गोगोलको भूमिमा पुटिनको ट्याङ्क- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

गोगोलको भूमिमा पुटिनको ट्याङ्क

अभि सुवेदी

अहिले केही समयदेखि युक्रेन राज्यमाथि शक्तिशाली रूस राज्यको भयानक हमला जारी छ । हमलाको उद्देश्य हो– त्यो ऐतिहासिक, सुन्दर, स्वतन्त्र, प्रजातान्त्रिक र विशाल राज्यलाई भूगोलबाटै मेटाइदिनु । त्यही भनिएको थियो सुरुमै । त्यसमा कुनै भ्रम रहेन । अहिले जगत्‌मा अरू विषय गौण भएका छन् ।

महाकाल कोरोनाका समाचार पनि एकाएक बन्द भएका छन् । बर्माका डिक्टेटर सिपाहीका अत्याचार र मानिसका यातना पनि विस्मृतिमा जालान् भन्ने भय छ । अफगानिस्तान, यमन र सिरियाका लाखौंलाख बालबालिकाका कथा र विम्बहरू अहिले देखिँदैनन् । संयुक्त राष्ट्रसंघ र अरू वैश्विक संस्थाहरूका काम मुल्तबी भएका छन् ।

अहिले केवल युक्रेनमाथिको हमला अनि एकाएक सुन्दर सहरहरू धूलिसात् बन्दै गएका दिनदिनैका दृश्य, ज्यान बचाउन शरणार्थी भएर लाखौं नारी, वृद्ध–वृद्धा र बालबालिकालाई युक्रेनका छिमेकी देशहरूतिर (खासगरी पोल्यान्ड) रेलमा कोचाकोच गरि पठाइएका दृश्य मात्रै देखिन्छन् । हाम्रा समाचारमा तिनका केही छवि र वर्णन आउँछन् । बाँकी समाचार हाम्रै राजनीति र आगामी चुनाव अनि दलहरू फुटेका भर्खरका ऐतिहासिकीहरूमा छन् । हाम्रोमा इतिहासका व्याख्या भएका छन् । नेपालमा इतिहास राजनीतिज्ञहरूको मनगडन्ते विषय हो । सबै राजनीतिक उद्घोषणमा त्यस्ता तत्त्व देखिन थालेका छन् । नेपाली राजनीतिक चित्रणमा स्यामुअल बेकेटका विसंगत नाटकजस्तै संवाद आउन थालेका छन् ।

साहित्यको प्रसंग कति महत्त्वपूर्ण छ भनेर जोड्न म फेरि युत्रेन र रूसतिर फर्किन्छु । एउटा लेखकको दुईवटा देशसँग सम्बन्ध हुनु स्वाभाविक हो । तीमध्ये कोही जन्मका कारण, कोही भाषाका कारण जोडिन्छन् । ती लेखकहरूले लेखेका कृतिमा दुई देशका विषय आउन सक्छन् । तर, तिनले रचना गरेका पात्रलाई आफ्नो राज्य र जनताका प्रतिष्ठासँग जोडेर हेर्ने विषय गम्भीर हो । हिन्दी र उर्दू साहित्यका पनि प्रसंग आउँछन् । अंग्रेजी साहित्यको विद्यार्थी भएकाले राजनीतिलाई कसरी साहित्यसँग जोडेर इतिहासको व्याख्या गरिने रहेछन् भन्ने विषय मेरा निम्ति नौलो होइन । तर, त्यो रूसी–युक्रेनी साहित्य र साहित्यकारका भन्दा अलि भिन्न छ । तर, पनि केही साम्य छन् ।

उदाहरणका निम्ति आइरल्यान्ड र ब्रिटेनको भाषा अंग्रेजी भएकाले लेखकहरूलाई भाषाकै कारणले अलग गर्न असजिलो थियो । आयरल्यान्डको क्रान्ति चलिरहेको बेला थियो त्यो । सन् १९१६ मा आयरल्यान्डको इस्टर क्रान्तिमा ठूलो हताहत भएको थियो । त्यसलाई लिएर आइरिस कवि डब्लु बी यिट्सले लेखे त्यस आन्दोलनामा– ‘अ टेरिबल ब्युटी इज बोर्न’ अथवा ‘एउटा डरलाग्दो सौन्दर्य जन्मेको छ यहाँ ।’ शक्ति, राज्य र साहित्यिक काल्पनिकीका सम्बन्धबारे यहाँ लेख्ने ठाउँ छैन । असोज २०६७ मा आयरल्यान्डको डब्लिन थिएटर सम्मेलनमा भाग लिन जाँदा मलाई एउटा अनुभूति भएको प्रसंग मात्रै राख्न चाहन्छु । म त्यहाँका प्रसिद्ध किताब पसलहरूमा गएँ । कुनै किताब पसलमा पनि एउटै अंग्रेजी साहित्यकारका कृति राखिएका थिएनन् । शेक्सपियर पनि थिएनन् । सबै आयरल्यान्डी अंग्रेजी लेखक मात्रै थिए, जसलाई हामी ‘प्रसिद्ध अंग्रेजी साहित्यकार’ भनेर पढ्ने–पढाउने गर्छौं । त्यसमा बर्नार्ड शा, डब्लू बी यिट्स, ओस्कर वाइल्ड, जेम्स ज्वायसका नाम उल्लेख्य थिए ।

अहिले युक्रेनमाथि भ्लादिमिर पुटिनको आक्रमणको अन्तर्यमा एक प्रतिष्ठा र एक अभिमान छ । यसमा सबभन्दा चर्चित लेखक निकोलाई गोगोल (१८०९–५२) हुन् । ऊनी युत्रेनको कोसाक क्षेत्रको एक गाउँमा जन्मेका मानिस हुन् । कोसाकहरू घोडचडीमा रमाउँछन् । र, लडाकाहरूमा पनि रोमान्टिक कल्पना उजागर गर्ने जीवन–शैली हुन्छ, त्यसैले युक्रेनियाली, रूसी र पोल्यान्डेली ऐतिहासिक काल्पनिकीमा तिनको निकै स्थान छ । उन्नाइस वर्षसम्म युक्रेनमै हुर्केका गोगोल रूसी साम्राज्यको राजधानी सेन्ट पिटर्सवर्गमा गए । तिनको यात्रा रोकिएन । ती जर्मनी, स्विट्जरल्यान्डमा गए अनि इटलीमा बसोबास गरे । तिनका कृतिहरू युरोपेली, फ्रेन्च र जर्मन भाषामा पनि प्रकाशित भए । आखिरमा मस्कोमै आएर बयालीस वर्षकै उमेरमा गोगोलको मृत्यु भयो ।

गोगोलको राष्ट्रियता विषयमा अनेकौं छलफल भएका छन् । पुटिनले युक्रेनमाथि हमला गरेपछि गोगोलको विषयमा फेरि चर्चा सुरु भएको छ । यस विषयमा अनेकौं छलफल भएका छन् । उनको राष्ट्रियता, लेखन र विषयवस्तुको छलफल अहिले उठेको छ । यसका दुई कारण छन् । पहिलो हो– युक्रेन, फोल्यान्ड अनि रूसका इतिहास र लोकचेतनाका समानताहरू । अहिले युत्रेनमाथि रूसको बीभत्स हमला र हत्याका शृंखला चलिरहेका बेला यो विषयको के अर्थ हुन्छ भन्ने बुझ्नु अत्यन्त आवश्यक रहेछ । यसले रूसी साम्राज्य र शक्तिका सपनाको यस किसिमको युद्धमा के भूमिका हुन्छ भन्ने भूमिका देखिन्छ । ‘युक्रेनियाली र रूसी राष्ट्रवादबीच निकोलाई गोगोल’ (२००७) भन्ने एदिता बोजानोस्काको हार्वर्ड विश्वविद्यालयबाट प्रकाशित किताबमा यी सूक्ष्म पक्षमा छलफल छन् । युक्रेनियालीहरू अहिले आएर गोगोलको भाषा, विषयवस्तु र भित्री कुरा सबै उनको भूमि युक्रेनियाली माटोले जन्माएका हुन् भन्ने विषय उजागर गरिरहेका छन् । यस विषयमा धेरै लेखिएका छन् ।

यिनको दुई सयौं शतवार्षिकी मनाउने विषयबाटै अनेकौं प्रसंग आएका हुन् । युक्रेनको गाउँ इलाकामा जन्मेर हुर्केका यी लेखक जारको साम्राज्यमै जीवनको उज्यालो देखेका मानिस थिए । जवान भएपछि यिनले रूसी भाषामा लेखे । तर, यिनका कथा युक्रेनियाली थिए । जस्तो कि ‘मौरीपालक रूडी पाङ्कोले भनेका युक्रेनियाली कथाहरू’ १८३२ मा प्रकाशित भएपछि यिनको प्रसिद्धि फैलिएको हो । युक्रेनियाली लोकजीवनका कथा यिनले लेखे । एक मुक्त क्षेत्र र भूमिको चित्रण गरे तिनले यी कथामा ।

अहिले दुई सयौं वर्षगाँठ मनाउने बेला यिनले लेखेको रूसी भाषा, युक्रेनियाली विषय, त्यसले चित्रण गरेको मौलिक समाज अनि मौलिकताबीच द्वन्द्व हुनुमा रूसेली साम्राज्यका सपना, युक्रेनियाजस्ता स्वतन्त्र राज्यबीचको मौलिकताको दाबी र प्रतिष्ठा रहेको कुरा झट्ट बाहिर नदेखिए पनि यो एक मूल विषय हो ।

रूसको हमला जारि रहेका बेला ‘द इकोनोमिस्ट’ (३ फेब्रुअरी २०२२) मा मलाई आश्चर्य लाग्ने गरी निकोलाई गोगोलको विषयमा एउटा छोटो छलफल निस्क्यो । त्यसमा मलाई मन परेको विषय हो– गोगोलको पहिचान, एउटा लेखकको ऊर्जाशील व्यक्तित्व र अहिले पुटिनको रूसी साम्राज्यको हमला ।

‘द इकोनोमिस्ट’ लेख्छ, ‘गोगोलको उदाहरणले भन्छ– सबैमा रूसको आफ्नो मात्रै प्रभुत्व देख्ने चरित्रले इतिहासभित्रका सूक्ष्म विषयको उपेक्षा भएको छ । त्यही कारणले अहिले समस्या निस्किएका हुन् र नयाँ अवस्थाहरू जन्मिँदै जानेछन् ।’

‘इकोनोमिस्ट’ का समाचार विश्लेषक गोगोलको तारस बुल्बालाई लिएर भन्छन्– साहित्यमा त्यो असिजलो र त्रासद सम्बन्धबाट भित्री कुरा थाहा पाउन सकिन्छ । ती लेख्छन्, ‘उद्वेलित मन भएका पुटिनले ट्याङ्क लिएर शान्ति र सीमा मात्रै भंग गरेका छैनन्, तिनले त मानिसलाई एकआपसमा जोड्ने कलाका चरित्रहरू पनि तोडेका छन् । यस क्षेत्रका धेरैलाई थाहा भएको छ– पुटिनले साझा संस्कृतिको अवधारणाको त्रासद परिणाम निस्किने गरी दुरुपयोग गरेका छन् ।’

अर्का युक्रेनियाली रूसी लेखक मिखाइल बुल्गाकोभको पनि अहिले चर्चा चलेको छ । तिनका कथा सन् १९१८ तिरको रूसी क्रान्तिकालसँग जोडिएका छन् । तिनको विषय युक्रेनियाली कोसाकहरू माथि छ र त्यो पोल्यान्डसँग पनि जोडिएको छ । यी लेखकहरूको महत्त्व एउटा विषयमा छ । त्यो हो– रूसी साम्राज्य र त्यससँग जोडिएका राज्यहरूको अस्तित्वपछाडि बलिया जातीय कथा र काल्पनिकी । अहिलेको समय र द्वन्द्वले मात्रै तिनका पृष्ठभूमि बुझिँदैन । कथाहरू कथै भए पनि तिनको इतिहास रचना र त्यसका दुःखद–सुखद परिणामसँग सम्बन्ध हुन्छ, जुन अहिले युक्रेनमाथि रूसको हमलाले देखाउँदै गएको छ ।

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७८ ०९:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अदालतमा रङ्गमञ्च शक्ति

अदालत अहिले रङ्गमञ्च भएकाले हामी रङ्गमञ्चीय मानिसको दृष्टिको पनि यो एक विशेष थलो भएको छ।
अभि सुवेदी

रङ्गमञ्चसँग जोडिएको एक मानिस भएकाले मलाई थिएटरबाहिर अनेकौं ठाउँ र अवसरमा हुने तमासा र खेलले आकर्षित गरिबस्छन् । यसका कारण पनि रङ्गमञ्चीय प्रकृतिका नै छन् ।

नेपालको सर्वोच्च अदालत आन्दोलित भएका प्रायः सबैजसो घटना, हल्ला, बहस, खिचातानी, भाषण, आलोचना, आक्रोश र तीसँग गाँसिएका अभिनय चाख लिएर हेर्ने–पढ्ने गरिरहेको छु । प्रधानन्यायाधीश यी सबै हलचलको केन्द्रका पात्र भएकाले सर्वोच्च अदालतको यो फेदैदेखि उठेको चक्रवात हो भनेर छुट्ट्याउन सजिलो छ ।

यो अदालत परिसरको वास्तुकला, बार एसोसिएसनको भवन र त्यहाँको अदालत भवनको संरचना विषयमा पनि मेरो चाख बढेको छ । त्यहाँ अदालत प्रवेश र रोक आदिमा मलाई सर्वोच्च अदालतको एउटा रङ्गमञ्चीय संरचना शैलीको बोध भएको छ । मैले यही पत्रिकामा ‘नेपालमा न्यायप्रणाली र वास्तुकला’ शीर्षक लेखमा लेखेको छु, ‘वास्तुकला र न्यायप्रणालीको सम्बन्धको विषय कानुनी वा अदालती मात्र नभएर नाट्य रङ्गकर्म र उत्तरऔपनिवेशिक अध्ययनसँग पनि जोडिएको छ । त्यो वास्तुकला कारागारको रचनासँग जोडिएको कुरा छ (कान्तिपुर, १५ असोज २०७७) ।’

यो लेखमा भने हाम्रा रङ्गमञ्च र सर्वोच्च अदालतका अहिले निकै महिनादेखि चलिरहेका प्रस्तुतिहरूलाई जोडेर एकाध निष्कर्ष निकाल्ने जमर्को गरेको छु । यो सबै जे भइरहेको छ त्यसको तार्किक संगति छ । अनि त्यो राजनीतिसँग जोडिएको छ, संविधानसँग जोडिएको छ र प्रयोगका चिन्ता, असफलता, भ्रम र संकटका आयामहरूसँग जोडिएको छ भन्नेमा विश्वास गर्छु । त्यसैले अदालतमा जे भइरहेको छ, त्यसको कारण अदालतमा अनि वरिष्ठ पात्रहरूले खेलेका राजनीति र परिवर्तनले सिर्जना गरेका

सङ्कट र त्यसका समाधान खोज्ने क्रममा भएको एक आवश्यक र स्वाभाविक प्रक्रिया हो भन्नेमा विश्वास गर्छु । मेरो विचारमा अहिले नेपालको अदालत अर्कै किसिमको शक्तिको थलो भएको छ । यो नकारात्मक वा अप्ठ्यारो देखिएला, तर बुझ्नुपर्ने के छ भने सर्वोच्च अदालत अहिले नेपाली समय, नेपाली उपलब्धि, नेपाली काल्पनिकी, नेपाली गन्तव्य, नेपाली भविष्य, नेपाली राजनीतिको ग्रिक मिथकलाई लिएर भन्दा एउटा डेल्फी थलो भएको छ । त्यसैले पनि मलाई यसको रङ्गमञ्चीय चरित्रले खिचेको हो । केही छलफल गरेपछि म हाम्रा रङ्गमञ्चका अनुभवसँग जोडेर फेरि यही निष्कर्षतिर फर्किन चाहन्छु । विस्तृत लेखको विषय भए पनि खास भेटेका कुरा राख्न चाहन्छु । त्यस अर्थमा यो राजनीतिशास्त्री वा न्याय प्रणालीका विद्वान्को लेख नभएर एक नाटकमा लाग्ने, नाटक लेख्ने व्यक्तिको आलेख हो । त्यसैले केही शास्त्रीय सन्दर्भ छन् ।

यहाँ पश्चिमी रङ्गमञ्चको परम्पराका आवश्यक कुरा गर्न चाहन्छु । रङ्गमञ्चको खासगरी युनानी थिएटरको व्याख्या गर्ने सन्दर्भमा जर्मन दार्शनिक फ्रेडरिक निच (१८४४–१९००) ले लेखेको ‘द बर्थ अफ ट्र्याजेडी’ (१८७२) को एउटा सार प्रसङ्ग ल्याउनुपर्छ । उनले ग्रिक मिथकबाट डायनिसस र अपोलो देवताका विपरीत चरित्रहरूलाई लिए । डायनिसस काव्य, अराजक र उत्ताल, तर अत्यन्त सिर्जनशील देवता थिए भने अपोलो यिनै सिर्जनाका, तर अनुशासित शैलीका देवता थिए । दुवै थरीका रङ्गमञ्चको सार त्यही एउटै हो– थिएटरमा मानिसका अभिनय र सिर्जना अनि गहिरा सङ्कटका चित्रण गर्नु । विद्वान् जर्ज स्टाइनरले निचको सिद्धान्तको उल्टो व्याख्या गर्दै ट्र्याजेडीको मृत्यु वा ‘द देथ अफ ट्र्याजेडी’ (१९६१) लेखे । त्यसो त पछिका ट्र्याजेडी नमान्ने जर्मनीका देब्रे ढल्कुवा नाटककार बेर्टोल्ट ब्रेख्तले पनि ‘मदर करेज’ र मारिएका ‘ग्यालिलियो’ जस्ता ट्र्याजेडी नै लेखे । मेरो छलफलको विषय हो– रङ्गमञ्चमा मानिसका सङ्कट र गहिरा ऐतिहासिक चिन्ताका नाटकहरू प्रदर्शित हुन्छन् । रङ्गमञ्चको सारवस्तु त्यही हो ।

अहिलेको नेपालको गति र सङ्कटको नाटकीय प्रस्तुति नेपालको सर्वोच्च अदालतमा हुनु एउटा गम्भीर र आवश्यक विषय हो भने मान्छु म । मलाई नाट्यकर्मी र त्यस विषयका विद्वान् र शोधार्थीहरूसँगका छलफलको पनि केही प्रभाव परेको अवस्था छ । म हाम्रो रङ्गमञ्चीय अनुभव ल्याएर यहाँ जोड्छु । नेपालको दसवर्षे युद्धको अन्तिमतिरको समय थियो । नेपाल हिंसा र भयाक्रान्त अवस्थामा थियो । मानिसको स्वतन्त्रता र शान्तिपूर्ण भविताको केही ठेगान थिएन । नेपालका गुम्बा, शिक्षालय, प्रतिष्ठानहरूमा आगो लागिरहेको थियो । कलाकार र शिक्षकका हत्याको शृंखला थियो । सबैतिरबाट हेर्दा एउटा सङ्कटको कलेवर रचना भएको थियो । कला र साहित्यका अनेकौं विधाले आ–आफ्नै किसिमले त्यो सङ्कटको प्रस्तुति गरे । हामीले रङ्गमञ्चबाट गर्‍यौं । सुनील पोखरेललाई त्यो समयको संवेदनशीलता र अझ भन्दा सङ्कटको चित्रण गर्ने इच्छा थियो । त्यो अग्निदहनलाई गहिरो सङ्कटको रूपमा लियौं । मैले ‘अग्निको कथा’ नाटक लेखें । सुनीलले निर्देशन गरे । माघ २३ गते २०५९ मा त्यो नाटकको मञ्चन गरेर गुरुकुल थिएटरको आरम्भ भयो । त्यो नाटकमा हामीले सकेसम्म नेपाली इतिहासको गहिरो सङ्कटको चित्रण गर्ने प्रयास गर्‍यौं । सुनीलका आँखा त्यो चिन्ताले सधैं अर्धमुदित हुन थालिसकेका थिए । नेपालमा क्रान्तिकारी, सरकारी, प्रजातान्त्रिक, पहिलेका सत्ताका मानिसदेखि लिएर धेरै युवक, विद्यार्थी, गुम्बाका भिक्षु–भिक्षुणीले त्यो नाटक स्वतःस्फूर्त भएर हेरे । बाहिर अनेकौं देशका विविध किसिमकाले पनि हेरे । नाटक सहकला हो, नाटक लेख्ने र निर्देशन गर्नेको मात्रै होइन, अभिनय गर्ने अनि परिवेश रचना गर्नेको पनि हो । गुरुकुल पुस ३० गते २०६८ मा बन्द भयो । अहिले हेनरिक इब्सेनको चर्चित् नाटक ‘पुलतीको घर’ को मञ्चनसँगै नयाँ ऊर्जासहित गुरुकुल फेरि आरम्भ भएको छ । यो सुखद खबर हो ।

अहिले सर्वोच्च अदालतमा कानुन व्यवसायी र सर्वसाधारणको जुन आन्दोलन भएको छ म त्यसलाई एक नाटक भन्छु । त्यो अहिले भइरहेको आन्दोलन पनि अमुक ‘अग्निको कथा’ को नाटक हो, जहाँ नेपाली आधुनिककालको राजनीतिक र विधिको इतिहासको सङ्कट अभिनय भइरहेको छ । कानुन व्यवसायीले आफ्ना कामका थलो छाडे । बाहिर आएर प्रस्तुति थाले, श्रोता र दर्शक भेला भए अनि अत्यन्त प्रभावकारी र कलात्मक शैलीमा ती बोल्न थाले । तिनले अदालतभित्र अनेकौं बहस गरे होलान्, तर हामीले कहिल्यै सुनेनौं । बाहिर हाम्रा साहित्यिक प्रसङ्ग पनि जोडेर आफूले बहस गरेको कुरा मलाई वरिष्ठ अधिवक्ता शम्भु थापाले एक पटक सुनाएका थिए । अरू जानकारी नभए पनि त्यो क्रम भने थाहा छ । केही दिनअगाडि नागरिक अभियन्ताहरू मैले गान्धीजस्ता भनेर लेखमा लेखेका डा. गोविन्द केसी र लेखक खगेन्द्र संग्रौला– दुवै साना काँटीको ज्यान भएका– विद्रोही वकिलमध्येका ओमप्रकाश अर्यालसँग रङ्गमञ्चमा उभिएर संवाद प्रस्तुत गर्दै थिए । त्यो देखेपछि लाग्यो, त्यो यही नाटकको प्रस्तुति पक्ष थियो ।

अदालत यस्तो रङ्गमञ्च भएको छ, जहाँ नेपाली इतिहासको परिवर्तनका भ्रम र राजनीति गर्नेले पनि धन्द्याउन नसकेका पक्षहरूको नाटकीकरण भइरहेको छ । त्यसैले अदालत अहिले रङ्गमञ्च भएकाले हामी रङ्गमञ्चीय मानिसको दृष्टिको पनि यो एक विशेष थलो भएको छ । डायनोसियाली उत्ताल देखिएला, तर यहाँ संकटको सिर्जनशील नाटकको प्रस्तुति हुँदै छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन १४, २०७८ ०८:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×