर्फको आफ्नो पाइलालाई कमिलाको पाइला नठानिरहन सक्तैन । त्यसमा यो पंक्तिकार कसरी अपवाद हुन सक्छ ?

कवि वा लेखक हुनलाई भित्रबाटै हुटहुटी जाग्नुपर्छ या अरवेलझैं पछि गएर लेखक बन्छु भन्ने अठोट छ वर्षको उमेरमै उम्रनुपर्छ । हरिवंश राय बच्चनले आफूले कवि नहुन हरसम्भव प्रयास गरेको, तर कवि नभई रहन नसकेको उल्लेख गरेका छन् आफ्नो आत्मकथामा । जब प्रतिभावान् हृदयमा सृजनाको जरुवा उम्रन्छ त्यो कसैगरी थाम्न नसकिने हुन्छ– दुर्दमनीय बन्छ । त्यसले पागलपनको हदसम्म जोड पक्रिन्छ र बाहिर ननिस्की छाड्दैन । चरम गरिबीको अवस्था र छोराछोरीहरूको झ्याउँझ्याउँमाझ बसेर पनि ती सबैबाट बेखबर बनेर लेखिरहन्थे रे उर्दूका नामुद अफसाना निगार शहादत हसन मन्टो । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले एकै रातमा तीनवटा कथा लेखिभ्याएको पनि कतै पढेको थिएँ । भर्खर केही समयअघि त हो एउटा अन्तर्वार्तामा सम्राट उपाध्यायले हरेक दिन केही नलेखी बस्न नसक्ने र पन्ध्र मिनटकै लागि भए पनि केही लेख्नैपर्ने

आफ्नो बानी भएको बताएका थिए । त्यस किसिमको समर्पण वा बहुलठ्ठीपन नभई कोही गतिलो लेखक बन्न सक्तैन, भइहाले पनि धेरै टाढा पुग्न सक्दैन ।

माथि वर्णित यावत् कारणहरूले गर्दा मैले आफूलाई कहिल्यै लेखक ठान्न सकिनँ, लेखक हुनुको आभाबाट प्रभावित हुँदाहुँदै पनि । त्यसैले सन् २००१ मा पहिलोचोटि संयुक्त राज्य अमेरिका जाँदा सानफ्रान्सिस्कोका एक जना अमेरिकी मित्रले ‘तिम्रा लागि नै यो साँचिराखेको’ भनेर ‘अमेरिकन राइटर्स एसोसिएसन’ लेखिएको घाम छेल्ने टोपी मलाई दिँदा सहर्ष त्यो उपहार थापे पनि त्यसलाई नलगाई थपक्क राखेको थिएँ आफूलाई त्यो टोपी लगाउन योग्य पात्र नठानेर । म लेखन प्रकाशनको कामसित जोडिएको देखेका त्यो टोपी दिने ती मित्रले मलाई ठूलै लेखक ठानेका हुँदा हुन् । काठमाडौं आएपछि मैले त्यसको कथासहित त्यो टोपी मेरा सोम खगेन्द्र संग्रौलालाई सौगात दिएँ । त्यसको वास्तविक अधिकारी उनी नै थिए मेरो नजरमा । पछि उनले यस प्रसंगलाई उल्लेख पनि गरे आफ्नो एउटा लेखमा ।

यसप्रकार आफू लेखक नभएको मान्यता बोक्दाबोक्दै र यस जुनीमा असली लेखक हुन नसक्ने यथार्थ बुझ्दाबुझ्दै पनि लेखक भएर चिनिनुको महत्ताबोध भने मलाई पूर्णतया छ । त्यस चिनारीप्रतिको लोभ ममा छैन भन्नु सरासर बेइमानी ठहरिन्छ । सार्थक नहोला र झूटमुठकै सही लेखकको यो चिनारी वहन गर्न पाएकोमा अकथनीय सन्तोषको अनुभूति हुन्छ मलाई । त्यस अनुभूतिलाई कायम राख्नलाई टुक्रे ओस्ताजको पारामा भए पनि बेलाबखत कनीकुथी टाकनटुकुन कोर्ने यत्न रहिरहनेछ मेरो । लेखक हुनुको विभ्रम नै किन नहोस् त्यसैको न्यानो च्यादर ओढेर जिन्दगीको उबडखाबड बाँकी यात्रा तय गर्ने चाहना छ मेरो, यो सत्य हो ।

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७८ १०:३६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जब्बर फ्यानको बखान

हिन्दी शब्द 'बेबाक’ देव आनन्दको आत्मकथालाई अर्थ्याउन बढी सुहाउँदो विशेषण ठहरिन्छ । उनले शिष्टताको परिधिमा रहेर आफूसित सहकार्य गर्ने अभिनेत्रीहरूसितको रोमान्सबारे खुलस्त लेखेका छन् । 
वसन्त थापा

देव आनन्द हिन्दी फिल्म संसारका यस्ता सितारा थिए, जसको चिर युवाको रोमान्टिक छवि तथा आकर्षक अदाकारीको सम्मोहनबाट दर्शकका तीन–तीन पुस्ता बाँधिएका थिए । फिल्म लेख्नु, बनाउनु, निर्देशन गर्नु र त्यसमा खेल्नु नै यी अविश्रान्त अभिनेताको ध्येय बन्न गएको थियो जीवनको । र, मृत्युपर्यन्त फिल्म बनाइरहे उनले । नेपालमै सुटिङ गरिएका देव आनन्दका फिल्ममध्ये ‘ब्लक बस्टर’ बन्यो ‘जानी मेरा नाम’ । दरबारसँग पनि उनको घनिष्टता थियो । उनी महेन्द्रका विशिष्ट अतिथि बनेर काठमाडौं आएका थिए– युवराज वीरेन्द्रको विवाहमा ।

पूर्वपीठिका

सदावहार अभिनेता देव आनन्दको जन्मदिन २६ सेप्टेम्बर नजिकिँदै गर्दा उनीप्रति शब्द–सुमन अर्पित गर्ने मनसायले धेरै पटक पहिले पल्टाइसकेको उनले अंग्रेजीमा लेखेको आत्मकथा ‘रोमान्सिङ विथ लाइफ’ फेरि एकपल्ट पल्टाउँछु । पुस्तकको पहिलो पानामै रातो मसीमा उनको हस्ताक्षर वा ‘अटोग्राफ’ पाउँछु । त्यसमा तारिख पनि लेखिएको छ : १० मे २००८ ।

त्यस दिन काठमाडौंको भृकुटीमण्डपमा बाह्रौं राष्ट्रिय पुस्तक प्रदर्शनीको उद्घाटन भएको थियो देव आनन्दको हातबाट । उनलाई विशेष अतिथिका रूपमा निम्त्याउने तारतम्य मिलाउन एकता बुक्सका रामचन्द्र तिमोथी र मैले निकै मिहिनेत गरेका थियौं । रामचन्द्रजी त्यसबखत नेपाल राष्ट्रिय पुस्तक प्रकाशक संघका बहालवाला अध्यक्ष थिए भने म त्यस संघको महासचिव । देव आनन्दको आत्मकथाको पुस्तक अघिल्लो वर्षको सेप्टेम्बर महिनामा भारतका तत्कालीन प्रधानमन्त्री डा. मनमोहन सिंहको हातबाट विमोचन गरिएको थियो र उनलाई निम्त्याउने कारण त्यही थियो, एक लेखकका रूपमा । त्यस पुस्तकलाई प्रवर्द्धन गर्ने सिलसिलामा देव आनन्द विभिन्न ठाउँमा गइराखेका थिए । त्यसैले उनलाई काठमाडौं ल्याउन पेङ्गुइन इन्डियाले संयोजकको भूमिका निर्वाह गर्‍यो भने भारतीय दूतावासले काठमाडौंमा आतिथ्यको सारा इन्तजाम गरेर खुबै सघायो ।

त्यत्रा बडा स्टारले हाम्रो निमन्त्रणा स्वीकार गर्लान् के भन्ने लागेको थियो, तर उनको स्वीकृतिपत्र तुरुन्तैजसो आयो र आफैँ पनि तोकिएको दिनमा आफ्ना छोरा सुनील आनन्द र सहयोगीहरूलाई साथ लिएर काठमाडौं आइपुगे । सानै छँदादेखि सिनेमाको पर्दामा देख्दै आएको र मनले खाएको, तर नजिकबाट भने भेट्न नपाएको सिने संसारका सितारालाई त्यस दिन आतिथेयका रूपमा मैले भेट्न पाएको थिएँ । मैले त्यो किताब र उनको अटोग्राफ त्यसै दिन प्राप्त गरेको थिएँ, भृकुटीमण्डपको पुस्तक प्रदर्शनीमा ।

सन् २००८ मा काठमाडौंको पुस्तक प्रदर्शनीका प्रमुख अतिथि विद्वान् मदनमणि दीक्षित र विशेष अतिथि अभिनेता देव आनन्दका साथमा लेखक (बायाँपट्टि) । तस्बिर : मीन बज्राचार्य

पुस्तक प्रदर्शनीको उद्घाटन समारोहमा उनले नेपालप्रतिको आफ्नो प्रेम फेरि एकपटक सार्वजनिक रूपमा जाहेर गरेका थिए । उनको सम्बोधनको पहिलो वाक्य नै यस्तो थियो : ‘आई लभ नेपाल, नेपाल इज इन माई ब्लड !’ त्यस अवसरमा भारतीय राजदूत राकेश सूदले ‘देव साहब तीन पुस्ताका दिलको धड्कन हुन्’ भने अनि थपेका थिए : ‘दिल्लीमा रहनुभएकी मेरी आमा आज यसबखत म देव साहबका साथ छु भन्ने थाहा पाउँदा अति हर्षित हुनुहुनेछ, किनभने मेरी आमा देव साहबको आजन्म फ्यान हुनुहुन्छ ।’

त्यस साँझ प्रकाशक संघको तर्फबाट देव आनन्दको सम्मानमा डिल्लीबजारको भोजनगृह नामक रेस्टुराँमा रात्रिभोजको आयोजना गरिएको थियो । देव आनन्द आउनुभन्दा केहीअघि भत्करु जसरी उनका निजी सचिव र अन्य सहायक टोली त्यहाँ आइपुगे । पहिलो तला चढ्नुपर्ने रेस्टुँराँको सिंढी देखेर ‘देव साहब यहाँ चढ्न सक्नुहुन्न, डिनर अर्को ठाउँमा गर्नुपर्छ’ भन्न थाले उनीहरू । हुन पनि देव आनन्द त्यसबेला ८५ वर्षमा हिँडिराखेका थिए । हामी आतिथेय भइटोपलेकाहरू अक्क न बक्क पर्‍यौं । हामीबीच गलफती चलिरहेकै बेला देव आनन्दलाई लिएर एम्बेसीको कार आइपुग्यो । उनी हिँडेर सिँढीको त्यही फेदमा आइपुगे, जहाँ हामी बिलखबन्द भएर उभिइराखेका थियौं । उनका सहायकहरूले के–के भन्दै थिए त्यो नसुनी उनी सिँढीतिर बढे । त्यही मौकामा म र रामचन्द्रजी भएर उनलाई सहारा दिँदै सिँढी उकाल्यौं । उनी कुनै तकलिफबेगर उक्लिए । उनको टोली हेर्‍याहेर्‍यै भए ।

रेस्टुराँमा भुइँमा बसेर खाने व्यवस्था भएकोमा उनलाई चाहिँ एउटा कुर्सी ल्याएर त्यसमा बसाइयो । उपस्थित सहभागीहरूसित चिनापर्ची गरेपछि भलाकुसारीका बात भए । उनले फेरि नेपाल आउन पाउँदा आफूलाई असाध्यै खुसी लागेको बताए । उनको छेउमा बसेर मैले शिष्टाचारका केही कुरा गरें । धेरै सोच्न सकिनँ र एक किसिमको आम प्रश्न उनलाई सोधें : ‘यस उमेरमा पनि तपाईं यस्तो ऊर्जावान् र फुर्तिलो हुनुहुन्छ त्यसको राज के हो ?’ उनले जवाफमा ‘द कम्पनी अफ यङ पिपल लाइक यु’ भने । सायद यो पनि उनको बनिबनाउ उत्तर थियो । हुन त म त्यति तरुनो थिइनँ, तैपनि म दंग परें । रक्सी, चुरोट खाने बानी नभएका देव आनन्दको आहार पनि निरामिष भएको थाहा पायौं । उनी हातमा एक मुठ्ठी पपकर्न लिएर त्यसलाई चपाउँदै बसे र सायद जुस पिए उनले । किताब पढ्नुको महत्त्व र आफ्नो नेपाल प्रेमबारे केही कुरा गरे अनि आफ्ना टोलीसहित बिदा भए ।

त्यसको तीन वर्षपछि सन् २०११ को डिसेम्बर ३ तारिखका दिन लन्डनमा उनको देहावसान भयो ।

एउटा फ्यानको जन्म

ठूलो पर्दामा मैले हेरेको देव आनन्दको पहिलो फिल्म ‘इन्सानियत’ वा ‘सीआईडी’ दुइटामा एउटा हुनुपर्छ । पहिलो फिल्म धरानको इन्डियन कोलोनीमा मुफ्तमा हेरेको थिएँ र दोस्रोचाहिँ शिव सिनेमाहल खुलेकै साल ।

बम्बईमा रिलिज भएपछि धरानसम्मको यात्रा तय गर्न ती फिल्मलाई चुत्थोमा पनि दुई वर्ष लागेको हुनुपर्छ । त्यसबेलाको चलन नै त्यस्तै थियो । देशदेशावर घुमेर आइपुग्थ्यो फिल्मको प्रिन्ट सानो नगर धरानमा । इन्डियन कोलोनीमा त भारतीय सरकारले प्रचारका लागि सित्तैंमा देखाउँथ्यो सिनेमा । सिनेमाहललाई पनि नयाँ रिलिज भएको फिल्म तात्तातो ल्याएर देखाउनुपर्ने कुनै कारण पनि थिएन । भर्खर–भर्खर सिनेमाहलमा फिल्म हेर्न सिकेका दर्शकका लागि त जे ल्याएर देखाउँदा पनि हुन्थ्यो । हामी स्कुल पढ्ने भुराका त के कुरा ! पर्दामा जे चले पनि रमाइलो लाग्ने । कुन हिरो कुन हिरोइन त्यसको मतलब थिएन, सिनेमा हेर्न पाउनु नै लाख हुन्थ्यो । भोकालाई के साजी के बासी ! खान पाए पुग्थ्यो ।

हामी दुई–चार जना थियौं स्कुलदेखि नै फिल्म हेर्नमा लग्गू । हाम्रो चहेता वा कुनै ‘फेवरेट’ अभिनेता वा अभिनेत्री थिएन, यद्यपि बम्बईको फिल्मी आकाशमा सिताराहरूको पुञ्ज नै थियो । तर, तिनमा अरूभन्दा चम्किला नक्षत्रहरूमा थिए दिलीप कुमार, राज कपूर र देव आनन्द । पात्रको चरित्रभित्र चुर्लुम्म डुबेर अभिनय गर्ने र मधुरो दबेको स्वरमा संवाद बोल्ने दिलीप कुमारलाई हलिउडका मार्लोन ब्रान्डोसित तुलना गरिन्थ्यो । राज कपूरले चार्ली च्याप्लिनको बाटो समाते र उनको अभिनयको आफ्नै खासियत थियो । मुहारमा केही सादृश्य र हावभाउ तथा दैहिक भाषा मिल्दोजुल्दो भएका कारण ग्रेगोरी पेकसित दाँजिने देव आनन्दको छवि एक रोमान्टिक हिरोको थियो ।

देव आनन्दका सबै फिल्महरू त हेर्न पाइनँ । त्यो सम्भव पनि थिएन उसबेला । तर, स्कुल र कलेज पढ्दाताका जति हेरें तीबाट मैले आफूलाई देव आनन्दका फिल्महरूबाट बढी तानिएको पाउन थालें । उनका फिल्ममा रोनाधोना कम र मारपिट पनि धेरै नहुने । गानाहरू उत्तिकै उम्दा हुने । त्यसो त हिन्दी फिल्मी संगीतको स्वर्ण युग मानिएको त्यस दौरमा एक से एक घागडान संगीतकार थिए । तर, सचिन देव बर्मनको संगीतको कुरा नै अर्को, उनको ‘क्लास’ नै अलग । नवकेतन फिल्मस् सुरु हुँदैदेखि देव आनन्दका हरेक फिल्मलाई दादा बर्मनले आफ्ना बेजोड संगीतले सजाए । ‘गाइड’ फिल्मका अद्वितीय संगीत त्यस कुराको प्रमाण हो । हुन त देव आनन्दले खेलेका अरू प्रोड्युसरहरूको फिल्ममा अन्य संगीतकारहरूले रचेका संगीत पनि कम कर्णप्रिय छैनन् चाहे ती मदनमोहनद्वारा रचित हुन् वा शंकर जयकिशन वा ओ.पी. नय्यर वा सलिल चौधरी वा कल्याणजी आनन्दजीद्वारा ।

देव आनन्दप्रति मेरो आकर्षण बढ्ने अर्को कारणचाहिँ पर्दामा प्रक्षिप्त उनको व्यक्तित्व थियो— तेज, फूर्तिलो, जोशिलो र रोमान्टिक । पहिरनको फेसन पनि उनको अलग्गै । कुनै न कुनै प्रकारको टोपी लगाउनु र गलामा स्कार्फ बाँध्नु उनको ट्रेड मार्क नै बनेको थियो । देव आनन्द जहिले पनि सहरियाको भूमिकामा हुन्थे, कि त टाइसुट लगाएका अथवा फेसनदार परिधानमा चिटिक्क सजिएका । सधैं बन्दगलाको कमिज लगाए, आधा बाहुलाको कमिज वा टिसर्ट लगाएनन्, एक दुई अपवादबाहेक । धोतीकुर्ता उनले कि त ‘इन्सानियत’ फिल्ममा लगाएका थिए कि सायद आफ्नो पहिलो फिल्म ‘हम एक हैं’ मा (जो मैले हेरेको छैन) । उनको निजी स्टाइलको जति अनुकरण त अरू हिरोको सायदै भयो होला । जुरेलीको गुँडजस्तो उनको जुल्फीको नक्कल गर्नलाई मानिसहरू के मात्रै गर्दैन थिए । तेल दलेको बाँसको भाटा आगोमा तताएर त्यसलाई कपालमा डाम्थे । छ क्लासमै छँदा मेरो एक सहपाठी आफ्नो कपालमा त्यस्तै जुरेलीको गुँड बनाउन लागेको थियो । माथ्लो लहरको छेउतिरको छँदाखाँदाको दाँत फुकालेर देव आनन्दजस्तो देखिने कोसिस गर्ने त कति थिए कति !

सन् १९६९ को गर्मीको छुट्टीमा दार्जिलिङ घुम्न जाँदा देख्न पाइएको थियो देव आनन्दका प्रशंसकहरूको अन्धानुकरण । उनको ताजा फिल्म ‘ज्वेल थिफ’ मा उनले लगाएको सेतो–कालो बुट्टाको झन्डै सर्लक होम्सको जस्तो टोपी हरेक बंगाली टुरिस्टको टाउकामा देखिन्थ्यो । दोकानहरू पनि तिनै टोपीहरूले भरिभराउ देखिन्थे मानों दार्जिलिङ आउने हरेक टुरिस्टले त्यो लाउनु अनिवार्य थियो ।

देव आनन्द कलाकारभन्दा बढी सितारा वा स्टार थिए । भूमिका पाकेटमारको होस् या पुलिस इन्स्पेक्टरको, अभियुक्तको होस् या वकिलको, अमिरको होस् या गरिबको, कैदीको होस् या जेलरको, बेरोजगारको होस् या उद्योगपतिको, ड्राइभरको होस् या डिटेक्टिभको, खेलाडीको होस् या कलाकारको त्यसले केही फरक पर्दैन थियो । भिन्नता केवल वेशभूषा र पहिरनमा हुन्थ्यो, बाँकी छिटछिटो बोल्ने लहजा र शैली उही, टाउको ढल्काउने र हात हल्लाउने तरिका उही, हिँडाइ र चालढाल उही— हरेक कुरामा पूरापूर देव आनन्द ।

उनको गम्भीर कलाकारिता र केही फरक ढंगको काम देखिने फिल्म त मलाई लाग्छ एक हातको औंलामा गन्न सकिने मात्रै छन्, ‘बम्बई का बाबु’, ‘हम दोनो’, ‘गाइड’, ‘तेरे मेरे सपने’ । ‘कालापानी’ र ‘शराबी’ लाई पनि कोही कोही त्यस कोटीमा राख्छन् । नत्र उनको सधैं उही छवि पाइन्छ— छैलछबिलाको ।

‘हरे राम हरे कृष्ण’ फिल्मको सुटिङ चलिरहेको बेलातिर सोल्टी होटेलमा आयोजित देव आनन्दको प्रेस भेलामा भाग लिएपछिको आफ्नो अनुभव मदनमणि दीक्षितले आफ्नो साप्ताहिक पत्रिका ‘समीक्षा’ मा लेखेका थिए : ‘देव आनन्दलाई एक्टिङ गर्न नपर्ने रहेछ । उनको वास्तविक रूप नै पर्दामा देखिँदो रहेछ ।’

दौंतरीहरूले बाबुको वा प्रौढको भूमिका गर्न थाल्दा पनि देव आनन्द भने रोमान्टिक रोल गरिरहेका थिए । उनले सदावहारको विशेषण कमाएको कारण पनि त्यही थियो । उनले आफ्नै छोराको बाहेक अरू कसैको बाबु बनेर फिल्म खेलेनन् न कुनै चरित्रको भूमिका निर्वाह गरे । ‘गाइड’ फिल्ममा बाहेक कुनै फिल्ममा उनी मरेनन् । पछिल्लो समयमा उनका हिटभन्दा फ्लप फिल्म बढ्ता भए । मजस्ता फ्यान पनि थाक्यौं एक समयपछि उनका फिल्महरू हेर्न । तर, उनी कहिल्यै थाकेनन् फिल्म बनाउने कामबाट । एउटा फिल्म बनाइसक्नेबित्तिकै अर्को फिल्म थालिहाल्ने, बक्स अफिसमा के हुन्छ त्यसबाट बेखबर । खासमा मृत्युको समयमा पनि ‘अमन के फरिश्ते’ भन्ने फिल्ममा काम गरिरहेका थिए उनी ।

नेपाल नाता

नेपालमै सुटिङ गरिएको थियो फिल्म विश्लेषकहरूको दृष्टिमा ‘ब्लक बस्टर’ ठहरिएको उनको ‘जानी मेरा नाम’ फिल्म । राजा महेन्द्रका विशिष्ट अतिथि बनेर काठमाडौं आएका थिए देव आनन्द युवराज वीरेन्द्रको विवाहमा ।

नेपालबाहेक अन्य दुई हिमाली अधिराज्य सिक्किम र भुटानका राजघरानासित पनि देव आनन्दले निकट सम्बन्ध गाँसेका थिए । गान्तोकमै सुटिङ गरिएको थियो उनको फिल्म ‘ज्वेल थिफ’ । भुटानमा गएर पनि फिल्म बनाउने देव आनन्दको धोको थियो जुन अधुरो रह्यो । त्यस धोकोलाई उनले एउटा डकुमेन्ट्री बनाएर भए पनि पूरा गरे ।

युवराज वीरेन्द्रको विवाह समारोहमा अतिथि बनेर आउँदा नै कहानी लेखेर गएका देव आनन्द अर्को साल फेरि काठमाडौं फर्किए ‘हरे राम हरे कृष्ण’ फिल्मको सुटिङ गर्न । यतिबेला म पनि काठमाडौं आइसकेको थिएँ स्नातकोत्तर शिक्षा अघि बढाउन भनेर । बस्, अब के चाहियो ! जता जता देव आनन्दको सुटिङ चल्छ भन्ने सुन्यो उतै दौडियो, एउटा मिल्ने साथी छँदै थियो मलाई साथ दिने । फिल्मको प्रत्यक्ष सुटिङ हेर्ने रहर स्वयम्भूमा पहिलो पटक पूरा भयो । उसबेला स्वयम्भू इलाका चारैतिर खुला थियो र त्यसदिन मजस्ता उत्सुक रमितेहरू पाखैभरि छरिएका थिए । तिनलाई सुटिङ स्थलको नजिक आउनबाट रोक्न हम्मे परिरहेको थियो प्रहरीलाई । स्वयम्भू चैत्यमुनिको दक्षिणतिरको किमडोलको डाँडामा भइरहेको थियो सुटिङ । म र मेरो साथी कुनै यत्नले सुटिङ स्थलको निकै नजिक पुग्यौं, जहाँबाट भागिरहेकी जीनत अमानलाई पछ्याउँदै गरेका देव आनन्दलाई पहिलोपटक मैले साक्षात् देख्न पाएँ केही दूरीबाट भए पनि ।

अर्कोपटक भक्तपुरमा सुटिङ हुँदै छ भन्ने खबर मिल्यो साथीहरूबाट । हतारहतार भात टिपेर भक्तपुर हानिएँ एक साथीसित । नभन्दै सुटिङ चलिरहेको थियो न्यातपोल मन्दिरको परिसरमा । त्यहाँ कुनै जात्रामा जस्तै मानिसहरूको ठूलो हुजुम थियो मन्दिरको पटांगिनीमा । अग्ला अग्ला स्ट्यान्डमा जडान गरिएका लाइटिङ उपकरणहरू र सेता ‘रिफ्लेक्टर बोर्डहरू’ त्यहाँ थिए । भीडलाई अलिअलि गरेर छिचोल्दै भित्री घेरामा पुग्दा त्यहाँ हामी देख्छौं देव आनन्द डाइरेक्टरको कुर्सीमा बसिराखेका । छेउको होचो टेबलमा राखिएको गिलासबाट जुसको चुस्की लिइराखेका । भीडको घेराबीच रहेको खुला ठाउँमा मुमताज उभिएर आफ्नो कपाल र पहिरन मिलाउँदै थिइन् । यो विपना हो कि सपना हो भनेर हामी ट्वाल्ल पर्दै पर्दाका सिताराका भौतिक स्वरूपलाई नियाल्दै थियौं । पछिल्तिरबाट भीडलाई चिर्दै कुनै अग्लो मानिस ‘एक सेकेन्ड’, ‘एक सेकेन्ड’ भन्दै हाम्रै छेउबाट अगाडि बढ्यो र घेराको अघिल्तिर गएर उभियो ।

सुटमा ठाँटिएको त्यो मानिस त प्रेम चोपडा पो निस्किए । उनी त्यहाँ गएर उभिनासाथ कुनै गाना घन्कियो र मुमताज नाच्न थालिन् । क्रेनमाथि मुभी क्यामेरा पछिल्तिर बसेका व्यक्तिलाई लक्ष्य गर्दै देव आनन्द ‘फली’ ‘फली’ भन्थे र हातको इसाराले ‘प्यानिङ’ गर्थे । ती क्यामेराम्यान बम्बईका विख्यात फली मिस्त्री रहेछन् । मलाई आश्चर्य लागिरहेको थियो मानिसको त्यत्रो ठूलो भीडलाई यति नजिकबाट सुटिङ हेर्न दिएकामा । पछि हलमा सिनेमा हेर्दा थाहा भयो त्यसको रहस्य । कुनै गाउँले मेलाको दृश्य रहेछ त्यो । मेला भर्न आएकी गाउँकी नवयौवना सुन्दरी मुमताज ‘हो रे घुँघुँरु का बोले’ भन्ने गीतमा नाच्दिरहिछन् र प्रेम चोपडा उभिएर मुमताजलाई लालची आँखाले हेर्दा रहेछन् । मेलाको दृश्य देखाउनुपर्ने भएकाले पो घरका झ्याल, बार्दली, कौसी, मन्दिरका सिँढी र पटांगिनी सबैतिर मानिसलाई त्यसरी झुत्तिन दिइएको रहेछ ।

तेस्रो पटक ‘हरे राम हरे कृष्ण’ को सुटिङ हेर्न भने टाढा जान परेन र दुःख पनि गर्न परेन धेरै । चिकमुगल गल्लीमा डेरा गरी बस्ने हामीले खबर पायौं नजिकैको काष्ठमण्डपमा सुटिङ हुँदै छ भन्ने । डेराबाट निस्केर अट्कोनारायणथानको बाटो सिंहसत्तलनेर पुग्यौं हामी । वसन्तपुर, कुमारी घर, मरुटोल, भीमसेनस्थान र जैसीदेवल सबैतिरका नाका छेकेर काष्ठमण्डप सत्तलमा सुटिङ चलिरहेको थियो । ठूलठूला ‘आर्क लाइट’ हरूले फ्याँकेको उज्यालोमा सत्तलको मचानमा ‘दम मारो दम’ गानाको छायांकन गर्ने काम भइरहेको थियो । हामी जिनत अमान लगायतका तरुनी तन्देरीहरू चिलिम तान्दै झुमेर नाचिरहेका देख्न सक्थ्यौं । अनि सिनमा प्रवेश गर्छन् इफ्तिकार इन्स्पेक्टरको बर्दीमा केही प्रहरी जवान लिएर । उनी हाते छडी घुमाउँदै सबैलाई बाहिर निस्कने आदेश दिन्छन् । तर, निर्देशक देव आनन्द अघि बढेर हाते छडीलाई एकपटक होइन दुईपटक घुमाउन अह्राउँछन् र इफ्तिखार त्यसै गर्छन् ।

राती भए पनि यी सबै गतिविधि हामी प्रस्ट देख्न सक्थ्यौं । तर, रमितेहरूलाई त्यतिले पुगेन, उनीहरू अझ नजिक गएर हेर्न चाहन्थे । भीड र सुरक्षामा खटिएका प्रहरी दस्ताबीच ठेलमठेल बढ्दै गयो । आखिर प्रहरी लठ्ठी चलाउने अवस्थामा पुग्यो । प्रतिकारमा भीडले इँटा र ढुंगा बर्साउन थाल्यो । हामी पनि लखेटाइमा पर्‍यौं । ज्ञानी भएर रमिता हेरिरहेका हामीलाई त्यसो गर्दा रिस उठ्यो । त्यसैले क्रुद्ध भीडको हकमा ढुंगा र इँटाका केही झटारो आक्रामक प्रहरी जत्थातर्फ म र मेरो साथीले पनि हुर्‍यायौं अनि लाग्यौं डेरातर्फ ।

‘इश्क, इश्क, इश्क’ नामको अर्को फिल्म पनि उनले नेपालमै छायांकन गरेर बनाएका थिए । हेलिकोप्टरको मनग्गे उपयोग गरेर पोखरा, नाम्चेबजार, स्याङबोचे आदि ठाउँमा सुटिङ गरिएको त्यो फिल्म अति खर्चिलो थियो । तर, त्यस फिल्मबाट देव आनन्दले न नाम कमाए न दाम । पानीमा ढुंगा डुबेसरी डुब्यो त्यो फिल्म ।

रोमान्सिङ विथ लाइफ

इमानदारीसाथ लेखिएको सत्यनिष्ठ आत्मकथा पढ्नु रमाइलो हुन्छ । त्यसबाट लेख्ने व्यक्तिको भित्री पाटो देख्न पाइन्छ, बाहिर उजागर नभएको । देव आनन्द कलम चलाउन सक्ने थोरै फिल्म अभिनेतामा पर्थे । आफैं लेखे आत्मकथा डेढ वर्ष लगाएर । आखिर अंग्रेजीमा अनर्स गरेका थिए लाहोरको गभर्नमेन्ट कलेजबाट उनले । बोलाइमा झैं उनको लेखाइमा पनि तीव्रता पाइन्छ । इमानदार देखिन्छन् देव आनन्द । किताबबाट थाहा हुन्छ, अविभाजित पन्जाबको गुरुदासपुर जिल्लामा एक सफल वकिलका साहिँलो छोरा उच्च शिक्षाका लागि दाजुझैं बेलायत जान चाहन्छ, तर पिताको घट्दो आयस्ताका कारण जान सक्दैन । बाबुसँग असाध्ये डराउने र आमासँग अत्यन्त नजिक रहेको त्यो छोरो आमाको मृत्युपछि विरक्तिन्छ ।

बीसवर्षे त्यस तन्देरीको सपना पनि छ पृथ्वीराज कपूर, मोतीलाल, अशोककुमारजस्ता सिनेमाको नायक बन्ने । त्यही सपना पछ्याउँदै त्यो तन्देरी लाहोरबाट फ्रन्टियर मेल रेल चढी बम्बई पुग्छ खल्तीमा केवल ३० रुपैयाँ बोकेर ब्रिटिस राजविरुद्ध महात्मा गान्धीको ‘भारत छोडो’ आन्दोलन चर्किरहेको बखत । त्यस बिरानो मायानगरीमा अनेक पापड बेल्छ, थोत्रा कटेरामा बस्छ, चिठी सेन्सर गर्ने सेनाको नोकरी खान्छ, अखबारको विज्ञापन हेरेर फिल्मको नायक बन्न प्रोड्युसरलाई भेट्न जान्छ । उसले त्यो काम पाउँछ बिनाकुनै सिफारिस र भनसुन अनि धर्मदेव पिसोरिमल आनन्दबाट त्यो तन्देरी देव आनन्दमा रूपान्तरित हुन्छ । सुरुका फिल्महरू असफल हुन्छन् ।

अशोक कुमारको सहयोगमा प्राप्त फिल्म ‘जिद्दी’ बाट भने अभिनेताका रूपमा जम्छन् र आफ्नै कम्पनी नवकेतन फिल्म्सद्वारा निर्मित तथा अभिन्न मित्र गुरुदत्तद्वारा निर्देशित फिल्म ‘बाजी’ बाट देव आनन्द सितारामा रूपान्तरित हुन्छन् । त्यसपछि उनी सफलताको उच्च सोपान चढ्दै प्रसिद्धिको शिखरमा पुग्छन् । ‘पुत्र, तिम्रो माथामा त सूर्य चम्किरहेको छ, तिमी एक दिन ठूला मान्छे हुन्छौ’ भनेर अमृतसरको स्वर्ण मन्दिर छेउको एक सर्बतवालाले गरेको भविष्यवाणी सत्य साबित हुन्छ ।

हिन्दीको शब्द ‘बेबाक’ उनको आत्मकथालाई अर्थ्याउन बढी सुहाउँदो विशेषण ठहरिन्छ । उनले शिष्टताको परिधिमा रहेर आफूसित सहकार्य गर्ने अभिनेत्रीहरूसितको रोमान्सबारे खुलस्त लेखेका छन् । गायिका अभिनेत्री सुरैया र उनको प्रेमकहानी त जगजाहेर छ । त्यस कहानीको पोयो पनि उनी नलुकाई खोल्छन् । ती सबै कहानी पढ्दा त्यस किताबको शीर्षक ‘रोमान्सिङ विथ विमेन’ राख्दा पो ठीक हुन्थ्यो कि भन्ने पनि लाग्छ पाठकलाई ।

तर, किताबबाट बुझ्न पाइने अर्को अनदेखा र महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको उनको जीवनदर्शन र जीवन बाँच्ने मन्त्र हो । उनको मान्यता छ सफलता असफलता सबै क्षणिक कुरा हुन् । सफलताले मात्तिनु हुँदैन, असफलताबाट आत्तिनु हुँदैन । दुःख पर्दैमा शोकमग्न भएर बस्न हुँदैन । जिन्दगी अघि बढ्नुपर्छ । आफूमा विश्वास राख्नुपर्छ र सदा आशावादी हुनुपर्छ । मिहिनेत सफलताको पहिलो सर्त हो । मानिसले हरेक पल केही नयाँ कुरा सिकिरहेको हुन्छ । मानिस बूढो हुँदैन, उमेरमा परिपक्व हुन्छ (वन डज नट ग्रो ओल्ड, वन म्याचुअर्स इन एज) । उनी आफूलाई महान् होइन सफल ठान्छन् र भन्छन्, ‘फिल्म बनाउनु मेरो पेसा हो, व्यसन हो, काम हो । मन पराउनु नपराउनु दर्शकको काम हो ।’ आफ्नो जीवनदर्शनलाई एक हरफमा बताउनुपर्दा उनी साहिर लुध्यानवीको प्रख्यात गीतको पंक्ति उद्धृत गर्छन् :

मै जिन्दगी का साथ निभाता चला गया

हर फिक्र को धुयें मे उडाता चला गया ।

((सदाबहार अभिनेताका सदावहार विचार ! उनी बाँचिराखेका भए अहिले ९९ वर्षका हुने थिए र सायद भनिराखेका हुने थिए ‘म उमेरमा परिपक्व हुँदै छु ।’

प्रकाशित : आश्विन ९, २०७८ ११:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×