समजीको रिक्सा सवारी- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

समजीको रिक्सा सवारी

बालकृष्ण समद्वारा लिखित एउटा नाटकको पाण्डुलिपि प्रकाशित गर्छु भनेर एक विद्यार्थी केटो, जो आज एक राजनीतिक पार्टीका ठूलै नेता छन्– ले लगेका रहेछन् ! त्यसपछि उनले आफ्नो अनुहार देखाएनन् । सम्भवतः त्यो नाटक कुनै दोस्रो व्यक्तिको नाममा छापिएको हुनुपर्छ । 
विमल भाैकाजी

२०३२/३३ सालतिर हुनुपर्छ मैले नाटककार बालकृष्ण समलाई देखेको । सुकिलो गेटअप ! दौराको फेर निक्कै लामो, घुँडाभन्दा मुनिसम्मको ! आकर्षक त दौराको सुर्कना पारिएको नाम्लापाते लामो तुनो लाग्थ्यो ।

उनलाई प्रायः रिक्शामा एक्लै देख्थेँ । रिक्शाको ढकनी ह्वाङ्गै खोलिएको हुन्थ्यो । र, धीमा गतिमा सरर हावा खाँदै समजी सवार देखिन्थे । रिक्सामा प्रत्येक पटक उनलाई भोटाहिटीको साझा भण्डारअगाडि देखेको हुँ । सायद आफ्नो निवास ज्ञानेश्वरबाटै चढ्थे कि ! उनको यात्रा कहाँसम्म हुन्थ्यो, कहिल्यै थाहा भएन ।

...

साझा भण्डारको एकतले पुरानो भवनको ठीक पछाडि कृष्णगोपाल जोशीको घरको एक तला पूरैमा हामी भाडामा बस्थ्यौँ । अहिले त्यो घर छैन । त्यसको रूप परिवर्तन भएर आधुनिक व्यापारिक घर बनेको छ । साझा भण्डारले पनि नापनक्सा फेरिसकेको छ ।

हाम्रो बासस्थान आइपुग्ने एउटा गल्ली थियो । त्यो छँदै छ । तर, गल्लीको रूप परिवर्तन भइसकेको छ । त्यतिखेर अलि फोहोर थियो । अहिले सफा छ । साँघुरो त्यो गल्लीको दायाँ–बायाँ अहिलेको जस्तो फुटपाथे पसल थापिन्थे । बायाँतर्फ अग्लो पर्खालले छुट्ट्याइएको ललितकला क्याम्सप । त्यसको ठीक उतापट्टि दरबार हाइस्कुल । रमाइलो थियो वातावरण ।

हामी बस्ने जोशी दाइको घरमा रामजी श्रेष्ठको परिवार पनि डेरा लिएर बस्थ्यो । उनीसँग एउटा फलामको गाडा थियो । प्रत्येक बिहान त्यो गाडा ठेल्दै उनी साझाका मूलगेटछेउमा अड्याउँथे । र, रात नपरुन्जेल दिनभर त्यहाँ उनको दम्पतीले व्यवसाय सञ्चालन गर्थ्यो । फलामे गाडामा धेरै चीज हुन्थे– हुलाक टिकट, पोस्टकार्ड, पोस्टर एवम् सिनेमाका गीति पर्चालगायत केही पुस्तक–उपन्यास ।

‘रामजी, रामजी !’ रामजीलाई सम्बोधन गर्दै साँझपछिको समयमा हामी बसेको घरको तल्लो भर्‍याङदेखि माथिल्लो कोठाको भर्‍याङसम्मै बारम्बार कसैको आवाज उक्लन्थ्यो । मैले कहिल्यै वास्ता गरिनँ, त्यो सम्बोधन कसको थियो ? त्यो मान्छे बारम्बार किन आउँथे ? हाम्रो कोठामा त्यो आवाज मात्रै सुनिन्थ्यो, बोलाउने व्यक्तिको अनुहार प्रत्यक्ष देखेको थिइनँ । धेरै पछि पत्तो पाएँ, रामजीलाई बोलाउने ती मान्छे समजी रहेछन् ।

किन आइरहँदा रहेछन् उनी ? हल्का–बजारिया हिन्दी–नेपाली पुस्तक–पत्रिकाहरू, खासगरी यौनमूलक पुस्तक–पत्रिकाहरू लिन आउँदा रहेछन् समजी । थाहा भएसम्म, त्यस्ता किताबको मूल्य त्यतिखेर ५० पैसादेखि एक रुपैयाँ थियो ।

एक साँझको समय । मेरा आँखा समजीमा परे । कोठाको झ्यालबाटै देखिएका थिए । हाम्रो डेराअगाडिको फोहोर बग्ने नालाको डिलमा आफ्नो दौराको फेर माथि सारेर सुरुवालको इँजार खोल्दै पिसाब फेर्न बस्न खोजेका देखेँ समलाई । म र मेरा दाजु विनोदले हतार–हतार उठाउन खोज्दै पछाडिपट्टि करिब–करिब हात लगाएर विनम्रतापूर्वक भन्यौँ– ‘हजुर, भित्र जाऊँ न !’

झन्डै बसिसकेका समजी सुस्तरी उठे र आश्चर्यसाथ हामीलाई नियाल्दै सँगै भित्र पसे । हामीले उनलाई घरभित्रको शौचालयसम्म डोर्‍यायौँ । हामीलाई भित्रभित्रै सङ्कोच लागिरहेको थियो । राणाजीका सन्तान ! त्यति सुकिलो मान्छे ! र, हामी बसेको पुरानो घरको त्यो पारम्परिक शौचालय ! पटक्कै सुहाउँदो थिएन । म अहिले सम्झन्नँ, शौचपश्चात् उनी कता लागे ?

सम्भवतः त्यही नै समजीसँगको मेरो पहिलो र अन्तिम प्रत्यक्ष देखादेखी थियो । त्यसपछि मैले उनलाई नजिकबाट कहिल्यै देखिनँ ।

...

समजीको सन्दर्भ आउँदा पटक–पटक कवि पूर्ण वैद्य भनिरहन्थे, ‘समजी अनौठो व्यक्तित्वका थिए । ठूलो हुँ, महान् हुँ भन्ने अभिमान किञ्चित् देखिन्नथ्यो उनका अनुहार वा बोलीवचनमा । अत्यन्तै विनम्र, अत्यन्तै सहज, दुई हात जोडरै बोल्थे ।’

घरभित्र बस्दा होस् कि बाहिर हिँड्दा, असाध्यै सुग्घर बन्नुपर्थ्यो समलाई । घरमा उनलाई भेट्न पुग्नेहरू भन्छन्– कोठामा मस्त सिँगारिएर मात्रै उनी मान्छेहरूलाई भेट्थे र महिलाले झैं अनुहारमा क्रिम दल्थे, शरीरमा अत्तर छर्थे । समका शिष्य प्रचण्ड मल्ल भन्थे, ‘सम रङसँग पनि बढी खेल्थे ।’ भन्नेले कतिसम्म भनेका छन् भने उनीजत्तिका प्रवीण–सिद्धहस्त चित्रकार नेपालमै जन्मेका छैनन् । उनले रूखको एउटा यस्तो चित्र बनाएका थिए रे, सामुन्ने साँच्चिकै रूख उभिएजस्तो ! रूखका टोड्काहरू छाम्न सकिनेजस्तो !

...

कालान्तरमा कमलपोखरी/ज्ञानेश्वरस्थित समजीको आवास पुगें, ०५५ सालमा– एउटा साहित्यिक प्रयोजनका निम्ति । त्यहाँ थिए, समजीका नाति जीवनजी (जनार्दन समका पुत्र) ।

भाञ्जा सुवर्ण कर्माचार्य र मेरो सहकार्यमा नयाँ गेटअपसहितको ‘घुयेंत्रो’ (जुन ०१७ सालको राजनीतिक फेरबदलपश्चात् त्यसको विपक्षमा विद्रोह गर्ने लक्ष्यका साथ हस्तलिखित रूपमा प्रकाशित हुन्थ्यो) पुनः प्रकाशनका निम्ति हामी लागिपर्‍यौँ । ०५५ सालको माघमा प्रथम अङ्क निकाल्यौँ । तेस्रो अङ्क ‘दिवङ्गत लेखक अङ्क’ प्रकाशन गर्ने सोच्यौं । लेखकका अप्रकाशित रचना समावेश गर्ने परिकल्पना गरियो । जीवनजीबाट मलाई समजीको हस्तलिपि भएको एउटा सिङ्गै ‘डायरी’ उपलब्ध भयो । उक्त अङ्कमा ‘अध्यात्मवाद र भौतिकवाद’ शीर्षकमा समको दर्शनवादी रचना समाविष्ट छ । समजीले चित्र कोरिरहेको एउटा तस्बिर पनि छापिएको छ ।

बालकृष्ण समद्वारा लिखित एउटा नाटकको पाण्डुलिपि प्रकाशित गर्छु भनेर एक विद्यार्थी केटो, जो आज एक राजनीतिक पार्टीका ठूलै नेता छन्– ले लगेका रहेछन् ! त्यसपछि उनले आफ्नो अनुहार देखाएनन् । जीवनजीको आशङ्काअनुसार– समजीको निधनपश्चात् सम्भवतः त्यो नाटक कुनै दोस्रो व्यक्तिको नाममा छापिएको हुनुपर्छ ।

‘घुयेंत्रो’ को ‘दिवङ्गत लेखक अङ्क’ देख्दा चार दशकअघिको समजीको शान्त अनुहार मेरो स्मृतिमा ओहोरदोहोर गरिरहन्छ ।

प्रकाशित : माघ २२, २०७८ १०:३७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

राष्ट्रिय सुरक्षा नीति अझै गुपचुप

गम्भीर र संवेदनशील विषयबाहेकलाई सार्वजनिक गर्न सकिने भए पनि गृहकार्य नगर्नु गलत
जगदीश्वर पाण्डे

काठमाडौँ — सरकारले तीन वर्षअघि जारी गरेको राष्ट्रिय सुरक्षा नीति अझै गुपचुप राखिएको छ । राष्ट्रिय सुरक्षा नीतिलाई अति गोप्य दस्तावेजका रूपमा राखिए पनि संवेदनशीलबाहेकका विषय सार्वजनिक गर्नुपर्ने आवाज उठ्दै आएको छ । तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको अध्यक्षता बसेको राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्को बैठकले २०७५ असोज १ मा ‘राष्ट्रिय सुरक्षा नीति–२०७३’ परिमार्जन गर्ने निर्णय गरेको थियो ।

सोही निर्णयका आधारमा तत्कालीन उपप्रधान तथा रक्षामन्त्री ईश्वर पोखरेलको संयोजकत्वमा ७ सदस्यीय परिमार्जन समिति गठन गरिएको थियो । समितिले परिमार्जित नीति २०७५ फागुन २० मा तयार गरेर प्रधानमन्त्रीलाई बुझाएको थियो ।

‘राष्ट्रिय सुरक्षा योजना सार्वभौमसत्ता देशलाई चाहिन्छ । खाद्य संकट, कोभिड–१९ जस्तो स्वास्थ्य संकट, पर्यावरणीय संकटलगायत अवस्थामा अपनाउने रणनीति राष्ट्रिय सुरक्षा नीतिमा समेटिएको हुन्छ,’ अवकाशप्राप्त उपरथी तथा सुरक्षा जानकार विनोज बस्न्यातले टिप्पणी गरे, ‘नेपाल सरकारले राष्ट्रिय सुरक्षा नीति तयार पारेको छ तर त्यसलाई थन्क्याएर राखियो भने के काम हुन्छ र !’ उनले कोभिड–१९ महामारीका बेला राष्ट्रिय सुरक्षाका सन्दर्भमा कसरी सामना गर्ने विषय बाहिर नआउँदा मुलुकलाई असर परेको बताए ।

अमेरिकाले आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षा नीतिलाई सबैले पढ्न मिल्ने गरी वेबसाइटमा राखिदिन्छ । गत महिना मात्र पाकिस्तानले आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षा नीतिलाई परिमार्जन गरेर दस्ताबेज ल्याएको छ जसमा आफ्नो प्रतिस्पर्धी र द्वन्द्व बढिरहेको मुलुक भारतसँग ‘शत्रुता नगर्ने’ उल्लेख छ । बस्न्यातले नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षा नीतिमा के छ भन्ने कुरा छिमेकी र अन्य मुलुकलाई पनि थाहा हुन आवश्यक रहेको बताए । ‘नेपालको राष्ट्रिय सुरक्षा नीतिलाई लिएरै अध्ययन गरेपछि उनीहरूले नेपालसँग कसरी सम्बन्ध विस्तार गर्ने भन्ने नीति तय गर्न सक्छन्,’ उनले भने ।

राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का एक पदाधिकारीले राष्ट्रिय सुरक्षा नीति कार्यान्वयनका लागि रक्षा मन्त्रालयले कार्ययोजना निर्माणको काम गरिरहेको जानकारी दिए । रक्षा मन्त्रालय स्रोतले अहिले नै सरकारले राष्ट्रिय सुरक्षा नीतिलाई पूर्ण रूपमा बाहिर नल्याउने बताए । ‘सबैभन्दा पहिला हामीले नीतिमा भएका सूचनालाई वर्गीकरण गर्छौं । त्यसपछि राष्ट्रिय अखण्डता, सार्वभौमिकतालगायत संवेदनशील विषयमा सूचना बाहिर ल्याउँदैनौं । अन्य विषय सार्वजनिक गर्ने छौं,’ स्रोतले भन्यो । रक्षा मन्त्रालयले नीति कार्यान्वयनका विषयमा आगामी महिना गोष्ठी गर्न लागेको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध समितिका सदस्य तथा सुरक्षा जानकार दीपकप्रकाश भट्ट राष्ट्रिय सुरक्षा नीतिमा मुलुकका हरेक क्षेत्रमा काम गर्ने नेपाली जनताको भूमिका हुने बताउँछन् । ‘सरकारले सुरक्षा नीतिमा रहेका गम्भीर र संवेदनशील विषयबाहेकलाई सार्वजनिक गर्न सक्छ,’ उनले भने, ‘विभिन्न पेसामा काम गरेका जनतालाई राष्ट्रिय सुरक्षाको सवालमा उनीहरूले खेल्नुपर्ने भूमिकाबारे जानकारी दिनु उचित हुन्छ ।’ उनले पहिलेको ओली सरकारले सुरक्षा नीतिलाई बाहिर नल्याएर गल्ती गरेको बताए । अहिलेको देउवा सरकारले पनि उक्त नीतिको सम्बन्धमा थप गृहकार्य नगर्नु गलत भएको उनको ठम्याइ छ ।

प्रकाशित : माघ २२, २०७८ १०:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×