बाघसँग लड्ने छोरीहरू हुन्, जोरी नखोज- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
कोसेली

बाघसँग लड्ने छोरीहरू हुन्, जोरी नखोज

जंगबहादुरको शासनमा उर्दी जारी गरिएको थियो, ‘व्यभिचार गर्ने आइमाईलाई बाघको मुखमा हालिदिनू ।’ राणाशासनमा मात्रै होइन, महिला यौनिकतामाथिको नियन्त्रण आजसम्मै कायम छ । मानव सभ्यतामा निजी सम्पत्तिमाथि नियन्त्रणका लागि बन्धक गरिएको यौनिकता सबैभन्दा हानिकारक विष हो ।
सरला गौतम

९० सालको भूकम्पलाई माथ गरेर देश यतिखेर हल्लिएको छ । एक किशोरीले दिएको एक झड्काले मान्छेका मथिङ्गल कोमामा पुगेका छन् । हजारौं वर्षदेखि मक्किएको, तर भत्किन नसकेको चारित्रिक मूल्य र मान्यतालाई एक किशोरीले मुक्का हानिन् । मुक्का उनले एकलाई हानिन्, पूरै समाज रन्थनियो ।



आफूमाथि बलात्कार भएको भन्दै किशोरी गायिकाले सिनेजगत्का चलेका अभिनेतालाई मुद्दा हालिन् । दुई साताको यो अन्तरालमा धेरै मानिस तिरीमिरी झ्याइँ भए । पूरै समाज प्रतिवादी भएको छ । चरित्र र संस्कारको कुरूप मूल्यमान्यताको कार्पेटभित्र लुकेका बिच्छीहरू एक–एक गर्दै सामुन्ने आइरहेका छन् । नैतिकताको एकलौटी परिभाषा एक काँधले अब धान्न सक्दैन ।

पैतृक सम्पत्तिको भागबन्डा गर्न पनि नचाहने, संस्कारको भागबन्डा पनि नगर्ने ? यस्तो उन्मत्त सामाजिक संरचनाको हैकम अब कसले सहन्छ ? किन सहन्छ ? अब यसको भागबन्डा चाहिएको छ । चरित्रको व्याख्या गरेर नथाक्ने चरित्रहीनहरू यत्तिकैमा आत्तिएका छन् । असमान यौनिक र नैतिक मान्यतालाई कानुनले केही हदसम्म सन्तुलन दिन खोजेको छ । नैतिकवानहरूको साम्राज्य यही कारण काँपिरहेको छ । रुग्ण मूल्य र मान्यताको जगमा उभिएको सामाजिक संरचनाको मान्यता यो पटक फेरिनैपर्छ । किशोरीको एक धक्कामा अरू लाखौं धक्का मिसिनेछन् । यो अन्तहीन अन्यायको शृंखलाको यसपटक दाहसंस्कार हुनेछ ।

समय भन्दै छ– जाग छोरीहरू, तिमीमाथिको ज्यादतीमा उभिएको संस्कारको जीर्ण स्तम्भ यो पटक ढालेरै छाड । सहनै नसक्ने लाञ्छनाको कल्पना गर्दा नै आत्तिएर नायिका श्रीषा कार्कीले जीवन नै ढालिन्, दुई दशकअघि । श्रीषा आकाशमा तारा भएर सुन– तिम्रो चीत्कारले समयलाई चुनौती भरेको छ एकपटक । तिम्रो आत्मा खुसी हुने गरी केही हुँदै छ । लेख्नुपरे कसैले तमसुक लेखेर राखून्, नैतिकताको रुग्ण स्तम्भ यो पटक ढल्यो ढल्यो ।

पुरुस्वत्वको परिभाषामा धक्का दिएको समय

दसैंको अष्टमीका दिन एक बाबुले आफ्नी छोरीलाई भर्‍याङमुनि झुन्डिएको अवस्थामा देखे । नेपाली सिनेजगत्मा उदाउँदै गरेकी नायिका श्रीषा कार्की थिइन् उनी । झन्डै दुई दशकअघिको यो घटना नेपाली समाजमा खीलजस्तो गरी बसेको छ । नेपाली रंगमञ्चमा घट्ने कुनै पनि यौन दुर्व्यवहारको घटनाले हामीलाई श्रीषाको सम्झना गराइहाल्छ । शरद ऋतुको त्यो मनोरम हावामा श्रीषा ठूलो चीत्कार छाडेर बिलाएकी थिइन् ।

आफूमाथि भएको कुरा चरित्रहीनताको सवाल होइन, अपराध हो भनेर थाहा दिन उनले प्राण नै दिइन् । त्यो गहिरो पीडाले दिएको घाउ हामीलाई जुन बेला सम्झ्यो त्यही बेला दुख्छ । नेपाली मिडियाले ठूलो मूल्यमा सानो पाठ सिक्यो । तर, सञ्चारमाध्यममै मैमत्त चरित्रहीनताको अन्त्य भने भएन । त्यसपछि पनि विभिन्न प्रकरण सतहमा आए । नायिकाको निजी यौन भिडियोबारे समाचार बनाएर एक पत्रिकाले बहादुरी देखायो । यो झन्डै एक दशकअघिको कुरा हो ।

श्रीषाको समयभन्दा केही बदलिएको समय र समाज थियो । परिवार र साथीभाइ अनि असल मानिसहरूको साथका कारण सिनेजगत्की ती सिताराको ज्यान जोगियो । तर, नेपाली मिडियाले पूरै पाठ सिकेको देखिन्न । अस्पष्ट भिडियो सुनेकै आधारमा समाजसेवी दिलशोभालाई अर्को पत्रिकाले ‘यौन दुराचारी’ भनेर पहिलो पृष्ठमै लेख्यो । त्योबेला दिलशोभाको अवस्था बुझ्न पुग्दा उनी एक हातले आँसु पुछ्दै भन्दै थिइन्, ‘मलाई त यो यौन दुराचारी भनेको के हो नै थाहा थिएन । पहिलो पेजमा समाचार आयो, यो राम्रो पो होला ठानेको ।’ शब्दप्रतिको अज्ञानता सम्झेर उनी हाँसेकी पनि थिइन् । पत्रिकाले आफ्नो भूल स्वीकार गर्‍यो । ढिलै भए पनि सत्चरित्र देखायो । सर्वत्र चर्को आलोचना हुन थालेपछि केही वर्षयता मूलधारका मिडिया केही सचेत देखिन्छन् ।

पछिल्लो समय एक गायक किशोरीले नेपाली सिनेमामा चल्तीका अभिनेताले आफूमाथि गरेको यौन शोषणविरुद्ध कानुनको ढोका ढकढक गरिन् । यतिमै नेपाली समाजमा भूकम्प गयो । समाज विभाजित भयो । किशोरीविरुद्ध सामाजिक सञ्जालमा लाञ्छनाको होली नै खेलियो । यो प्रकरणले देशभरिका छरपस्ट युट्युब र अनलाइन मिडियाको भने अपरिपक्व चरित्र देखाइरहेको छ । समाजको कार्पेटभित्र लुकेका गन्दगीहरू सार्वजनिक गरिरहेको छ । अधिकांश युट्युब पत्रकारहरू लाञ्छनाको होलीमा रमाएको देखियो । निर्लज्जहरूको हुलहुज्जतको सुनामीमा किशोरीले आफ्नो ज्यान कसरी जोगाएर बसिन्, सम्झेर कहाली लाग्छ । चरित्रहीनहरूमा संवेदना हराएको समय छ यो ।

कक्षाकोठामा गीत गाउँदै गरेकी सानी केटी सहर पसी । रंगमञ्चको चमकधमक र धमाका उसको बाल मस्तिष्कले ठम्याउनै सकेन । ‘फेरि कहाँ आउँछ घुमेर यो बालापनको उमेर’ भनेर गीत गाएको समय झिमिक्क भयो ।

आफ्नो जीवनमा रफ्तारमा आएको सफलता, शरीरमा आएको परिवर्तन र उसलाई लगाइरहेका नजरहरू ! त्यो अल्लारे बालिकाले सबै कसरी धान्दै हिँडी होला ! एक अजनवी सहरमा दैनिक जीवनको दिक्दारी, डेरा खोज्नु र सर्नुको हैरानी, व्यावसायिक लेनदेन कसरी धानी होला ! उसलाई माया गर्ने र बाटो देखाइदिनेको हूल धेरै थियो होला कि उसको जोवनमै सबथोक देखेर लुट्न खोज्नेहरूको ! नराम्रोसँग भन्नुपर्दा ऊ सिनोको वरिपरि वेग हानिरहेका गिद्धहरूको नजरमा परी ।

सानो हुँदैन यो सहरको भुमरी । साना पाइलाले कसरी उभिन सकी, त्यही धेरै हो । संषर्षको भुमरीमा बल गरेर उभिन्छन् केटीहरू, युगौंअघिका मनुपुत्रहरूले बनाएको चरित्रको मानक ढाडमा बोकेर । तैपनि सहनैपर्ने लाञ्छना ? के खाँचो छ, जसले जे भन्यो, जे गर्‍यो त्यही सहन ?

कच्चा उमेरकी केटी एक परिपक्वसँग प्रेममा परेकी छ । बाबुसाहेबको इच्छा तृप्त भएपछि अवैध ‘भोग्या’ भएकी छ । अझ गाली उसैलाई । समाजको लाज यतिखेर हराएको छ ।

यो केस बत्तीस वर्षकी लक्का जवान युवती र सोह्र वर्षको अल्लारे केटाको भइदिएको भए ? हाम्रो मनमा सहानुभूतिको बाढी कता बग्थ्यो ? आँखा चिम्म गरेर सोच्दा मनमा जे उत्तर आउँछ, हाम्रो समाजको मक्किएको चरित्र त्यसैले बोल्छ । एउटी केटीको चरित्र र पूरै जीवनप्रति कति निर्ममता ! धेरै भएन र ज्यादती ?

सामाजिक सञ्जालमा सुनिएका अडियो र किशोरीले दिएको जाहेरीलाई आधार मान्दा एक परिपक्व पुरुषले किशोरीको उमेर ख्याल नगरी शारीरिक सम्पर्क राखेको देखिन्छ । जाहेरी र फुटेज दुवैका आधारमा किशोरी युवकसँग पूरै प्रेममा परेको देखिन्छ । युवकले उनीसँगको सम्बन्धलाई दुईचार दिनको रमाइलोका रूपमा मात्र लिएको पाइन्छ । यो कुरा छताछुल्ल भएपछि अभिनेता समर्थित मिडिया र व्यक्तिहरूले नाबालकको चरित्रहत्या गर्न कुनै कसर बाँकी राखेनन् । कतिसम्म भने जाहेरी दिएकी बालिका षड्यन्त्रमा संलग्न भएको भान पार्ने सामग्री पनि प्रसारण गरे । पब्लिकको मनोविज्ञानमा राम्रैसँग खेल्न सफल पनि देखिए ।

अभिनेताका हजार गुण होलान् । तर, उनले किशोरीप्रतिको संवेदनशीलतामा खेलबाड गरेको देखिन्छ । आफूसँग नजिकिन आएकी केटीलाई भोग गरेर पछि बेवास्ता गर्दै हिँड्नुलाई उनले आफ्नो भूल मानेकै छैनन् । बरु केटीले फसाएको ठानेका छन् । दोब्बर उमेरको वयस्क पुरुषले बालिकामाथि गरेको खेलबाड धेरैका मनमा सजिलै पचेको छ । अपराध त परको कुरा, गल्ती हो भन्न पनि सकेको देखिन्न । एक परिपक्व उमेरकी महिलाले खुलेआम भनेकी छन्, ‘त्यो आइमाई नै त्यस्ती, त्यो बालखालाई फसाई ।’ यो एक नमुना तर्क मात्र हो । पूरै देश यही तर्कले तरंगित छ । वयस्क बालखाहरूको चरित्रमा सुधार होइन, कानुनमै सुधार हुनुपर्छ भन्दै लेखहरू निर्धक्क छापिएका छन् । यस्तै नमुना विचार राख्ने मानिसहरू वरिपरि भएकै कारण अभिनेताले अपराधलाई भूलसम्म मानेका छैनन् ।

रियल हिरो हुने रहर त उनले गरे, तर रियल सेल्फमा ध्यान दिएनन् । उनको सारा डर आफ्नो सार्वजनिक छविमा आँच आउने भो भन्नेमै छ । किशोरीको मन अपमानले काँप्यो । यो अपराध हो भन्ने मान्यता स्थापित गर्न आफैं सामाजिक व्यवहार र आक्रमणको चितामा पसिन् । एक किसिमले उनले जिउँदै जलेर, समाजलाई मर्द हुनुको परिभाषा सिकाउँदै छिन् । मर्द हुनु भनेको भेटेजति केटी भोग्दै हिँड्नु होइन । आफूसँग सम्बन्धमा भएको व्यक्तिसँग पूर्ण जिम्मेवार र मर्यादित हुनु हो । किशोरीको जाहेरीले एक होइन अनेक विषयको परिभाषा दिएर जानेछ । न्याय र अन्यायको भेद त भन्छ भन्छ, लाखौं छोरीहरूको शरीरको सुरक्षा बोलेर जानेछ ।

मुस्कुराउँदै विद्यालय जाने छोरीहरूको मुस्कानमा कसी लाउनेछ । सानै उमेरमा प्रतिभाको बलमा सहरमा करिअर बनाउन आइपुग्ने किशोरीहरूको रक्षाकवच बन्नेछ । उनले दरो पाइला लिएर हिँड्नुपर्छ । समय उनको पाउमा हाजिर हुनेछ । आफैं जलेर ल्याएको एक जबरजस्त परिवर्तनलाई आफैंले बाँच्नेछिन् उनी । कालो रात्रिपछि उदाएको रविजस्तो धपक्क बल्नेछिन् किशोरी । यो समयले किशोरीको चरित्र कञ्चन हिमालझैं उभ्याएको छ । अमर्यादित पुरुस्वत्वको परिभाषामा कम्पन ल्याएको छ ।

डरलाग्दो इज्जत

हाँसे वेश्या हुने, स्त्री भोग गरे बहादुर हुने मान्यताको जगमा उभिएको समाज हो यो । महिलाको ढाडमा इज्जत र चरित्रको धारिलो तरबार राखिएको छ । त्यो तरबार कुनै पनि बेला घाँटी रेट्न तयार भएर बसेको छ । पुरुषको ढाडमा इज्जत र बहादुरीको गुलदस्ता राखिएको छ । उसलाई हरदम तिमी बहादुर भनेर, मुस्कुराउन तयार भएर बसेको फूलको गुच्छा छ । इज्जत र चरित्रको यो डरलाग्दो मानकसँग जुध्नु आगोको लप्कामा आफैं हामफाल्नुसरह हो ।

जंगबहादुरको शासनमा उर्दी जारी गरिएको थियो, ‘व्यभिचार गर्ने आइमाईलाई बाघको मुखमा हालिदिनू ।’ राणाशासनमा मात्रै होइन, महिलाको यौनिकतामाथिको नियन्त्रण आजसम्मै छ । मानव सभ्यतामा निजी सम्पत्तिमाथि नियन्त्रणका लागि बन्धक गरिएको यौनिकता महिलाका लागि सबैभन्दा हानिकारक विष हो । ऊबेला सम्पत्तिका लागि यौनिकता कैद भयो । समयक्रममा यो प्रतिष्ठासँग जोडियो । कथित प्रतिष्ठाका लागि महिलाको ज्यान नै लिन थालियो । परिवार र समाजको कथित इज्जत महिलाका लागि ज्यानमारा भयो । गत वर्ष मंसिर १४ गते अखबारहरू एउटा डरलाग्दो अपराधको समाचारले भरिए । रौतहट माधवनारायण नगरपालिका–७ की सत्र वर्षीया किशोरी अमृताको आफ्नै बाबुको योजनामा गोली हानी हत्या गरियो । परिवारले तिरस्कार गरेका, उमेर दोब्बर जेठा र कथित तल्लो जातिका पुरुषसँग अमृताको प्रेम थियो । पिता रामअयोध्याले छोरीको हत्या गर्नुको मूल कारण उनले कमाएको कथित सामाजिक मर्यादा नै हो । छोरीको निजी साथी छनोटले उनको मर्यादामा पहिरो गयो र छोरीकै हत्या गरे ।

‘इज्जत गयो’ भनेर परिवारले नै हत्या गरेको यो घटना एक वर्षअघिको मात्रै हो । यस्तो बेला इज्जत, करिअर आदि सबैको पर्वाह नगरी उजुरी दिने किशोरी देशको बहसको केन्द्रविन्दुमा छन् । उनलाई साथ दिने परिवार सलाम गर्नलायक छन् । कतिपयले उनीहरूलाई ‘इज्जत नभएकाहरू’ भनिरहेका छन् । अन्यायमा लड्न तम्सनेलाई बात लाउनेहरू होस गर– इज्जत त तिमीहरूको खरानी हुँदै छ ।

जेन्डरको कार्यक्रम र समानताको बहसबीचको अन्तर पनि सतहमा ल्याएको छ अहिलेको समयले । भारतीय अधिकारकर्मी कमला भसिन भन्ने गर्थिन्, ‘संसारभर

फ्यासनको रूपमा फैलिएका जेन्डर कार्यक्रमको भेलमा समानताको बहस र आन्दोलन हराउँदै गएको छ ।’ देशको प्रतिनिधित्व गरेर राष्ट्रसंघका कार्यक्रमहरूमा पुग्ने महिलाहरूमा पनि समानताको मूलभूत मापदण्ड के हो भन्ने चेतसम्म नहुनु यसैको परिणाम हो । देशमा भित्रिएका स्रोत र साधनमा दशकौं हालीमुहाली गर्ने महिलाहरूले किशोरीमाथि भइरहेको यौन दुर्व्यवहारमा समस्या देखेनन् । नाबालिगहरूको रक्षाका लागि बनाइएका कानुनमा समस्या देखे । आम मानिसमा उर्लिएको किशोरीप्रतिको घृणाको आगोमा घिउ थपिदिए । यी मानिसले नयाँ पुस्ताको चेतनासँग खतरा मोलेका छन् । कथित कुलीन र संस्कारी मूल्यमान्यताकै आडमा उभिएका जेन्डर बहसका जागिरेहरू समानताको यात्राका बाधक हुन्, इज्जतको डरलाग्दो परिभाषाका पहरेदार । चेतनाको पहिरोले नै सफा गर्नेछ पुरातनका पहरेदारहरूलाई ।

यस्ता मन्द विषसँग आजका किशोरीले जुध्ने साहस देखाउनु जंगबहादुरको बाघसँग लडेजस्तै हो । बाघसँग लड्ने केटीहरूसँग जोरी नखोज ।

कथित इज्जत र संस्कारको तरबार छोरीको ढाडमा राखेर हिँड्ने परिवारले कल्पनै गर्न नसक्ने संस्कार यी किशोरीले पाएकी छन् । उनी डरमा हुर्केकी पात्र होइनन्, न्याय र अन्यायको चेत भएका मातापिताको काखमा हुर्केकी निर्भय लडाकु हुन् । छोरीलाई डरमा हुर्काउने कथित कुल खानदान र संस्कारको जीर्ण स्तम्भ पनि अब ढल्ने बेला भयो ।

र, यो ढल्नैपर्छ ।

मिडिया र कानुन

मूलधारका सञ्चारमाध्यमले नै यौन अपराधको कोटीमा राख्नुपर्ने घटनालाई समाचारका रूपमा पेस गर्थे । यो एकादेशको कथा होइन । एक दशकअघिको तथ्य हो ।

एक दशकभित्रै मूलधारका मिडियामा फेरिएको परिदृश्य कसैले दिएको आशीर्वाद होइन । सचेत मानिसहरूको खबरदारीकै परिणाम हो । ‘चरित्रहीन आइमाईलाई बाघको मुखमा फालिदिनू’ भन्ने जंगबहादुरको हुकुमी कानुन हुँदै, किशोरीहरूको शरीरको रक्षा गर्ने कानुनसम्मको यात्रा हामीले गरेका छौं । यो यात्रामा कति मानिसका पसिना, आँसु र अपमान मिसिएका होलान् । कति धैर्य, त्याग र बलिदान होला । कल्पना गर्न सकिन्छ । ज्ञात–अज्ञात सबै योद्धालाई शिर झुकाएर सलाम गरोस् समाजले ।

संवेदनाहीनताका अवशेष मूलधार भनिएकै मिडियाहरूमा पनि बाँकी छन् । देशमा नाम चलेका टेलिभिजन र प्रस्तोताहरूले अप्ठ्यारै नमानी बालिकाको चरित्रहत्यामा सहयोग हुने गरी सामग्री बनाए, प्रसारण गरे । असंवेदनशीलताको यो घीनलाग्दो व्यवहार फेरिनैपर्छ । उनीहरू देर सबेर जवाफदेही हुनैपर्छ ।

केही सञ्चारमाध्यमले दिएको आडका कारण सामाजिक सञ्जाल किशोरीको चरित्रहत्याको होलीमा रमायो । अधिकांश मूलधार सम्हालिए । तर, संवेदनाहीनताको सरुवा रोग अधिकांश युट्युब पत्रकारितामा देखियो । सचेत नागरिकको खबरदारीले जिम्मेवार सञ्चारमाध्यम र प्रशासनलाई यस्ता सामग्रीबारे ध्यानाकृष्ट गर्न सफल भयो । खबरदारीपछि उनीहरूको आतंकमा धेरै हदसम्म लगाम लाग्यो । भएको नियम कानुन सही ठाउँमा लगाउँदा, अगुवा मिडियाहरूले सही दिशा देखाउँदा, भीड सम्हालिँदो रैछ । प्रशासन र मिडियाले पनि आफ्नो फैलिएको कर्तव्य बोध गरे होलान् । आस गरम् ।

दुई दशकअघि मात्रै एक पत्रिकामा केटीको फोटो सार्वजनिक गरेर ज्यान लिने समाजका चेतनशील मानिएका पत्रकार नै थिए । अहिले अपराधीहरू यस्ता सामग्री सार्वजनिक भए आफ्नै जीवन र इज्जत सकिन्छ भनेर डराउन थालेका छन् । पछिल्लो प्रकरणले लुकेर नाबालिगमाथि अत्याचार गरिरहेकाहरूको सातो गएको छ । हरेक क्षेत्रका ज्ञातअज्ञात पीडकहरूको सातो जानुपर्छ । यतिबेला गएको सातो कहिल्यै नफर्कोस् ।

प्रकाश ओझाको अश्लील भिडियो प्रकरण अर्को डरलाग्दो सम्झना हो नेपालीका लागि । यौन दुर्व्यवहार साबित भएर ओझा जेल परे । उनले दुर्व्यवहार गरेकी केटीले सामाजिक लाञ्छना सहन नसकेर आत्महत्या गरिन् । कानुन आफ्नो पक्षमा हुँदा पनि सामाजिक व्यवहारका कारण केटीहरूको ज्यान गएको उदाहरण छ समाजमा । कानुन महिलाको हितमा बढी भयो, यो परिवर्तन हुनुपर्छ भन्ने सोच राख्नु झन् डरलाग्दो विषय हो । आधुनिक सती प्रथाका वकिलहरू खबरदार !

मानवीय सुरक्षाका मुद्दालाई सानो देखेर नबोल्ने ज्ञानीहरूको ठूलो समूह थियो । अझै पनि प्रकाण्ड विद्वान्हरू यस्ता मुद्दालाई सानो मान्छन् । मुद्दाको आकार, वर्ग र लिंग हुँदैन । यो आफूलाई घगडान विद्वान् ठान्ने मानिसहरूको सानो आयतनको दिमागी सोच मात्रै हो । यस्तो सोचमा पनि बिस्तारै बद्लाव आउँदै छ । मानवीय सुरक्षाका विषय पत्रिकाका कुनामा मिल्काइने दोस्रो दर्जाका समाचार थिए । बिस्तारै मूलधारको बहस बन्दै छ । किशोरीको जाहेरी बहसले नेपाली समाजमा एउटा भूकम्प नै ल्याएको छ । यसको परकम्पहरू केही समयका लागि मात्रै हुनुहुन्न । यो निरन्तर आइरहनुपर्छ । सबैभन्दा धेरै चरित्रको गुण गाउने, तर सबैभन्दा चरित्रहीन समाजको निर्मम समीक्षा हुनुपर्छ । योपटक अग्निपरीक्षाको चितामा असली चरित्रहीनहरू होमिनेछन् ।

आफ्नो हितमा कानुन र परिवार उभिएपछि केटीमा हुने साहस आत्मविश्वासको खुलेको रङ यो पटक देखियो । मूलधारका मिडिया र देशमा विचार निर्माण गर्ने व्यक्तिहरूले सही दिशा लिनासाथ पनि धेरै कुरा बदलिएर जानेछ । मक्किएको इज्जतको परिभाषामा आफैं होमिएर आगो लगायो किशोरी र उनको परिवारले । इज्जतको बोझको भागबन्डा हुन खोजिरहेको समय छ । सानोतिनो भूकम्प जानु स्वाभाविक हो । युगौंदेखि बदलिन नसकेको सामाजिक संरचनाको वैधानिक परिभाषा यो पटक फेरिएरै छाड्नेछ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २८, २०७८ १०:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एक गाली एक ‘अभिशाप’

मेरी आमाको दुःखको साक्षी हुँ म । अहिले पनि आमा मगन्ते जीवन बाँचिरहेकी छन् । तर, उनी अब नुन, तेल, पिठो माग्दिनन् । अलिकति आत्मसम्मान र इज्जत माग्छिन् ।
अस्मिता बादी

नारी–शरीर पुरुषको दैनिक उपभोग्य साधनभन्दा बढी केही हुन सकेन । मानौं महिला मानिस होइनन्, रिमोट कन्ट्रोल पुतलीहरू मात्र हुन् । पुरुषको उद्देश्यका लागि बाँचिदिनुपर्ने ! आफ्ना रहर थन्क्याएर पुरुषकै नीतिनियममा चलिदिनुपर्ने ! जीवनभरिको सारा मिहिनेत सिर्फ पुरुष जातिका लागि खर्चिनुपर्ने !

मानवजातिको आधाभन्दा बढी भाग ओगटेका महिलाको अस्तित्व एकचौथाइ पनि छैन । विश्वका समृद्ध र जतिसुकै शक्तिशाली भनिएका राष्ट्र नै किन नहुन्, त्यहाँ पनि महिला स्वतन्त्र छैनन् ।

नेपालको सन्दर्भमा कुरा गरौं, यहाँ स्वतन्त्रता त परको विषय भैगयो, नारीहरू सुरक्षित पनि छैनन् । पितृसत्ताले जरो गाडेको समाज न हो, छोरी भन्ने थाहा पाउनेबित्तिकै गर्भ तुहाउन हतारिन्छन् मान्छेहरू । यदि छोरी जन्मिहाले पनि ऊमाथि पिताको सत्ता हावी हुन्छ । अलि प्रौढ भइसकेपछि श्रीमान्को सत्ता अनि बुढेसकालमा छोराको सत्ता । यसरी नारीले जन्मेदेखि नमरुन्जेल पुरुषकै सत्तामुनि कुल्चिइनुपर्छ । स्वतन्त्रता फगत एक सपना भइदिन्छ ।

यो त भयो समग्र नेपाली आम महिलाका पीडा, तर आज पनि हाम्रो देशमा यस्ता महिला छन्, जसले एक पूर्ण नारीको अस्तित्व बाँच्न पाएका छैनन् । उनीहरू बाँचेका त छन्, तर आज पनि ‘नेपाली महिला’ भइसकेका छैनन् । उनीहरू सदिऔंदेखि भए त केवल गालीका भागीदार । अनि भए ‘भाड’ (अरूको घर भाँड्ने) ‘पात्तर’, र ‘भल्ला’, जसको सोझो अर्थ हुन्छ– एक वेश्या ।

***

जात व्यवस्थामा आधारित नेपाली समाजमा बादी हुनु र मान्छे नहुनु दुवै उस्तै हो । त्यसमाथि झन् छोरी हुनु त अभिशापै हो । बादी समुदायका आफ्नै कहालीलाग्दा कथा छन् । र, त्यहीँभित्रका महिलालाई यो समाजले यसरी नाङ्गो पारेको छ कि मानौं उनीहरू यस समाजका केही होइनन्, कोही होइनन् । मानौं उनीहरू पछि कहीँबाट आफ्नो अस्तित्व माग्न आएका अमान्छे हुन् । बादी महिलाको चरित्रहत्या गर्नु नेपाली समाज र पुरुषवादी सोच भएकाहरूको आदतै बनेको छ । बादी महिलालाई दमन गर्न कुनै कसर छोड्दैनन् मान्छेहरू । अक्सर दिनमा मर्यादाका कुरा गरिरहेकाहरू नै हुन्, जो रातमा लात र हात दुवै चलाउँछन् ।

नेपाली समाजमा बादी एक नाम होइन, केवल कलंकको अर्को उपनाम हो । बादी महिला समाजमा बाँचेका होइनन्, केवल सास फेरिरहेका हुन् । रोग, भोक अनि अभावमा पिल्सिएका उनीहरूका कथा कुनै कहालीलाग्दा दन्त्यकथाभन्दा बढी दर्दनाक छन् । दन्त्यकथाको त सुखद अन्त्य हुन्छ, तर बादी महिलाको हकमा यस्तो हुन सक्दैन किनभने उनीहरूले समाजबाट पाएको चरम उत्पीडन र तिरस्कारको न आदि छ न अन्त्य । बादी महिला सदियौंदेखि सामाजिक बहिष्करणमा परेका छन् । तर, मेरो राज्य यी सबै बहिष्करणबाट बेखबर छ, उहिलेदेखि अहिलेसम्मै ।

अन्य समुदायका महिलाभन्दा तुलनात्मक हिसाबले दलित महिलामा बढी हिंसा, दुर्व्यवहार हुने गरेको पाइन्छ भने दलितभित्रका पनि दलित मानिने बादी महिलाको त कुरै छाडौं । जन्मसिद्ध ‘वेश्या’ उपनाम पाएका बादी महिलामाथि हुने हिंसा, उत्पीडन, जबरजस्ती करणी आदिको हिसाबकिताब कसले राख्ने ?

इतिहासका अनेक कालखण्डदेखि अहिलेसम्मै हेपाइ र चेपाइमा परेका सबैको कहानी उस्तैउस्तै छ । सुरुवातदेखि नै दबाब र अभावमा बाँचेका उनीहरू आज पनि आत्मसम्मानको लडाइँ लडिरहेका छन् । देशको अवस्था फेरियो, व्यवस्था फेरियो, तर बादी महिलाको उत्पीडनको अँध्यारो कथा कहिल्यै फेरिएन 

परम्परागत रूपमा राजा–रजौटाहरूको घरमा हुने शुभकार्यहरूमा नाच्ने, गाउने, बजाउनेजस्ता मनोरञ्जनात्मक कार्य गर्थे बादीहरू, तर समयसँगै उनीहरू बाध्यताको परिधिभित्र कैद रहन बाध्य भए । आफ्नो स्थायी बसोबाससमेत नहुँदा महिनैपिच्छे गाउँ–ठाउँ परिवर्तन गर्दै मागेर बाँच्ने र परिवार बचाउन थाले । तर, सधैं मागेर जीवन चलाउनु सम्भव थिएन । सामाजिक रूपमा बहिष्कृत र वञ्चितीकरणमा परेका बादीहरूले बाध्यात्मक रूपमा यौन पेसा अपनाउन थाले । सर्वस्व लुटिएका बादी महिलासँग अब लुटाउन देहबाहेक के थियो ? बाँकी केही न भएपछि देह दिएर बाँच्न थाले ।

...

म मेरी हजुरआमा, आमा र मेरो पुस्ताको कहानी सुनाउँछु । एक छिन सुन्ने धैर्य गर्नुस् ।

मेरी हजुरआमा गाउँगाउँमा मागेरै परिवार चलाउँथिन् । मगन्ते जीवन बाँचेकी उनी खानाका लागि नुन, तेल, दाल, पिठोजस्ता दैनिक उपभोग्य वस्तु माग्थिन् मान्छेहरूसँग । लाज र अपमानभन्दा पनि ठूलो त भोक रैछ । जसले जे भने पनि बाँच्नैपर्ने अनि बाँच्नका लागि खानैपर्ने, तर खाने के ? खाने कसरी ? एउटै विकल्प हो— मागेर । तिरस्कार, अपमान, गालीगलौजका बावजुद पनि माग्नैपर्ने । उनीहरू रहरले मगन्ते भएका होइनन्, तर समाजले कुनै विकल्पै छाडेन । भनिन्छ नि— ‘मर्नुभन्दा बौलाउनु बेस ।’

सानै छँदादेखिकै मेरी आमाको दुःखको साक्षी हुँ म । अहिले पनि आमा मगन्ते जीवन बाँचिरहेकी छन् । तर, उनी नुन, तेल, पिठो माग्दिनन् । अलिकति आत्मसम्मान र इज्जत माग्छिन् । कसैले हामीलाई गालीका रूपमा ‘बादी’ शब्द प्रयोग गरेको उनलाई सह्य हुँदैन । कसैले गल्ती गरे भन्ने गरिन्छ– ‘कस्तो बदेनीजस्तो ?’ मानौं बादी महिलाहरू नै गाली हुन्, जसलाई जहाँ मन लाग्छ त्यहीँ प्रयोग गर्ने ।

विद्यालयमा पनि बारम्बार म गालीकै रूपमा प्रयोग हुन्थेँ । गालीहरू चसक्क मुटुमा बिझ्थे । तर, कहिल्यै केही बोल्न सकिनँ । यस्तो लाग्थ्यो, बादी हुनुमा मेरै मात्र दोष छ । म एक गाली हुँ, म एक अभिशाप हुँ– मनमनै बादी हुनु परेकामा आफैंलाई धीत मरुन्जेल यसरी गाली गर्थें । कहिलेकाहीँ आमालाई पनि सोध्थेँ । आमाको सधैं उत्तर एउटै हुन्थ्यो– ‘त्यसैले त धेरै पढ् भनेको !’

शिक्षाले नै हो मानिसको चेतनास्तर निर्माण गर्ने । तर, बादी समुदायका महिलाले विद्यालयको ढोका टेक्नसम्म पनि पाएनन् । ‘छोरी मान्छे अर्काको घर जाने जात पढाउनु हुँदैन’ भन्ने पितृसत्तात्मक सोच अझै छ । त्यसमाथि बादी महिलाको जवानी त मज्जाले चल्छ, तर छोएको पानी, टेकेको जमिन पनि अछुत मानिन्छ । यस्तो समाजमा बादीका लागि शिक्षा सहज छँदै थिएन ।

संविधानको मौलिक हकअन्तर्गत लेखिएको छ– महिलाहरूलाई लैंगिक विभेद नगर्ने, राज्यका सबै निकायमा महिलाहरूको समानुपातिक समावेशिता आदि । तर, मौलिक हकले नै आधारभूत शिक्षा अनिवार्य भने पनि बादी महिलाले त्यो ‘शिक्षा’ पाएका छैनन् । उनीहरू शिक्षाबाट वञ्चित छन् । पढ्ने रहर नभएको हो र ? तर, अवसरै पाएका छैनन् । विद्यालय गइहाल्ने वातावरण छैन, एकाध कोही गइहाले पनि समाजको गिद्धे नजर र लाल्छनाको सामना गर्न सक्ने हिम्मत कमैले गर्छन् । शिक्षाले शिक्षित बनाउनुपर्ने हो, तर शिक्षाले नै विभेदको जरो मानिसको मगजभित्र भर्दोरहेछ । नपत्याए हामी बाँचिरहेको यही समाजका ‘शिक्षित’ हरूका अनुहार हेर्नुस् । यहाँ त शिक्षालयबाटै शोषण सुरु हुन्छ । गुरुहरूबाटै शोषित हुनुपर्छ ।

म पनि हुँ एक भुक्तभोगी । मेरो घरनजिकै शर्मा सरको घर तियो । घर पनि सँगै र विद्यालयको बाटो पनि एउटै । त्यसैले प्रायः सर र मसँगै विद्यालय पुग्थ्यौं । सर छिटो हुँदा हामीलाई कुर्थे, हामी छिटो हुँदा सरलाई कुर्थ्यौं । सर सधैं अपाच्य शब्दहरू बोलेर मलाई अवाक् बनाउँथे । तर, एक दिन त अति नै गरे । भने, ‘तेरो त पोइ धान्ने बेला, मलाई धान्न सक्छेस् कि नाइँ ? एक दिन विचार गरौंला ।’ त्यसो भन्न उनलाई सजिलो लाग्यो होला, तर त्यो दिन मेरो आकाश खस्यो । ‘तेरो गरिखाने दिन आइसके, पढ्नमा मात्रै कति मिहिनेत गर्छेस् ?’ गाउँमा हरदिन मलक्षित यस्ता संवाद पनि सुनिरहन्थें । सरकी छोरी र म एउटै कक्षा पढ्थ्यौं । यसरी हेर्दा म उनकी छोरीकै उमेरकी थिएँ । अनि उनी थिए पेसाले शिक्षक । दमन हटाउन अभियन्ता बन्नुपर्ने उनै शिक्षक थिए– कलिला मस्तिष्कहरूमा दमनको बीउ रोप्ने एक शोषक । मलाई यति भन्न लाज लाग्दैन– बादी महिलाहरू घर, आँगन, विद्यालय, कलेज, मन्दिर कहीँ पनि सुरक्षित छैनन् ।

चेतनास्तर निर्माण गरी सक्षम नागरिक बनाउने शिक्षाको पहुँचमा नभएका बादी महिलाहरूको आत्मसम्मनको जीवन कल्पनाबाहिर छ । बादी महिला भएकै कारण कतिपय ठाउँमा क्षमता भए पनि पछि हट्नुपर्छ । र, कतिपय ठाउँबाट जबर्जस्ती हटाइन्छ । भन्नुपर्दा लाज लाग्छ– आज पनि महिलाहरू बेचिन्छन् । र, बेचिनेहरूको अग्रपंक्तिमा छन्— बादी महिला । यौन शोषण, छुवाछुत, विभेद र चरम हिंसाले थला परेका छन् उनीहरू । समाजमा बादी महिलाको हैसियत भनेकै यौनपिपासु पुरुषहरूको यौन कुण्ठा मेटाउने कठपुतलीको मात्रै हो ।

बाँच्नका निम्ति दिन–रात एक गर्नु, एक गाँसका निम्ति रगत–पसिनाले अरूको माटो भिजाउनु, पुरुषसरह खोलामा होमिएर बालुवा, गिट्टी निकाल्नु अनि लालाबालाको पेट भर्नु– यत्तिमै सीमित छ बादी महिलाको जीवन । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारीजस्ता आधारभूत आवश्यकताबाट वञ्चित गरिएका बादी महिलाको जीवनमा कहिले उदाउँछ घाम ? उनीहरूले चाहेरै पनि जीवन बदल्न सकेका छैनन् । चाहेरै पनि आत्मसम्मानका साथ बाँच्न पाएका छैनन् ।

बादी महिलाले अस्तित्व रक्षाको लडाइँ नलडेका पनि होइनन् । पितृसत्ताले वर्षौंदेखि नाङ्गो पार्दै आएका बादी महिला राजधानीको मुटुमा आफैं नाङ्गिए । चोट, पीडा, चीत्कार, आर्तनाद र जीवनभरिको अपमानको आक्रोश पोख्न मात्रै उनीहरू नाङ्गिएनन् । उनीहरू यस मानेमा नाङ्गिए कि जीवनभरि सबैसबैले हामीलाई नाङ्गो पारिसके, अब त आत्मसम्मानका साथ बाँच्न देऊ ।

जतिसुकै विभेद, समानता, समता, स्वतन्त्रता र कानुनका कुरा गरे पनि सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक पक्षमा बादी महिलाको सहभागिता शून्य छ । छिमेकमा पनि अपहेलित–उपेक्षित बादी महिलाको दैनिक–संघर्ष रोटीका लागि मात्रै हो । भोको पेट भर्न आफ्नो देह बेच्दा वेश्या कसरी ? अनि रहरले वेश्याकहाँ आउनेहरू बलात्कारी हुनहोइनन् ? बलात्कारीलाई यहाँ सम्मानित जीवन दिइन्छ, तर बादी महिलालाई समाजबाट बहिष्कार गरिन्छ । राज्य यी सब बुझ्छ, तर बेखबर बन्छ र मौन बस्छ । बादी महिलालाई राज्यले नै सौतेलो व्यवहार गरेको छ । समतामूलक समाजका लागि बादी महिला नचाहिने हुन् ? यदि चाहिने हुन् भने किन राज्यले उनीहरूको अस्तित्व रक्षामा कुनै पहलकदमी नगरेको ?

राज्यले करिबकरिब बादी महिलालाई नागरिकको दर्जासम्म दिन भुलेको छ । रोग, भोक अनि अभावमा तड्पिएका बादी महिलाको अवस्था भयानक दर्दनाक छ । पितृसत्तात्मक समाजमा हरेक नारी पीडित छन्, पिल्सिएका छन् । यस्तो लाग्न थालेको छ, पुरुषप्रधान समाजमा योनि लिएर जन्मिनु नै अभिशाप हो । र, अवसरहरूबाट वञ्चित हुनु हो । आफ्ना रहरसँग पुरुषको सहायक बन्ने सम्झौता गर्नु हो । र, पटकपटक बलात्कृत भई असुरक्षित जीवन बाँच्नु हो ।

घर, गृहिणीसम्मको अस्तित्वमा सीमित छ अधिकांश महिलाको पहिचान । तर, सबैभन्दा दर्दनाक र उपेक्षित छ– बादी महिलाको जीवन । आफ्नै रगत–पसिनामा बाँचे पनि समाज बादी महिलालाई ‘वेश्या’ भन्छ । बादीहरूलाई आत्मसम्मानको जिन्दगी बाँच्ने अधिकार छैन ?

प्रकाशित : फाल्गुन २८, २०७८ १०:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×