हे पापिनी !- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

हे पापिनी !

स्वस्थानी कथामा वर्णन गरिएजस्तो महिलाहरु पापिनी हुन् भने हामी सबै पापिनी हौं ! ‘आँखा तर्ने, लुकाएर खाने, रिसाउने, मुखमुखै लाग्ने, महिनावारी नबार्ने, व्रत नबस्ने !’ कति महिलाले आँखा कति तरे तरे ! लुकाएर त कति खाइयो ! कति रिसाइयो ! कति मुख छाडियो ! व्रत कहिल्यै बसिएन ! जरूर साथी, हामी असंस्कारी ! जरूर साथी, हामी पापिनी !
शिक्षा रिसाल

माघे संक्रान्तिमा बाँकी भएका तिल, लड्डु, चाकु अनि कहिलेकाहीँ सुन्तला र बदाम ! घरमा यस्तै हुन्थे– श्रीस्वस्थानीका प्रसाद । प्रसादको लोभले पनि हात जोडेर स्वस्थानीको कथा सुन्न बस्थ्यौं । बहाना स्वस्थानी भए पनि सबैको ध्यान प्रसादमै हुन्थ्यो । हाम्रो पुस्ताका लागि ‘स्वस्थानी’ एउटा ‘नोस्टाल्जिया’ हो ।

साँझ पर्नासाथ सबै जना हात धोएर बिहान बगैंचाबाट टिपेका फूलमा अलिकति पानी हालेर पुष्पाञ्जली बनाउँथे । अनि सबै एकाग्र भएर सुन्न बस्थे ।

आँखा बन्द गरेर घाँटीका नसा फुलाउँदै ‘यम ब्रह्म बरुरेन्द्ररुद्र...’ स्वस्थानी व्रत कथा सुरु गर्थे ।

‘कुमारजी आज्ञा गर्नुहुन्छ— हे अगस्त्य मुनि’ !

हजुरबुबाको विशेष प्रभाव थियो ममा । उहाँलाई मैले लयमा स्वस्थानी वाचन गरेको खुब मन पर्थ्यो । स्वस्थानीको कथा हरेक वर्ष पढ्दापढ्दै कण्ठ भइसकेको थियो । तर, पनि कुनैकुनै बेला घाँटी किक्लिक्क हुन्थ्यो । डर लाग्थ्यो । रुन आउँथ्यो ।

बाल्यकालमा स्वस्थानी एउटा दन्त्यकथाजस्तो लाग्थ्यो । बाल्यकालमा दन्त्यकथा कसलाई मन पर्दैन र !

वर्षैभरि कहिले स्वस्थानी पढ्ने दिन आउलाजस्तो लाग्थ्यो । अलि पढ्न सक्ने भएपछि त म आफैं खरर स्वस्थानी पढ्न थालिसकेकी थिएँ । तर, स्वस्थानीप्रतिको झुकाव लामो समय टिक्न सकेन ।

हुर्कंदै गर्दा स्वस्थानीप्रतिको दृष्टिकोणमा परिवर्तन हुँदै जान थाल्यो । यो मलगायत धेरैले अनुभव गरेको कुरा हो । अहिले आएर स्वस्थानी समस्यै समस्या र असमानताले भरिएको एउटा ‘आउटडेटेड’ ग्रन्थजस्तो लाग्छ । यस्तो ग्रन्थ— जसले समाजलाई अघि होइन, झन् पछि धकेल्ने काम गर्छ । सामाजिक चेतना बढाउने होइन, खुम्च्याउने काम गर्छ ।

नट माई स्वस्थानी !

किन ?

महिला अत्याचारको कथा मन पर्नुपर्छ भन्ने छैन । पहिले पो चेतना थिएन, मन पर्थ्यो । पुरुष–महिलाबीचको असमानता थाहा थिएन, रमाइलो लाग्थ्यो । बिस्तारै पितृसत्तात्मक समाजमा हुर्कंदै गएपछि यो ग्रन्थमा भएका समस्या देखिन थाले । स्वस्थानीमा भएका महिला पात्रहरूमा आफूलाई देखिन थालियो । उनीहरूका पीडा आफ्ना लाग्न थाले ।

हुन त कत्तिको नाजुक आस्थामाथि ठेस लाग्ने होला, तर स्वस्थानी किताब पढ्न बन्द गरिदिए हुन्छ । वा यसमा संशोधन हुनुपर्छ । तर, त्यो पनि सम्भव नहोला । किनकि यो हाम्रो संस्कारमा घुलिसकेको छ । बालबालिकाहरू यही कथा पढ्दै, सुन्दै हुर्किन्छन् । उनीहरूमा विकास हुने चेतनामा लैंगिक असमानताको जरो गढिसकेको हुन्छ ।

कोही जन्मिँदै शोषक र पितृसत्ताको समर्थक हुँदैन । समाजले बनाउने हो । माफ गर्नुहोस् ! तर, यस्ता ग्रन्थहरू सुनाउन बन्द गरिएन भने हामी झन् ढुंगेयुगतिर जानेछौं ।

स्वस्थानी व्रतकथाअनुसार, महादेवकी पत्नी सतीदेवीले आफ्ना पतिलाई बाबुले गरेको अपमान सहन नसकी यज्ञकुण्डमा प्राण त्यागेपछि हिमालय र मेनकाकी छोरी पार्वतीका रूपमा फेरि उनको जन्म भएको हो । पार्वती सानै उमेरदेखि महादेव पति पाउने कामना गरिरहन्थिन् । विवाहयोग्य भएपछि पिता हिमालयले भगवान् विष्णुलाई कन्यादान गरिदिने थाहा पाएपछि पार्वती भागेर अनकन्टार वनमा गई महादेवको ध्यान गर्न लागिन् ।

यसबाट खुसी भएर महादेवले आफूलाई पतिका रूपमा पाउन विष्णुले भनेअनुसार गर्न सल्लाह दिए । विष्णुले महादेव पति पाउन स्वस्थानी व्रत गर्ने सल्लाह दिएपछि पार्वतीले विधिपूर्वक एक महिनासम्म स्वस्थानीको व्रत गरेकीले महादेव पति पाएको विश्वास गरिन्छ । व्रतको प्रभावले शिव–पार्वतीको विवाह भएको कुरा पौराणिक धर्मग्रन्थहरूमा पनि चर्चा भएका कारण परम्परागत रूपमा उक्त व्रतकथा प्रचलित हुँदै आएको भनाइ छ ।

यो कथा पढ्दा म सधैं काल्पनिक संसारमा पुग्थें । ग्रन्थमा उल्लेख गरिएका कुराहरू सबै मेरो दिमगभरि चल्थे । मन उद्विग्न हुन्थ्यो ।

स्वस्थानी कथाका सबै घटना काठमाडौंवरपरै भएको देखिन्छ– सत्य युगमा । जस्तै : साँखुमा साली नदी, श्लेषमान्तक वन !

स्वस्थानी कथाको प्रभाव भएर होला— मेरो घरमा भिक्षा माग्न आउने जोगीले कहिल्यै कुर्नुपरेन । जब कोही भिक्षा माग्न आउँथे, म दौडँदै गएर एक पाथी चामल दिन्थेँ । एक दिन आमाले देखिहाल्नुभो । ‘यत्रो धेरै कसले दिन्छ ?’ मैले रुन्चे स्वरमा भनेँ, ‘अनि मलाई सराप दिए भने ?’ कत्रो डर ? कथामा एक पात्र छिन्— गोमा ।

गोबरबाट जन्मिएकी उनी एक दिन घरमा एक्लै हुँदा कनिका केलाएर बसेकी हुन्छिन् । यत्तिकैमा भगवान् शिवजी एक जोगीको रूप धारण गरेर आउँछन् । गोमाले ‘एकै छिन है, कनिका केलाइसकेपछि भिक्षा दिन्छु’ भन्छिन् । तर, शिवजीले उनलाई श्राप दिनु थियो, दिन्छन् । उनले ५ वर्षकी नानीलाई श्राप दिन्छन्, ‘लौ, तेरो सात वर्षको उमेरमा सत्तरी वर्षको बूढोसँग बिहे हुनेछ । पापिनी, तैंले दुःख पाउनेछस् !’

फेरि उही शिवजी ७० वर्षको वृद्ध शिवशर्मा ब्राह्मण बनेर आउँछन् । अनि गोमा ब्राह्मणीसँग बिहे गर्छन् । पूजाका लागि उनी फूल टिप्न रूख चढ्छन् अनि खसेर मर्छन् । उनको आत्मा कैलाशतिर जान्छ । वर्षौंपछि उनका छोरा नवराज आएर रूखमुनि हेर्दा आफ्ना बाउको हाडखोर फेला पार्छन् ।

स्वस्थानी महिला पात्रहरूले असाध्यै दुःख पाएको कथा हो ।

स्वस्थानीमा भनिएको छ, ‘एउटी महिलाले आफ्नो श्रीमान्लाई आँखा तरेर हेरे अन्धी हुन्छे । मुख चलाए लाटी हुन्छे । लुकाएर खाए कुकुर्नी हुन्छे ।’

यी हरफ पढ्दा मलाई सानै बेला रिस उठ्थ्यो । अहिले एकदम क्रोधित हुन्छु । स्वस्थानीमा महिलाका व्यवहारहरू वर्णन गरिएका छन् ।

जस्तै : रातो–रातो आँखा पारी । दाह्रा किटी । आँखाबाट आँसु खसाली ।

यो कस्तो हेपाइको भाषा हो ?

‘श्री स्वस्थानी माता को हुन् ? कहाँबाट आइन् ? कहाँ छिन् ?’ भनेर गोमाकी बुहारी चन्द्रावतीले प्रश्न मात्रै के गरेकी थिइन्– बिचरा वर्षौंसम्म साली नदीको तीरमा श्रापित जीवन बाँच्नुपर्‍यो । कहिले होसमा आउँदै, कहिले बेहोस हुँदै बस्नुपर्‍यो । चन्द्रावतीको कोणबाट हेरौं । गरिब घरमा बिहे भयो । त्यसमाथि श्रीमान् पनि बुबाले खोजिदिए । त्यतिबेला उनलाई माइत जान मन लाग्यो, गइन् । त्यसमा सबैले उनको कुरा काटे– ‘दुःखका बेला एक्ली सासूलाई छाडेर चन्द्रावती माइत गई । कस्ती पापिनी !’

नवराज राजा भए लावण्य देशको । अनि आफू महारानी भएपछि वर्षौंसम्म वियोगमा बसेकी चन्द्रावतीलाई श्रीमान भेट्न हतार भइहाल्ने भयो । नवराजले चन्द्रावतीलाई लिन डोलेहरू पठाए । डोलेहरूलाई भोक लाग्यो । त्यही वनमा अप्सराहरू आई स्वस्थानीको व्रत–पुञ्ज गर्न लागेका हुन्छन् । प्रसाद लिएर जाँदा चन्द्रावतीले आँखा रातो पारिन्, दाह्रा किटिन्, बलिन्द्र आँसुका धारा खसालिन् । डोलेहरूलाई गाली गरिन् । ४ जना हुँदा २–२ जना भएर खाना खोज्न गएका भए पनि हुन्थ्यो । सुनसान वनमा महारानीलाई एक्लै छाडेर जाँदा उनी बिच्किनु स्वाभाविक थियो ।

त्यसपछि चन्द्रावतीले प्रसाद खाँदिनन् । उल्टो फालिदिन्छिन् र खुट्टाले कुल्चेर थु... थु... गर्छिन् भनी स्वस्थानीमा लेखिएको छ ।

त्यसपछि चन्द्रावतीका दुःखका दिन सुरु हुन्छन् । साली नदीमा आँधीहुरी आउँछ । डोलेहरूलाई बगाउँछ । डोलेहरूले स्वस्थानीको व्रत–पुञ्ज प्रसाद खाएकाले उनीहरूले मोक्ष प्राप्त गर्छन् । तर, चन्द्रावती ? वर्षौंसम्म साली नदीको तीरमा कहिले मूर्च्छा पर्छिन्, कहिले अवचेतन अवस्थामा हुन्छिन् । त्यत्रो राजाले आफ्नी श्रीमती कहाँ छिन् भनेर किन पत्ता लगाउन नसकेका होलान् ?

अझै सबैभन्दा डरलाग्दो— ऋषिहरूले जब चन्द्रावतीलाई खानेकुरा ल्याइदिन्छन्, तब—‘माटो खाऊँ भन्दा ढुंगा भयो, ढुंगा खाऊँ भन्दा खरानी भयो, खरानी पनि खाऊँ भन्दा ठूलो बतास आएर उडाएर लग्यो ।’

अनि ऋषिहरूले पनि चन्द्रावती त साह्रै पापिनी रहिछे भन्ने निर्क्योल निकाली जान्छन् । तर, फेरि स्वस्थानी माताको व्रत बसेपछि उनका सबै पाप नष्ट हुन्छन् । उनी पखालिन्छिन् । उनी चोखो हुन्छिन् । उनलाई अप्सराहरूले भन्छन्– तँ अब पापिनीबाट पुण्यवती भइस् !

बाल्यकालमा जब चन्द्रावतीको कथा सुनिन्थ्यो, तब हामीलाई पनि चन्द्रावती नै गलत लाग्थ्यो । उनले सजाय पाएर दुःख पाउँदा आनन्द आउँथ्यो । अझै दुःख पाए हुन्थ्योजस्तो लाग्थ्यो । हो, हाम्रा ग्रन्थहरूले यही कुरा सिकाइरहेका छन् । देउता र भगवान्हरूले जे–जसो गरून्— सब माफ हुने ! मानिसले अलिकति बाटो बिरायो भने श्रापित जीवन बाँच्नुपर्ने ! खोलाको बगरमा मुढोझैं सुत्नुपर्ने ! त्यहीमाथि महिलाले त बाटो बिराउनै भएन । नत्र त ऊ पापिनी, राक्षसनी भइहाली !

भगवान् होलान्/नहोलान्, आफ्नो ठाउँमा छ, तर स्वस्थानीजस्ता किताबले भगवान्सँग डराउनुपर्छ भनी सिकाउँछन् । देउताहरूलाई नपुजे जीवन नर्कबराबर हुन्छ भनी पढाउँछन् । बाल्यकालमा स्वस्थानीको किताब कुल्चिँदा वा झुक्किएर भुइँमा खस्दा पनि हाम्रो सातो जान्थ्यो । ओहो ! स्वस्थानी माताले अब श्राप दिन्छिन् भनेर रातभर निद्रा लाग्दैनथ्यो । खाँदा–खाँदै प्रसाद मुखबाट खसेर भुइँमा पुग्यो भने ‘ला ! अब चन्द्रावती भइने भयो’ भनेर मनबाट चैन हराउँथ्यो ।

स्वस्थानी कथामा वर्णन गरिएको जस्तो महिला सबै पापिनी हुन् भने हामी सबै पापिनी हौं !

‘आँखा तर्ने, लुकाएर खाने, रिसाउने, मुखमुखै लाग्ने, महिनावारी नबार्ने, व्रत नबस्ने !’

कति महिलाले आँखा कति तरे तरे ! लुकाएर त कति खाइयो ! कति रिसाइयो ! कति मुख छाडियो ! व्रत कहिल्यै बसिएन !

जरुर साथी, हामी असंस्कारी !

जरुर साथी, हामी पापिनी !

शिवजीले सतीदेवीलाई धेरै माया गर्ने रहेछन् । तर, सतीदेवीले आगोमा हाम फालिन् । यो कथा पनि मलाई कहिल्यै चित्त बुझेन । सतीदेवीको शरीर लिएर फेरि शिवजी संसारभरि पुग्छन् । बहुलाउँछन् । सतीदेवीको शरीरका अंग पतन हुँदै जान्छन् । त्यहाँ सबै शक्तिपीठहरू बन्दै जान्छन् ।

सतीदेवी फेरि पार्वतीका रूपमा जन्म लिन्छिन् । अनि श्रीस्वस्थानी र तीजका व्रत सबै बसेपछि महादेवसँग विवाह गर्न पाउँछिन् ।

ओहो ! आगोमा जलेर खरानी भई अर्को जन्म लिई दुनियाँ तपस्या गरेपछि शिवजीलाई पाउने रे ! के अत्याचार हो यो ? यो प्रेम हो कि दासत्व ?

शिवजी पनि कति ‘कुल’ ! मन लागे वनमा मृग बनेर डुलेको छ । पार्वतीले मलाई चिन्छे कि चिन्दिनँ भनेर गेम खेलेको छ । मन लागे खोलामा गएर सबै अप्सरालाई गर्भवती बनाइदिएको छ । तर, जब जालन्धर आएर पार्वतीसँग ‘फ्लर्ट’ गर्न खोज्छन्, तब उसको भागमा मृत्यु ! वाह रे शिवजी ! त्यो पनि उनकै पत्नीको तपस्या भंग गरेर रे ! विष्णु भगवान् जालन्धर बनेर वृन्दाकोमा जान्छन् । वृन्दालाई के थाहा— आफ्नै श्रीमान् हो सोच्छिन् नि ! यता श्रीमतीको तपस्या भंग, उता श्रीमान्को मृत्यु !

मानिसजस्तै भगवान्का पनि कमजोरी छन् । भगवान्हरूमा पनि समस्या छन् । तर, भगवान्का सबै गल्ती माफ, मानिसलाई सजाय ! भगवान्का गल्तीहरू ‘चतुर्‍याइँ’, मान्छेका गल्तीहरू ‘पाप’ ! महिलालाई त झन् घोर सजाय !

त्यसो त हाम्रो धर्ममा महिलाले दानवहरूको नष्ट पनि गरेका छन् । मधु कैटव, चण्डमुण्ड, महिषासुरजस्ता राक्षसलाई सखाप पार्ने पार्वतीका अनेक रूप हुन् । जब घोर अन्याय हुन थाल्छ, तब एक महिलाले कालीको रूप धारण गर्छिन् रे ! महिला भगवान् प्रायः कम शक्ति भएकाहरू देखिन्छन् । कालीलाई अलिकति बलियो देखाइएको छ, तर उनी पनि रिसाहा र एकोहरो स्वभावकी रे ! शक्ति बाँडफाँटमा पनि यहाँ असमानता छ ।

यी भगवान्लाई भने वर्षौं पत्थर बनेर बस्नु नपर्ने । अहल्याको कथा पनि त्यस्तै छ । गौतम ऋषिकी पत्नी अहल्या निकै सुन्दर हुन्छिन् । इन्द्र त एक नम्बरको लम्पट भइहाले । उनलाई अहल्या मन पर्‍यो भन्दैमा सूर्य भगवान्लाई आधा रातमा उदाउन भन्छन् । सूर्य पनि मान्ने फेरि ! गौतम ऋषिको भेष धारण गरेर अहल्यासँग सम्भोग गर्छन् इन्द्रले । अब यसमा अहल्याको के दोष ? गौतम ऋषिले यो कुरा थाहा पाउँछन् । त्यसको सजायस्वरूप अहल्या वर्षौंसम्म पत्थर भएर बस्नुपर्छ । मुक्ति पाउन भगवान् रामको जन्म र कति जुनी पर्खिनुपर्छ । के अत्याचार हो यो ?

ढुंगा त भगवान् विष्णु पनि भए । उनलाई पनि शालिग्राम हुनुपर्‍यो । झार र रूख हुनुपर्‍यो । तर, उनलाई तिनैमा कैद हुनुपरेन ।

यी कथाहरू कति सत्य होलान्, कति मिथ्या होलान्— थाहा छैन । तर, यस्तै ग्रन्थले समाजमा प्रभाव पार्छन् । संस्कार र संस्कृतिमा हावी हुन्छन् । समस्याग्रस्त यस्ता ग्रन्थले पितृसत्तात्मक आडम्बरले मात्तिएको समाजलाई झन् बल दिन्छन् ।

लेख्नेले पनि कमाल लेखेको छ । यसरी लेखेको छ कि मानौं सबै शतप्रतिशत सत्य घटना हुन् । साली नदी भनेको छ । साली नदी पनि वास्तविक ठाउँ हो । सतीदेवीको अंग पतन भएका पीठहरू पनि छन् । यस्ता तत्त्वले मानिसमा झन् विश्वास पैदा गर्छन् ।

धर्म भनेको के हो ? एउटा अनुशासन हो । नियम हो, जसले मान्छेलाई कुकर्म र गलत बाटोमा जानबाट रोक्छ । सत्मार्गमा डोर्‍याउँछ । के त्यो भएकै छ त ? लैंगिक भेदभाव र असमानताका कथाले कसरी नयाँ पुस्तालाई असल बाटो देखाउन सक्छन् ?

तर, प्रश्न गर्नु हुँदैन । कसैले यहाँ धर्मलाई अलिकति पनि आलोचना गर्‍यो भने ‘डलरवादी, फेमिनिस्ट, आस्थामाथि आँच पुर्‍याएको’ आदि प्रतिक्रिया आउँछन् ।

‘हिन्दु धर्म धेरै लचिलो छ । सहनशील छ । अरू धर्मबारे आलोचना गर्न पनि पाउँदैनौ’ भन्दै रटेको जवाफ आउँछ ।

धर्म, देवता र संस्कारमा बहसै गर्नु हुन्न, यी कुरालाई छुनै हुन्न भन्ने अघोर पुरातनवादीको झुन्डले समाज बिटुलो बनाएको छ ।

धार्मिक ग्रन्थहरूले पस्किने अन्धविश्वासबारे विमर्श किन हुँदैन ? छलफल र बहस किन हुँदैन ? अस्ति भर्खर एउटा लेख पढेकी थिएँ । लेखको आशय थियो— आख्यानका किताबबारे कसैलाई मतलब छैन, तर स्वस्थानीका किताब सबैका घरमा सजिएका छन् । बौद्धिकता पस्कने आख्यानका किताबहरू बेवास्ता गर्दै कुरीति, अन्धविश्वास र लैंगिक असमानता पस्कने ग्रन्थहरू घरघरमा, चोकचोकमा भेटिन्छन् । यसैले देखाउँछ हाम्रो समाजको दिशा ।

हिन्दु धर्मका धेरै ग्रन्थ छन् । वेद र कथाहरू छन् । एक युगले अर्को युगमा कथा बुन्दै बुन्दै गएको छ । एउटै कथाले हजार कथा बोकेका छन् । धेरै कुरा राम्रा पनि छन् । तिनले नैतिकता र आचरण सिकाउँछन् । राम्रा कुराबारे बहस आवश्यक पनि छैन । तर, गलत कुराहरू सिकाइनु हुँदैन । पढाइनु हुँदैन ।

‘गीता’ कै कुरा गर्ने हो भने स्वामी गौर गोपाल दासले भनेका छन्, ‘गीता एउटा ग्रन्थ मात्र होइन, जीवन कसरी जिउने भनी सिकाउने एउटा अनुपम र सुन्दर रचना हो ।’ हुन पनि गीताका हरफ सुन्दै प्रेरणादायी लाग्छन् ।

‘रामायण’ र ‘महाभारत’ हेर्ने हो भने त्यही व्यथा छ । सीता हुन् या द्रौपदी, राधा हुन् या रुक्मिणी— सबै पीडित छन् । सबै चपेटामा परेका छन् । युद्धका दोष पनि उनीहरूले नै बोकेका छन् ।

पुरुषहरू पनि बुझिनसक्नु छन् । युद्धमा हजारौं, लाखौंले रगत बगाउँछन् । आफ्नो पुरुष दम्भ र आडम्बरका कारण युद्ध रच्छन् । अनि भन्छन्, ‘जतिजति ठूला युद्धहरू भएका छन्, सबै स्त्रीका कारण भएका छन् ।’

प्रिय पुरुषहरू ! आफ्नो अहम् र दम्भलाई महिलाको पछ्यौरीमा कति लुकाउँछौ ?

आमा भन्नुहुन्छ, ‘यो सबै लेख्नेले जस्तो पायो त्यस्तै लेखेर हो । संस्कृतबाट उल्था गर्दा कुराहरू बिग्रिएका हुन् । यतिसम्म कठोर छैनन् हाम्रा कथाहरू ।’

तर, जब–जब राधा, रुक्मिणी, सीता, अहल्या, द्रौपदी, गोमा, गान्धारी, कुन्ती र सुपर्णखाका कथा सुन्छु, सोच्छु– धर्मजति कठोर अरू के नै छ र ?

प्रकाशित : माघ २२, २०७८ १०:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एक शाकाहारीको एकालाप

कहिल्यै देख्नुभएको छ, बाघलाई ‘रोस्ट’ खाँदै नाचेको ? वा सर्पले चाडपर्व मनाउन भ्यागुता निलेको ? सायद मानिस मात्रै यस्तो प्राणी हो, जो यौन र मांसाहारी भोजन मनोरञ्जनका लागि गर्छ । मांसाहारी भोजन गर्न नपाएर मान्छे मरेको कतै सुन्नुभएको छ ?
एउटा यस्तो संसारको कल्पना गरौं, जहाँ शाकाहारीहरू अल्पमतमा नहोऊन् । उनीहरू कटुव्यंग्य र मानसिक पीडाको सिकार नहोऊन् । उनीहरूको मुखमा जबरजस्ती मासु नकोचियोस् !
शिक्षा रिसाल

‘म शाकाहारी हुँ । मासु खान्नँ ।’यत्ति लेखेर बिट मारेको भए पनि हुन्थ्यो । न पढ्नेलाई झन्झट, न वनमारा भइने चिन्ता । न सम्पादकलाई घण्टौं लगाएर सम्पादन गर्नुपर्ने झमेला । (वनमारा अर्थात् ताइँ न तुइँका किताब लेखेर वन मार्ने र मास्ने लेखकहरूलाई कटाक्षस्वरूप भनिने शब्द ।)

‘म शाकाहारी हुँ । मासु खान्नँ, अण्डा खान्छु ।’

यत्ति लेखेर ट्वीटरमा पोस्ट गरेको भए पनि हुन्थ्यो । वा इन्स्टाग्राममा एउटा चिटिक्कको भेज डिजाइन गरेर ‘आई हेट ननभेज’ ठेल्दिएको भए पनि हुन्थ्यो । पढ्नेहरूले पढ्थे, अटेन्सन सिकर भन्थे, म गम खाएझैं गर्थें । सकिन्थ्यो ।

तर, वर्षौंदेखि भोगिआएका ती हरेक दुर्वचन र कटाक्षको आज एक–एक हिसाब लिनु छ ।

...

एउटा भनाइ छ, ‘दुनियाँमा सबैको विश्वास गर्नु, तर अण्डा खाने शाकाहारीको विश्वास नगर्नू ।’

हो, म अण्डा खाने शाकाहारी (भेज) हुँ । खासै मरिहत्ते त गर्दिनँ, तर कहिलेकाहीँ खानैपर्ने हुन्छ र खाइदिन्छु ।

म बाल्यकालदेखि नै मासुबाट टाढा बसेँ । मेरो मुखमा अहिलेसम्म जानीजानी परेको छैन । यसमा मेरो कुनै दोष छैन । तर, शाकाहारी भएकै कारण मैले यति धेरै व्यंग्य सामना गरिसकें कि नकुरा गर्नुस् !

यो संसारमा मांसाहारीको दबदबा छ । जहाँतहीँ उनीहरूकै बहुमत छ । उनीहरूका लागि शाकाहारीहरू मान्छे नै होइनन् । कदाचित मान्छेको रूपमा स्वीकार गरिहाले पनि शाकाहारीहरूका लागि यो धर्ती बनेकै होइनझैं गर्छन् (यो मेरो निजी बुझाइ हो । सबैसँग लागू नहुन पनि सक्छ ।)

पुनश्चः यो लेख मांसाहारीहरूको विरोधमा होइन । न त शाकाहारी बन्ने प्रेरणाको एउटा दस्ताबेज नै हो । यी त मेरा अनुभव मात्र हुन् । तर, शाकाहारीले मांसाहारी समाजमा गर्नुपरेको संघर्षको दस्ताबेज भने हो ।

शाकाहारीको आधाभन्दा बढी जिन्दगी त ‘किन शाकाहारी भएको ?’ प्रश्नको उत्तर दिँदैमा जान्छ ।

‘तपाईं कृष्ण प्रणामी हो ?’

‘तपाईंले पापको डरले मासु नखाएको हो ?’

‘तपाईं भगवान्मा विश्वास गर्नुहुन्छ है ? मासु खानुहुन्न नि त ?’

‘व्रत बस्नुहुन्छ ?’

‘ओम शान्तिमा लाग्नुभएको हो ?’

होइन । यीमध्ये म केही होइन ।

यस्ता प्रश्न शाकाहारीले मात्रै हो सामना गर्ने । मानौं उनीहरूले अक्षम्य गल्ती गरिरहेका छन् । हरेक शाकाहारीले जीवनका धेरै मोडमा आफूलाई कठघरामा उभिएको पाउँछ ।

यस्तै प्रश्न मांसाहारीलाई पनि उठे चित्त बुझाउन सकिन्थ्यो—

‘अहो ! किन मासु खाएको ?’

‘ऊ हेर हेर । त्यो मान्छे त मांसाहारी हो नि !’

‘तपाईंका लागि सोयाबिन वा कटहरको तरकारी बनाइदिऊँ ?’

म कहिलेकाहीँ यस्तो संसारको कल्पना गर्छु, जहाँ ९० प्रतिशत जति मानिस शाकाहारी छन् र बाँकी मांसाहारी । मांसाहारीहरू अल्पमत भएको त्यो संसार सम्झिँदा रमाइलो लाग्छ । मासु पनि लुकीलुकी खानुपरेको, कक्षामा पनि मासु खानेलाई सबैले गिज्याएको, मासु खानेलाई जबरजस्ती साग–पात खुवाएको । मासु किन्न पनि लुकी–लुकी जानुपरेको । आहा ! मलाई त सम्झिँदा पनि आनन्द लाग्छ ।

मानिस प्राकृतिक रूपमा शाकाहारी कि मांसाहारी भन्ने विषयमा धेरै बहस भइसकेको छ । यो बहसका पाटाहरू धेरै छन्, जसमध्ये शाकाहारीका तर्क यस्ता हुन्छन्—

— मानिस प्राकृतिक रूपमा शाकाहारी हो । मानिसका शारीरिक अंगहरूबाटै यो कुरा प्रमाणित हुन्छ । प्राकृतिक मांसाहारीहरूको दाँत चुच्चो र तिखो हुन्छ, तर मानिसको दाँत समथर नै हुन्छन् । शाकाहारीहरूले पानी मुखबाट लिन्छन् र निल्छन् भने मांसाहारीहरूले जिब्रोले चाट्छन् (उदाहरण बाघ, सिंह आदि) । शाकाहारीहरू जन्मनासाथ आँखाबाट देख्न सक्छन् भने मांसाहारीहरू जन्मँदा आँखा नदेख्ने हुन्छन् । उदाहरण— मानिसहरू जन्मँदै आँखा देख्ने हुन्छन् । मांसाहारीको नङ तिखो र चुच्चो हुन्छ भने शाकाहारीहरूको समथर । मानिसको नङ चुच्चो हुँदैन ।

— मांसाहारीको पाचन प्रक्रिया अर्को उदाहरण हो । शाकाहारीहरूको आन्द्रा लामो हुन्छ भने मांसाहारीहरूको छोटो । मानिसको आन्द्राको लम्बाइ लामै हुन्छ । शाकाहारीहरूलाई दिनमा दुई–तीन पटक खाना चाहिन्छ भने मांसाहारीहरूले राम्रो आहारा पाए हप्तौंसम्म नखाई बस्न सक्छन् । मानिसलाई खाना दुई तीन पटक चाहिन्छ ।

— शाकाहारीहरूमा शरीरको तापक्रम सन्तुलित गर्ने प्राकृतिक प्रक्रिया हुन्छ । चाहिनेभन्दा धेरै ताप पसिनाजस्ता कुराबाट निकाल्छन् । तर, मांसाहारीहरूमा यो सुविधा हुँदैन । उनीहरूले शरीरको तापक्रम सन्तुलित गर्न जिब्रो बाहिर निकाल्ने गर्छन् । मानिसको पसिना आउँछ ।

— मांसाहारीहरू एक्लै बस्न रुचाउँछन् । शाकाहारीहरू समूहमा बस्न रुचाउँछन् । मानिस सामाजिक प्राणी हो ।

मांसाहारीका पनि आफ्नै अलौकिक तर्क छन्—

— मानिस सर्वहारी हो । शरीरका प्रणालीहरू हेर्दा मानिस शाकाहारीजस्तो लागे पनि क्रमिक विकासले मानिसलाई दुवै चीज खान मिल्ने बनाएको छ । यदि शाकाहारी हुन्थ्यो भने मानिस यहाँसम्म आइपुग्दैनथ्यो । मानव विकासक्रमको सुरुआती कालमा उसले अधिकतम मांसाहारी खाना नै खायो । मांसाहारी खानामा पाइने उच्च पोषणले नै दिमागको आकार बढ्दै गएर अहिलेसम्म आइपुगेको हो । मानिस सर्वश्रेष्ठ हुनुमा दिमाग नै प्रमुख कारक हो । मानिस शाकाहारी खानामै ध्यान दिन्थ्यो त यति बुद्धिमान हुँदैनथ्यो ।

— ‘सर्भाइभल अफ द फिटेस्ट’ सिद्धान्तले पनि यही भन्छ । जसरी हुन्छ, यो संसारमा टिक्नुपर्‍यो । कुकुर प्राकृतिक रूपमा मांसाहारी हो । तर, उसले बाँच्नका लागि सबै खान्छ ।

— शाकाहारी खानामा सबै पोषणतत्त्व पाइँदैनन् । भिटामिन ‘बी–१२’, क्रियाटिन, ओमेगा–३ जस्ता पोषक पदार्थ मासुमा मात्र पाइन्छन् । मिहिनेत धेरै गर्नेलाई शाकाहारी खानाले मात्र पुग्दैन ।

— मासुजस्तो स्वादिलो अरू खाना हुँदैन । मासुले स्वादका साथसाथै ऊर्जा पनि त्यत्तिकै दिन्छ ।

यस्ता तर्क, बाझाबाझ, बहसहरू भइरहन्छन् । हुनु पनि पर्छ ।

तर, सुन्नुपर्छ यस्ता कुराहरू—

‘झोल झोल खा न त !’

‘आइल्यान्डमा १० दिन हराइस् अनि मासुबाहेक केही छैन भने के गर्छेस् ?’

‘साग–पातचाहिँ खान हुने । उनीहरूको चाहिँ जीवन होइन ? त्यसो भए साग–पात पनि नखा !’

‘अनि अण्डा खाएपछि मासुचाहिँ किन खान नहुने ? अण्डा पनि त जीवन हो !’

‘मासु नखाएरै हो यस्तो बिरामी परेकी । तिमीलाई भिटामिन बी–१२ नपुगेको हो !’

‘जिन्दगीमा कति ठूलो कुरा मिस गरिरा’छौ तिमीहरूजस्ता शाकाहारीले !’

यसो बुझ्दा शाकाहारी पनि धेरै किसिमका हुने रहेछन् ।

१) मासु नखाने तर अण्डा खाने– यो संख्या अलि बढी नै होला । यसमा म पनि पर्छु ।

२) मासु, अण्डा, माछा, दूध, दही केही नखाने अर्थात् भेगन– संसारमा हालसालै सुरु भएको यो चलनले पशुबाट निकालिएको कुनै चीज खाँदैन वा लाउँदैन ।

३) मासु, अण्डा केही नखाने तर ननभेज चाउचाउ खाने– यो नयाँ पुस्ता बिस्तारै आफ्नो पकड जमाउँदै छ ।

४) धार्मिक या आध्यात्मिक कारणले मासु, अण्डा, च्याउ, लसुन, प्याज केही नखाने– यो समूहका मानिस धार्मिक वा आध्यात्मिक कारणले ‘शुद्ध शाकाहारी’ बनेका हुन्छन् । आफ्नो खानालाई सात्त्विक भन्न रुचाउँछन् ।

५) अरू केही नखाने तर माछा खाने– यी बुझ्न नसकिने हुन्छन् । माछाचाहिँ मासु हुँदै होइन भन्ने सिद्धान्त बोकेका हुन्छन् । यसमा शारीरिक कारणले बाध्य भएर खान थालेका शाकाहारीहरू पनि हुन्छन् ।

६) न्युली टर्न भेज अर्थात् नयाँ शाकाहारीहरू– अचानक चेतना खुलेर वा पशु प्रेमका कारण मासु छोडेका हुन्छन् । तर, अरूले मासु खाएको देख्दा भित्रभित्र थुक पनि निलिरहेका हुन्छन् । यो समूहमा शारीरिक कारणले मासु छोडेका पनि हुन्छन्, जस्तैः कोलेस्ट्रोल बढेका, कलेजोमा बोसो जमेका आदि । यो समूहमा पर्नेहरूमध्ये कोहीकोही १–२ वर्षको संघर्षपछि पुनः मांसाहारी संसारमा फर्किने पनि हुन्छन् । कोही जीवनभर शाकाहारी पनि हुन्छन् । मांसाहारीलाई शाकाहारी शिक्षा दिनेहरूमा यी अग्रणी हुन्छन् ।

मांसाहारीहरू पनि अनेकथरी छन्—

१) हार्डकोर मांसाहारी– चलमलाउने लगभग सबथोक खाने । चीनतिर फर्किएपछि आफैं बुझिन्छ ।

२) सफ्टकोर मांसाहारी– सबै मासु नखाने । कोही खसी–कुखुरा खाने, भैसी–राँगा नखाने । राँगाको मासु देख्यो कि वाकवाकी आउने ।

३) कुखुरा वा सुँगुर नखाने तर अरू खाने– कुखुरा वा सुँगुरहरूले बिष्टा खान्छन् भनेर घीन मान्ने ।

४) बफ र पोर्कमा प्राण हाल्नेहरू– यो संख्या बढ्दो छ । बफ र पोर्कका फ्यानहरूमा प्रायः नयाँ पुस्ता छन् ।

५) पशु हिंसाको विरोध गर्ने, तर हिंसारहित मासुचाहिँ खाने । लोल– शाकाहारी हुनुको दुःख यहाँ बयान गरी नसक्नु छ ।

दस जनाको पार्टी गर्नुपर्नेछ र त्यहाँ एक जना शाकाहारी छ भने उसले पार्टीभर आफू सीमान्तकृत भएको महसुस गर्छ । बाँकीले पनि उसलाई बोझ ठान्छन् । ठूलो समूहमा आफू एक्लो शाकाहारी परियो भने संसार त्यहीँ सकिएझैं हुन्छ ।

म किन मासु खान्नँ भन्ने विषयमा प्रस्ट छु । म मानव शरीरजस्तै मासु र रगत बग्ने चीज खान सक्दिनँ । त्यसभित्र पनि मेरो शरीरजस्तै रगत बग्छ । त्यो चोक्टाभित्र पनि केही क्षणअघि मेरोजस्तै जीवन दौडिरहेको थियो । बिरुवा खाँदाचाहिँ त्यस्तो लाग्दैन । कहिलेकाहीँ च्याउ खाँदा पनि मासुकै झल्को आउँछ ।

धेरैले भन्छन्, ‘बिरुवामा पनि त जीवन हुन्छ । त्योचाहिँ खान हुने ?’

बिरुवामा जीवन हुन्छ– हो । तर, खान सकिने चीजहरूमा बिरुवा सबैभन्दा कम अप्ठ्यारो लाग्ने चीज हो । अब केही त खानैपर्‍यो, मर्नुभएन ।

अरू थप्छन्, ‘बिरुवाको पनि मन होला । परिवार होला । छोराछोरी होलान् । उनीहरूको मृत्युमा पनि त शोक मनाउने हुन्छन् होला । बिरुवाको पनि प्रेम जोडीहरू होलान् । उनीहरूका पनि सपना होलान् । अरूको सपना निमोठ्ने ? आदर्श फ्याँक्ने, तर आफैं आदर्श नपछ्याउने शाकाहारीहरू वास्तवमा हिप्पोक्र्याट हुन् ।’

यदि यसै हो भने हो— हामी आडम्बरी हौं । हामीजस्ताकै शरीर खान नखोज्नु हाम्रो दोष हो । पशुहरूप्रति दयाभाव राख्नु हाम्रो कमजोरी हो । हामी नालायक हौं । पुग्यो ?

सुनेअनुसार, संसारको सबैभन्दा धेरै मासु खाने देश हो चीन (रिसर्च र डाटातिर अल्झिनँ) । यता हेर्‍यो मासु, उता हेर्‍यो मासु ! चीनमा मैले एक महिना गुजारें । लाग्यो, उनीहरू मासुका सर्वाधिक ठूला खपतकर्ता हुन् । चिनियाँहरूबारे तुक्का नै प्रसिद्ध छ, ‘उनीहरू हिँड्नेमा मान्छे र उड्नेमा जहाजबाहेक सबथोक खान्छन् ।’

चीनमा मैले खाने चीजहरू थिए— साग, काँचो गोलभेंडा, कफी, कोक, पानी । कहिलेकाहीँ पानीमा पनि मासु छ कि भनेर आँखा फट्टाएर हेर्थें । ‘मासु खान्नँ’ भन्दा मलाई यसरी हेर्थे, मानौं म अर्कै लोकबाट आएको प्राणी हुँ । एलियन हुँ ।

घुमफिर गर्ने शाकाहारीलाई धेरै सकस छ । यता मासु, उता मासु ! ‘सी फुड’ रे अझ ! एउटा युद्ध मैदानमा छिरेजस्तो हुन्छ शाकाहारीको जीवन । हरेक खाना ओल्टाई–पल्टाई हेर्नुपर्ने– कतै मासुको टुक्रा त परेको छैन ?

शाकाहारीहरू पछि मांसाहारी बनेका उदाहरण पनि धेरै छन् । तर, त्यो संख्या कम छ । यसो बुझ्दा शाकाहारीबाट मांसाहारी बन्नेहरूभन्दा मांसाहारीबाट शाकाहारी बन्ने नै धेरै हुन्छन् । केही त कारण होला ।

कति शाकाहारीले त मासु पकाएको भाँडामा पकाएको सम्म खाँदैनन् । ती शाकाहारीलाई होटल वा रेस्टुराँमा जाँदा कति सकस होला ? झन् चीनजस्तो देश त सजाय भोग्न गएजस्तो हुन्छ ।

चीनमा हुँदा एक दिन एउटा बेकरीभित्र छिरें । एउटा स्यान्डविच कुकी उठाएँ । रुममा गएँ । चिया बनाएँ । कुकी खान्छु भनेर हेर्नै लागेकी थिएँ, त्यसमा त ह्याम रहेछ । ल खत्तम !

बिस्कुटको बीचमा पनि मासु ! केही न केही त पाइएला नि भन्यो— जताततै मासु । धन्न आलुले मेरो ज्यान धेरै पटक बचाएको छ । त्यसैले आलु मेरो प्रिय तरकारी हो ।

अब भन्नुहोला— आलुको पनि त जीवन हुन्छ !

यस्ता आलु जीवन !

कतै पाहुना भएर जाँदा वा भोजमा मासु नखानेका लागि भनेर बनाइएका पनिर र च्याउको टन्टा फेरि अर्कै छ । अरूले मासु खाँदा शाकाहारीहरूलाई केही ‘स्पेसल’ त खुवाउनैपर्‍यो । च्याउ र पनिर त्यस्तै ‘स्पेसल’ हुन् ।

आज म सम्पूर्ण शाकाहारीहरूको प्रतिनिधित्व गर्दै भन्छु– हामीलाई पनिर खुवाउनु पर्दैन । हामीलाई च्याउ खुवाउनु पर्दैन । हामीलाई सामान्य खाना खुवाए पुग्छ ।

मेरो एउटा शाकाहारी साथी भन्छ, ‘शाकाहारी हुनु भनेको अल्पमत होला । तर, म जहाँ पुग्छु एउटा न एउटा शाकाहारी हुन्छ नै । प्रकृतिले पनि साथी छ्ट्युाइदिएको जस्तो लाग्छ । म एक्लै पर्दिनँ । तर, कहिलेकाहीँ एक्लै पर्दाचाहिँ धेरै सकस हुन्छ । मांसाहारीहरू हिप्पोक्र्याट हुन् । कुकुर र बिरालोको चाहिँ खूब माया गर्ने, सँगै सुताउने गर्छन् । तर खसी, कुखुरा, भैसी, सुँगुरचाहिँ खाने रे ! जीवन त जीवन नै हो नि । उनीहरू पशुप्रेमी हैनन्, मात्र कुकुर र बिरालो प्रेमी हुन् ।’

यो पशु हिंसाको कुरा फेरि हरेक वर्ष दसैंताका सुरु हुन्छ । दसैं आउनै लाग्दा एउटा हूल आवाज उठाउँछ, ‘पशु हिंसा बन्द गर् !’

यो आवाज छठ वरपरसम्म आइपुग्दा हराइसकेको हुन्छ । फेरि गढीमाई मेला आउँछ । सारा देश बीभत्स तस्बिर देखेर दुःखमा डुब्छ । अनि अर्को हप्तादेखि फेरि तन्दुरी र सेकुवामा हराउँछ ।

कतिले पशु हिंसाको पक्षमा तर्क पनि गर्छन्, ‘हिंसा भन्ने कुरा यो चराचर जगत्मा सबैतिर छ । बाघ र सिंहले हिंसा गरेनन् भने शाकाहारी भएरै मर्छन् । गिद्धले मासु खाएन भने यत्तिकै नास भएर जान्छ । हिंसा भन्ने कुरा प्रकृतिले नै दिएको छ ।’

हो, तर उनीहरूका लागि मासु खानु वा सिकार गर्नु बाध्यता हो । उनीहरू केही कुराको सेलिब्रेसन गर्न मासु खाँदैनन् । वा भनौं मनोरञ्जनका लागि मासु खाँदैनन् ।

कहिल्यै देख्नुभएको छ, बाघलाई ‘रोस्ट’ खाँदै नाचेको ?

कहिल्यै देख्नुभएको छ, बाजले न्यु इयर इभमा ‘बीबीक्यू’ गरेको ?

वा, सर्पले आफ्नो चाडपर्व मनाउन भ्यागुता निलेको ?

सायद मानिस मात्रै यस्तो प्राणी हो, जो यौन र मांसाहारी भोजन मनोरञ्जनका लागि गर्छ । मांसाहारी भोजन गर्न नपाएर मान्छे मरेको कतै सुन्नुभएको छ ?

प्रायः धर्ममा बलि चढाउने कुराको बहस पनि यहाँ धेरै नै हुने गर्छ । म सोच्छु— के साँच्चै ‘भगवान्’ ले बलि खोज्छन् होला ? बलिको रगत पिउँदा खुसी र सुखी हुन्छन् होला ?

यो बहसको कुनै टुंगो छैन । तर, यस्तो संसारको कल्पना त गर्न सकिन्छ नि, जहाँ शाकाहारीहरू अल्पमतमा नहोऊन् । उनीहरू कटुव्यंग्य र मानसिक पीडाको सिकार नहोऊन् । शाकाहारीहरूलाई अपराधीजस्तो व्यवहार नगरियोस् । उनीहरूको मुखमा जबरजस्ती मासु नकोचियोस् !

प्रकाशित : वैशाख १८, २०७८ १०:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×