सत्यका साक्षीलाई शब्द श्रद्धाञ्जली !- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
शहीद दिवस

सत्यका साक्षीलाई शब्द श्रद्धाञ्जली !

अक्षर पातलिँदै गएजस्तै नेपाली समाजमा ‘शहीदहरु’ प्रति श्रद्धा–भाव पनि निरन्तर घट्दै गएको छ । कृतज्ञता, उत्प्रेरणा एवं सम्मानको ‘शहीद दिवस’ सुस्तरी वार्षिकी श्राद्धको कर्मकाण्डमा परिणित हुँदै गइरहेको छ । पुस महिनाभरि राजा महेन्द्र, वीरेन्द्र एवं पृथ्वीनारायणको नाउँमा उफ्रिने राष्ट्रवादीहरूको उदात्त देश–प्रेम माघ लागेपछि सुस्तरी सेलाउँदै जान्छ ।
सीके लाल

विक्रम संवत्को दसौं महिनाको सोह्रौं दिनमा एक पटक फेरि देवनागरी वर्णमालाको तीसौं व्यञ्जनवर्ण कतिपय ठाउँमा पातलिएर बत्तीसौं स्थानमा झर्नेछ । र, अरबी भाषाबाट आएको ‘शहीद’ लबज दुब्लाएर ‘सहिद’ शब्दको कृत्रिम मौलिकता ग्रहण गर्नेछ ।

केही महत्त्वाकांक्षी वैयाकरण, भाषाविद् एवं रैथाने बोलीका आन्दोलनकर्मीहरूले तत्सम, तद्भव एवं आगन्तुकको आफूखुसी व्याख्याद्वारा कालक्रममा निरन्तर विकसित भइरहेको उदार भाषालाई संकीर्ण बनाइदिएका छन् । अरबी भाषाका सबैजसो शब्दहरू उर्दू एवं हिन्दीमार्फत नेपालीमा भित्रिएकाले तिनलाई ‘विदेशी आगन्तुक’ श्रेणीमा राख्न नमिल्नुपर्ने हो ।

तर, राष्ट्रवादी शुद्धताका उग्र पक्षधरहरू उर्दू त के, हिन्दीलाई पनि ‘विदेशी’ भाषा नै ठहर्‍याउने गर्छन् । त्यसैले तिनलाई ‘सहिद’ मन पर्दो हो । अक्षर पातलिँदै गएजस्तै नेपाली समाजमा ‘शहीदहरू’ प्रति श्रद्धा–भाव पनि निरन्तर घट्दै गएको छ । कृतज्ञता, उत्प्रेरणा एवं सम्मानको ‘शहीद दिवस’ सुस्तरी वार्षिकी श्राद्धको कर्मकाण्डमा परिणत हुँदै गइरहेको छ । पुस महिनाभरि राजा महेन्द्र, राजा वीरेन्द्र एवं राजा पृथ्वीनारायणको नाउँमा उफ्रिने राष्ट्रवादीहरूको उदात्त देश–प्रेम माघ लागेपछि सुस्तरी सेलाउँदै जान्छ ।

पञ्चायतकालको सरकारी समारोहहरूमा अञ्चलाधीश कार्यालयबाट बाँडिएको चक्लेट चपाउँदै जयजयकार गरेर हुर्केका ‘महेन्द्रमाला पुस्ता’ का राष्ट्रवादीहरूको ‘राजभक्ति’ स्वचालित प्रतिक्रियाजस्तो बन्न पुगेको छ । सन् १९७० एवं सन् १९९० बीचको दुई दशकभित्र जन्मिएका ‘जनमत पुस्ता’ का प्रजातन्त्रप्रेमीहरूमा पनि राजतन्त्रप्रतिको अतीतमोह बुझ्न सकिन्छ । अधिनायकवादी व्यवस्थालाई सन् १९८० को जनमतसम्म पुर्‍याउन सफल दुई दशकको अनवरत संघर्षको साटो तिनको सम्झनामा अब राजतन्त्रको तामझाम मात्र बाँकी छ ।

सन् १९९० पछि जन्मिएर प्रजातान्त्रिक हावामा सास लिँदै देशको शासन व्यवस्थालाई गणतन्त्रसम्म पुर्‍याउने अथक प्रयत्नका साक्षी रहेका ‘व्यक्तिपरक पुस्ता’ का युवाहरूमा भने सामूहिक हितका लागि आफ्नो ज्यानसमेत अर्पण गरेका अमर शहीदहरूप्रति उदासीनता व्याप्त हुनु उदेकलाग्दो देखिने रहेछ । सायद व्यक्तिपरक पुस्ताले आत्मसात् गरेको ‘उदारीकरण, वैश्वीकरण एवं निजीकरण’ अवधारणाको अर्थ–राजनीतिक पुलिन्दा एवं ‘म, मेरो र मलाई’ मानसिकताभित्र सार्वजनिक हितका लागि समर्पित रहने भावनात्मक आवेग र मानवीय मूल्यहरूका लागि गरिने निःस्वार्थ ‘स्व–अर्पण’ अटाउँदैन । माओवाद एवं मधेशको अधिकारका नाउँमा गरिएका संघर्षहरूमा ‘शहादत’ प्राप्त गरेकाहरूको सम्झना तथा तिनका परिवारको वेदनासँग राज्य र समाजले देखाउँदै आएको उपेक्षाले पनि व्यक्तिपरक पुस्तालाई उत्सर्ग भावप्रति निरपेक्ष बनाएको हुन सक्छ । व्यक्तिपरक पुस्ताका महत्त्वाकांक्षी युवाहरू स्वदेशमा सम्मानका लागि संघर्ष गर्नुको साटो बिदेसिनुमा आफ्नो भविष्य खोज्न थालेका छन् । साहित्यकार विजय मल्लको नाटकीय उद्गारलाई अलिकति बेमुनासिब प्रयोग गरेर भन्ने हो भने देशभित्रको स्थायी सत्तासँग कहिल्यै जित्न नसकिने संघर्षमा होमिएर ‘कोही किन बरबाद होस्’ !

सनातन परम्परामा आस्थाका लागि शहीद हुने परिपाटी छैन । सार्वजनिक हितका लागि ज्यान अर्पण गर्ने ‘शहादत’ अवधारणा मूलतः अब्राहमिक धर्महरूबाट आएको हो । बलिदानको उत्प्रेरणामा व्यक्तिगत अमरत्व वा आत्मप्रवर्द्धनको चाहना अन्तर्निहित हुन्छ । इसाई धर्ममा बलिदानसँग मिल्दोजुल्दो अवधारणा फल प्राप्तिको आशामा गरिने ‘न्योछावर’ (सैक्रफाइस) प्रक्रियामा प्रकट हुन्छ । अब्राहमिक धर्महरूको शहीद (मार्टर) मनोभावको शब्दोत्पत्ति ग्रीक भाषाको ‘मार्टर’ लैटिन मार्फत् अंग्रेजीमा आएको हो । त्यस शक्तिशाली शब्दको छोटो अर्थ हुन्छ— साक्षी । मार्टर अभिव्यक्तिले जनाउने प्रत्यक्षदर्शी फगत घटनाको गवाह नभएर ‘सत्यको साक्षी’ हो ।

इस्लाममा भने शहीद सत्यको साक्षी मात्र नभएर त्यसको रक्षार्थ लड्ने सिपाही पनि हो । सत्यसँग साक्षात्कर गरिसकेको व्यक्तिलाई मृत्यु–आलिङ्गन नित्यानन्दको बाटोजस्तो बन्न पुग्छ । सत्य एउटै हुन्छ र, त्यसलाई स्वयं परमेश्वरले आफ्ना पैगम्बर मार्फत प्रत्यक्ष गरेका छन् भन्ने विश्वासमा शंकाका लागि ठाउँ बाँकी रहँदैन । त्यस्तो भावनाका लागि हिन्दु धर्ममा स्थान छैन । सत्य एउटै हुन्छ भने कुरा समातन धर्मले पनि मान्छ— ‘एकम् सत् विप्राः बहुधा वदन्ति’—तर, त्यसको बहुल व्याख्याको स्वतन्त्र अधिकार विद्वान्हरूसँग सुरक्षित छ । कुनै एउटा सत्यका लागि प्राण अर्पण गर्नुभन्दा प्रतिस्पर्धात्मक विवेचनाको बहानामा ज्यान जोगाउने व्यवस्था ‘आपद् धर्म’ भनेर सनातन परम्परामा सुरक्षित राखिएको छ ।

धार्मिक सोपानतन्त्र

जाति व्यवस्था अभिन्न अंग रहेकाले सार्वजनिकताको अनुभूति हिन्दु धर्ममा उसै पनि अपेक्षाकृत कमजोर छ । अन्ततः सत्यको विजय हुन्छ भनिए पनि महाभारतमा स्वयं धर्मराज युद्धिष्ठिर अर्ध–सत्य — नरो वा कुञ्जरो वा अश्वत्थामा हतोहत — वचन मार्फत आफ्नै गुरुलाई समेत युद्धको मैदानमा धोका दिन्छन् । वर्ण व्यवस्थामा जनैजातिका अधिकारहरू सुरक्षित गरिएका छन् ।

वेद पाठ, शास्त्र वाचन, यज्ञादी कर्मकाण्ड एवं ‘विधर्मी’ ठहर्‍याइएकाहरूको विनाश गर्ने चिन्तनबाहेक ब्राह्मणका लागि अरू कुनै श्रमजन्य कर्तव्य छुट्याइएको छैन । के पाप र के पुण्य हो भने निर्क्योल गर्ने सम्पूर्ण अधिकार भने ब्राह्मणसँग सुरक्षित छ । राजकाजको अधिकार पाएको क्षत्रियको एक मात्र कर्तव्य ‘गो–ब्राह्मण’ रक्षा सुनिश्चित गर्न धर्म प्रवर्द्धनका लागि शस्त्र धारण गर्नु हो । सम्पत्तिको उत्पादन, विनिमय एवं सञ्चयको अधिकार पाएको वैश्यको प्रमुख कर्तव्य कर तिर्नु र ‘गो–ब्राह्मण’ सेवाको भार उठाउनु हो । अधिकारबेगर सबैथरी कर्तव्यको बोझ उठाएको शूद्र एवं चाण्डाललाई धर्मका ठेकेदारहरूले ‘सत्यको साक्षी’ मान्ने कुरा नै भएन । त्यसैले हिन्दु धर्म परम्परामा शहादत त के, बलिदानको संस्कार पनि खासै बलियो छैन । सक्नेले शक्ति हासिल गर्न दैविक वा दैहिक सत्ताका अगाडि निर्धाको ‘बलि प्रदान’ गर्ने चलन भने पुरानै हो ।

सनातन धर्म परम्परामा शहादत भन्ने अवधारणका लागि उपयुक्त शब्दसमेत नभेटिने अरू पनि कारण छन् । इसाईहरूको ‘हेभेन एन्ड हेल’ एवं मुसलमानहरूको ‘जन्नत–दोजख’ द्विवर्गको साटो पुनर्जन्मको विश्वासमा ८४ लाख योनिका कुरा छन् । त्यसमाथि झन् ३३ कोटी देवताको बोझ पनि छ । स्वैच्छिक मृत्यु–आलिङ्गन मार्फत मुक्ति पाउने विकल्प वर्ण व्यवस्थाको शीर्षमा रहेकाहरूसँग मात्र छ । एक ईश्वर एवं एउटा पैगम्बरले दिएको ‘सत्यको साक्षी’ हुन सहज छ, ३३ कोटी देवता एवं अनगिन्ति ऋषिमुनिद्वारा प्रस्ट्याइएका सत्यका व्याख्याहरू विविधतापूर्ण हुनुका साथै परस्पर विरोधी पनि छन् ।

त्यसैले होला, अब्राहमिक आस्थाहरूको तुलनामा हिन्दु धर्ममा दैविक शक्तिभन्दा दैहिक स्वामीप्रति वफादारीको परम्परा बलियो छ । राजभक्तिलाई देशभक्तिकै पर्याय ठहर्‍याइएको छ । पुरस्कारको लोभ एवं सजायको डरले राजाज्ञाका लागि मर्न र मार्न तयार भए पनि त्यस्तो भौतिक समर्पणले ‘सत्यको साक्षी’ जस्तो आध्यात्मिक भावावेश उत्पन्न गराउँदैन । तुर्क, मुगल र पठानहरूले ‘धर्मयुद्ध’ अवधारणा दक्षिण एसियामा नल्याएसम्म क्षत्रिय राजाहरू आफ्ना सैनिकका साथ आक्रमणकारीहरूको प्रतिरोध गर्थे, तर सामान्यजन भने प्रायः तटस्थ बस्थे । सत्ता संघर्षमा सेवक समाजको निस्पृहतालाई अवधि रामायणका रचियता गोस्वामी तुलसीदासले दासी मन्थराको मुखबाट भन्न लगाएका छन्– ‘कोउ नृप होउ हमहि का हानी । चेरि छाडि अब होब कि रानी ।’ दास राजा एवं दासी रानी हुन सक्ने सम्भावना सनातन धर्ममा छैन ।

दक्षिण एसियाको राजनीतिक संघर्षमा धर्म दोयम प्राथमिकता हुने गर्थ्यो । मुगलबाट हारेका क्षत्रियहरू लडेर युद्ध मैदानमा वीरगति प्राप्त गर्थे भन्ने संकथन प्रथम भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामताका इस्वी सन् १८५७ पछि निर्माण गरिएका हुन् । हारेका हिन्दु सिपाहीमध्ये धेरैजसो विजयी सेनामा भर्ती हुन जानु स्वाभाविक मानिन्थ्यो । भारतीय उपमहाद्वीपमा शहादतको अवधारणालाई धार्मिक मान्यता प्रदान गर्ने श्रेय सिख धर्मका गुरुहरूलाई जान्छ । खालसा पन्थको सुरुवात गरेर गुरु गोविन्द सिंहजीले ‘धर्मयुद्ध’ अवधारणालाई सन् १६९९ मै स्थापित गरिसकेका भए पनि त्यस निर्देशले सनातन धर्मका अन्य मतालम्बीहरूलाई लामो कालसम्म प्रभावित गर्न सकेको देखिँदैन ।

नालापानीमा हार खाएपछि लाहौर गएर महाराज रणजित सिंहको सेनामा भर्ती हुन गएका बलभद्र कुँवर वा गोर्खालीहरूको पराजयपछि इस्ट इन्डिया कम्पनीको ‘नसिरी बटालियन’ फौजमा सामेल हुन गएका सिपाही अपवाद नभएर आफ्नो कालखण्डका प्रतिनिधि पात्रहरू थिए । संसदीय प्रजातन्त्र, न्यायिक स्वतन्त्रता एवं धर्मनिरपेक्षताजस्तै ‘शहादत’ भनिने सार्वजनिक हितका लागि गरिने सर्वोच्च बलिदान सनातन धर्मावलम्बीहरूका लागि आधुनिक अवधारणा हो । राजा पृथ्वीनारायणको आदेशमा जिउँदै छाला काढिएका जयन्त राना आफ्ना मालिक जयप्रकाश मल्लको ‘निमकको सोझो’ गर्ने वफादार सिपाही भए पनि उनलाई ‘कान्तिपुरका शहीद’ दर्जा दिन मिल्दैन । प्रथम राणा प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाद्वारा सन् १८७७ मा मृत्युदण्ड दिइएका लखन थापालाई पहिलो शहीदको दर्जा प्रदान गरिएको भए तापनि आधुनिक अर्थमा उनी मृत्युदण्ड पाउने विद्रोही थिए । त्यस सम्मानको महत्त्व शहादतभन्दा कदापि कम हुँदैन ।

आधुनिक अर्थमा शहादतको सबभन्दा युक्तिसंगत परिभाषा आफ्ना अडिग आस्थाले गर्दा युवा वयमै हत्या गरिएका मार्टिन लुथर किङ जुनियरले (सन् १९२९–१९६८) दिएका छन्— ‘भेदभाव र उत्पीडनको युगमा यदि मेरो शारीरिक मृत्यु मेरा दाजुभाइ र दिदीबहिनीहरूलाई आत्माको स्थायी मृत्युबाट मुक्त गर्नका लागि तिर्नुपर्ने भौतिक मूल्य हो भने त्यसभन्दा ठूलो आध्यात्मिक मुक्तिदायक कर्म अरू हुन सक्दैन ।’ आफ्ना आस्था, संगठन एवं अडानले गर्दा राजा त्रिभुवनको स्वीकृति एवं जुद्धशमशेर राणाको आदेशमा सन् १९४१ मा मृत्युदण्ड दिइएका शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, गंगालाल श्रेष्ठ एवं दशरथ चन्दलाई ‘प्राक् शहीद’ मान्नुपर्ने हुन्छ । लखनउ लुटमा ज्यान गुमाएका लडाकाहरूले गर्दा जंगबहादुरले नयाँ मुलुक बकसमा थाप्न पाए । प्रथम विश्वयुद्धमा मारिएका गोर्खालीहरूले गर्दा सन् १९२३ को सन्धि मार्फत नेपालको स्वाधीन पहिचान स्थापित हुन सहज भयो ।

द्वितीय विश्वयुद्धमा वीरगति पाएका सिपाहीहरूको उत्सर्गले भारतीय स्वतन्त्रतापछि पनि नेपालको स्वतन्त्रता कायम राख्नका लागि विजयी पश्चिमा राष्ट्रहरूको समर्थन जुटाउन सम्भव भयो । तत्काल प्रभाव नदेखिए पनि प्राण अर्पण गर्नेहरूको त्याग कहिल्यै खेर जाँदैन । शहादतको भाव भने बिस्मिल अजिमावादी (सन् १९०१–१९७८) रचित एवं रामप्रसाद बिस्मिलले फाँसीमा झुन्डिनुअगाडि गाएर अमर बनाएका पंक्तिमा झल्किन्छ— ‘सरफरोशी की तमन्ना अब हमारे दिल में है, देखना है जोर कितना बाजु–ए–कातिल में है ।’ राज्य सत्तालाई नै हत्यारा ठहर्‍याउने आँट सत्यको साक्षीले मात्रै गर्न सक्छ । सत्य स्वतः सुन्दर हुन्छ र परम सुन्दरताको दर्शन पाएकालाई शिवत्व अर्थात् मोक्ष पाउनबाट कसैले रोक्न सक्दैन ।

श्रद्धाञ्जलीको सार्थकता

बलिदानको निर्णयभित्र कतै न कतै प्रसिद्धिको चाहना अन्तर्निहित रहेको हुन्छ । शहादत त मृत्युसँग गरिएको अगाध प्रेमको अन्तिम मिलन हो । त्यस उत्सर्गभित्र असीम आनन्दबाहेक अरू कुनै भावका लागि ठाउँ नै हुँदैन । इसाईहरूमा प्रसारका लागि गरिने ‘क्रुसेड’ एवं इस्लाममा रक्षाका लागि गरिने ‘जेहाद’ जस्ता धर्मयुद्धहरूको अवधारणा छ । तिनका शहीद पूज्य मानिन्छन् । त्यस्तो स्थान सनातन धर्ममा ऋषिहरूले पाएका छन् ।

सार्वजनिक हितका लागि मृत्युवरण गरेकालाई सार्वजनिक तवरले नै सम्मान गर्ने प्रथा सनातन धर्ममा छैन भन्दा फरक पर्दैन । हिन्दु धर्मका कर्मकाण्डहरूलाई सामान्यतया चार किसिमले छुट्याउने गरिन्छ । पूजा, अर्चना एवं यज्ञादि कर्मकाण्ड इहलोकमै फलको आशा राखेर गरिने विधिविधान हुन् । ध्यान, भागवत एवं पुराणजस्ता उपक्रमहरूको उद्देश्य आध्यात्मिक ज्ञानको प्राप्ति हुन्छ । अनुशासन एवं शुद्धीकरणसँग सम्बद्ध संस्कारहरू सामाजिक वैधता हासिल गर्न वा कायम राख्न गर्ने गरिन्छन् । मोक्ष प्राप्तिका लागि गरिने प्रयत्नबारे भने मतैक्यता देखिँदैन । श्राद्धकर्मलाई पुर्खाहरूको मुक्तिसँग जोडिने गरिएकाले शहीदको श्राद्ध गर्ने कर्म परस्पर विरोधी अवधारणा हुन आउँछ । बृहदारण्यकोपनिषद्को शान्ति कामना — ‘ॐ असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय । मृत्योर्मामृतं गमय ।।’ — अमृत प्राप्तिका लागि गरिएको प्रार्थना हो । सैद्धान्तिक रूपमा शहीदले सत्यसँग साक्षात्कार गरेका हुन्छन् । अन्धकारपछिको प्रकाश अनुभव गरेका हुन्छन् । अमरत्व मात्र होइन, मृत्युपछिको अमृत, अर्थात् जन्म र मरणको चक्रबाट मुक्ति पाएका हुन्छन् । तिनको श्राद्ध बाँचिरहेकाले उत्प्रेरणा एवं एकहदसम्म आत्म–सन्तोषका लागि गरे मात्रै हो ।

चार प्राक्–शहीदले नेपालीहरूमा मुक्तिको चाहना प्रज्वलित गरेका थिए । राजा त्रिभुवनले फेब्रुअरी १९५१ मा गरेको घोषणाद्वारा उनले जुद्धशमशेरको मृत्युदण्डको आदेश सदर गरेको पाप तत्कालका लागि पखालिएको थियो । तर, शासकहरूमा निरंकुशताको चाह शासितहरूको स्वतन्त्रताको अभिलाषाभन्दा पनि बलियो हुनेरहेछ ।

राणाशाहीको अन्त एवं शाह शासनको पुनःस्थापनापछि राजा त्रिभुवनको गणतान्त्रिक प्रतिबद्धता सुस्तरी खिइँदै गएर सन् १९६० को शाही–सैनिक ‘कू’ पछि धराशायी भयो । मुक्तिको निरन्तर संघर्षको आवश्यकतालाई फैज अहमद फैज देखाउँछन्– ‘यूं ही हमेशा उलझती रही है जुल्म से खल्क/न उनकी रस्म नयी है, न अपनी रीत नयी । यूं ही हमेशा खिलाए हैं हमने आग में फूल/न उनकी हार नयी है, न अपनी जीत नयी ।’ जोरजुलुमसँग निरन्तर लड्नु ‘खल्क’ अर्थात् सामान्यजनको नियति नै हो । अन्ततः न त आततायीको हार नयाँ हो, न त प्रतिरोधको जित नै नौलो । संघर्षले भने ‘नाम र बेनाम’ शूरवीरहरूको शहादत माग्ने रहेछ । पूर्व–प्रभावी कानुन बनाएर सन् १९६४ को फेब्रुअरी महिनामा मृत्युदण्ड दिइएका दुर्गानन्द झा ३० वर्षे शाह शासनको कालरात्रिका प्रतिनिधिमूलक शहीद हुन् । यज्ञबहादुर थापा एवं भीमनारायण श्रेष्ठ होऊन् वा यदुकोहाका विद्यार्थी तथा नारी शहीद, तिनलाई सम्झनु भनेको आफ्नै हीनभावबाट मुक्त हुनु हो । नृजातीयता, बहुसंख्यकवाद, संकीर्णता, अन्यघृणा, देशांहकार एवं मिथ्याभिमानसँग देशभक्ति जोडिन थालिएको विषम परिस्थितिलाई चित्रित गर्दै हिन्दी कवि राजेश जोशी गाउँछन्— ‘जो इस पागलपन में शामिल नहीं होंगे, मारे जाएंगे/कठघरे मे खडे कर दिए जाएंगे जो विरोध में बोलेंगे/जो सच सच बोलेंगे मारे जाएंगे ।’ विक्रमिय संवत्को माघ र फागुन महिना ‘आगोका फूलहरू’ फुल्ने आवधिक वसन्तका लागि शक्ति प्राप्त गर्ने मौसम हो । र, शहीद त्यस्ता फूलका कहिल्यै क्षय नहुने बीजहरू हुन् । कृषक आन्दोलनका प्रणेता भीमदत्त पन्त एवं मधेशी सम्मानका अग्रदूतहरूमध्येका एक रघुनाथ ठाकुरदेखि माओवादी सशस्त्र संघर्ष तथा मधेश विद्रोहसम्म सुषुप्त वा प्रकट प्रतिरोधमा ज्यान अर्पण गरेकाहरूको लेखाजोखा गर्न सम्भव छैन ।

राजा महेन्द्रको शाही–सैनिक ‘कू’ सम्पन्न हुनासाथ मधेशमा बाढी र सुक्खाको चक्रले गर्दा भुखमरीमा ज्यान गुमाउनेहरूको संख्या आकासिएको थियो । राज्यको दमन एवं प्रकृतिको प्रकोपको दोहरो मारमा परेका मधेशका सामान्यजन कामको खोजीमा कलकत्ता र गोहाटी सँगसँगै गुजरात र महाराष्ट्रसम्म पुग्न थालेका सन् १९६० दशकको अन्त्यदेखि नै हो । त्यो क्रम बढेर सन् १९८० को दशकमा पन्जाब र हरियाणासम्म पुगेको थियो । सन् १९९० मध्यदेखि गुजाराका लागि अरबसम्म पुग्न थालेका छन् ।

कामको सिलसिलामा विदेशमा ज्यान गुमाउने फगत अभागी मजदुर हुन् वा विप्रेषण–आधारित अर्थतन्त्र भएको देशका ‘श्रमिक शहीद’ ? प्रथम एवं द्वितीय विश्वयुद्धमा वीरगति प्राप्त गर्नेहरूमा पहाडका जनजाति सामान्यजनहरूको बहुतायत थियो । राज्यको दरिद्रता एवं कुशासन तथा सामाजिक सम्भ्रान्तको भेदभाव जनित उत्पीडनले गर्दा बिदेसिन बाध्य जनजाति एवं दलितको हूलमा अब मधेसी सामान्यजन पनि मिसिएका छन् । तीमध्ये बाँचेका ‘जिउँदा शहीद’ एवं बितेकाहरू समसामयिक राज्य र समाजको ‘सत्यका साक्षी’ हुन् । तिनलाई सम्झिने खास दिन अहिलेसम्म तोकिएको छैन । सायद तोक्नु पनि पर्दैन । माघ ५ को मधेशको बलिदानी दिवसलाई ‘श्रमिक शहादत दिवस’ घोषणा गरे पनि पुग्छ ।

संकथन पुनर्निर्माण

खाना, पानी, हावा, ऊर्जा, परिवार एवं परिवेशसँगसँगै जीवनका अनपेक्षित संकटहरूसँग सामना गर्न सामान्यजनलाई ‘कथाहरू’ को पनि आवश्यकता हुन्छ । महत्त्वाकांक्षी शासक स्तुतिगायकहरू परिचालन गरेर दैविक वैधानिकता एवं वीरताका गाथा निर्माण गर्न लगाउँथे । राजा पृथ्वीनारायण एवं गुरु गोरखनाथको पवित्र दहीको कथा मार्फत राज्य विस्तारका लागि ईश्वरीय अनुमतिको संकथन निर्माण गरिएको थियो ।

राजा महेन्द्रलाई राष्ट्रवादको प्रतिमान बनाउन राजा त्रिभुवनको समेत ‘भारतपरस्त’ भनेर दैत्यीकरण गर्न शाही गाथाकारहरू पछि परेनन् । राजा वीरेन्द्रको ‘शान्तिप्रिय’ एवं ‘प्रजातान्त्रिक’ छविका पछाडि उनको झन्डै दुई दशक निरंकुश शासनको इतिहास छ । राजा ज्ञानेन्द्रको असफलताका धेरै कारण छन्, तर तीमध्ये नारायणहिटी हत्याकाण्डको आम ग्रहणबोधलाई (पर्सेप्सन) विश्वनीय एवं वैकल्पिक संकथन मार्फत परिवर्तन गर्न नसक्नु पनि एउटा हो । राजा वीरेन्द्रको वंशनाश इतिहासमा फगत दुर्घटनाका रूपमा दर्ज हुन पुग्नु भनेको शाही गाथाकारहरूको संकथन निर्माण क्षमता ‘बिसे नगर्चीको बयान’ कविताको शक्तिका अगाडि कमजोर ठहरिनु पनि हो ।

प्रजा परिषद्सँग सम्बद्ध रहेकाले ‘प्राक् शहीद’ सम्झिने जिम्मेवारी अब काठमाडौं महानगरपालिकामा सीमित भएको छ । नेपाली कांग्रेसका लागि शहादत पाएकाहरूभन्दा तिनको दललाई गति दिने चार नेताहरू महत्त्वपूर्ण भएका छन् । नेकपा (एमाले) शहीदको साटो सडक दुर्घटनामा दिवंगत भएका राजनीतिकर्मीहरूलाई श्रद्धाञ्जली दिन रुचाउँछ । गत वर्षदेखि माओवादीले आफ्नो ‘जनयुद्ध दिवस’ समारोहलाई ‘शहीद स्मृति तथा सम्मान कार्यक्रम’ नामकरण गरिसकेको भए तापनि सबभन्दा अपहेलित अवस्था सशस्त्र संघर्षमा ज्यान गुमाएका दलित, थारू एवं नारी योद्धाका परिवारहरूकै छ । सम्मान एवं समानताका लागि दशकौंको निरन्तर आन्दोलन तथा पहिलो, दोस्रो एवं तेस्रो मधेश विद्रोहमा शहादत पाएकाहरूको सम्झना ‘बलिदानी दिवस’ मा सीमित भएको छ । राजनीतिलाई क्रूर त्यसै भनिएको होइन ।

व्यावहारिक व्यक्तिले प्रश्न गर्न सक्छन्— शहीदलाई किन सम्झिने ? भूपि शेरचन भन्न त भन्छन्, ‘हुँदैन बिहान मिर्मिरेमा तारा झरेर नगए, बन्दैन मुलुका दुई–चार सपूत मरेर नगए ।’ र, फेरि आफैँ उच्छवास लिन्छन्— ‘मरेर शहीद हुनेहरू, जिएर त हेर, जिउन झन् गाह्रो छ !’ हुन पनि लाखौं देश र धर्मका लागि मरेर गए, अफगानिस्तान अझै बनेको छैन । श्रीलंकामा तमिल इलमका शहीदलाई तिनका आफ्नै परिवारले पनि सम्झिने आँट गर्दैनन् । शहादत व्यक्तिको सुविचारित छनोट नभएर परम सत्यसँग साक्षात्कारको स्वाभाविक परिणति हो । सुकरातले चाहेका भए पनि विषपान गर्नबाट स्वयंलाई रोक्न सक्दैनथे । सत्यको दर्शन यस्तो शक्तिशाली अनुभूति हो कि त्यसलाई देखिसकेपछि ‘अनदेखा’ कदापि गर्न सकिँदैन ।

शहीदलाई सम्झिनु भनेको आफ्ना कमजोरीहरूको आत्मबोध हुनु हो । त्यस्तो आँट थोरै व्यक्तिमा हुन्छ । कमजोर समाजमा शहीदका प्रतिमाहरू वार्षिकीका दिन मात्र सफा गरिने गरिन्छ । संकथन निर्माताहरू तिनको सम्झनालाई साहित्यमा जीवित राख्छन् । सत्ताका कथाहरूसँग स्वतन्त्र एवं विचारधारा निरपेक्ष शहीद दिवसको सही प्रतीक सम्भवतः प्रतिमाहरूको साटो प्रतीकात्मक कलाकृतिमा खोजिनुपर्छ । राणा, शाह, प्रजातन्त्र एवं गणतन्त्र कालखण्डका क्रमशः प्राक् शहीद, प्रजातान्त्रिक शहीद, गणतान्त्रिक शहीद एवं सम्मानका शहीदहरूलाई समवेत रूपमा सम्झिने दिन ‘माघ १६’ हुन सक्छ । त्यस दिवसको प्रतीक चिह्न भने आफ्नै खरानीबाट जन्मिने मिथिकीय ‘फिनिक्स’ अमरपक्षी, आगोको थुप्रोले डढाउन नसकेको प्रस्तर–बीजबाट उम्रिने अमरलताको लहरा वा परम सत्यको काल्पनिक जलचित्रमध्ये जे पनि हुन सक्छ ।

सत्यको रूप, रङ, गन्ध, स्वाद र स्पर्शको अनुभव त मृत्युले मात्र दिन सक्छ । त्यसको अनुभूति भने साहित्य र कलाले दिलाउने गर्छ । कल्पना मात्र गरेर सत्यका साक्षीहरूलाई श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्नु भने त्यसभन्दा सहज उपाय हो । ‘वीर शहीद, अमर रहून्’ भनेर चिच्याउनु पर्दैन । तिनले अमृतत्व प्राप्त गरिसकेका छन्, फगत अमरत्वको के कुरा भयो ! तिनलाई सम्झिनु भनेको आफ्नै इच्छाशक्तिलाई बलियो बनाउनु हो । त्यसको आवश्यकता र महत्त्व कहिल्यै घट्ने छैन ।

प्रकाशित : माघ १५, २०७८ १०:०७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उदारवादी जमातको विभ्रम

हिमालमा सर्प एवं नृजातीय सत्तामा उदारवादी राजनीतिको खोज समान रूपले निराशाजनक अभ्यास हुन जाने निश्चित छ ।
सीके लाल

समाज बुझ्न सञ्चारमाध्यम पछ्याउनुपर्छ भन्ने मान्यताका आफ्नै सीमितताहरू छन् । तात्कालिक सूचना प्रवाह एवं तत्क्षण विश्लेषणको दबाबले गर्दा अन्तर्जालका पाटीहरू आफ्ना मूल अवलोकनकर्ताहरू (कोर आडिअन्स) को रुचिबाहिरका सामग्री पस्किने आँट गर्न सक्दैनन् ।

आगन्तुकको आलोकनका लागि अन्तर्जालका ठेगानाहरूबीचको निर्मम प्रतिस्पर्धामा नियमित अवलोकनकर्ताहरूको पूर्वाग्रहलाई बढावा दिनु स्थापित पाटीहरूको बाध्यता हो । मनोरञ्जनात्मक सूचना टेलिभिजनको प्रधान गुण भएकाले गम्भीर समाचार एवं विचारलाई हल्का तवरले प्रस्तुत गर्नु तिनको विवशता हुन जान्छ । अन्य सञ्चारमाध्यमका तुलनामा रेडियोका प्रतिस्पर्धात्मक फाइदाहरू धेरै छन् ।

श्रव्य प्रसारणले सामान्य श्रोतालाई किफायती, गतिशील एवं समयको दोहोरो उपयोग गर्न सकिनेजस्ता सुविधाहरू एकसाथ उपलब्ध गराउछ । आम सञ्चारका केही अध्येताका अनुसार, रेडियोले श्रोताहरूको कल्पनाशीलतालाई समेत प्रज्वलित गर्छ । तर, रेडियो प्रसारणले गहन चिन्तन गर्न भने उत्प्रेरित गर्दैन । सूचना एवं विचार (अ)सामाजिक सञ्जालहरू मार्फत प्रवाह भए पनि तिनलाई सञ्चारमाध्यमको दर्जा दिन मिल्दैन । काँचो कुण्ठा एवं अल्छे आक्रोश साटफेर गर्ने मञ्च बन्न पुगेका सञ्जालहरूलाई अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताका नाउँमा चतुर राजनीतिकर्मी एवं दक्ष प्रचारकजस्ता निहित स्वार्थ भएका समूहहरूले भने मज्जाले खेलाउँछन् । माध्यम आफैंमा सन्देश हो भने मार्शल मैक्लुहानको उद्गारको सान्दर्भिकता अद्यापि कायम छ । पुरानो जमानाको अवशेषजस्तो देखिए पनि समाजलाई बुझ्न अखबारजत्तिको उपयुक्त माध्यम अरू छैन भने फरक पर्दैन । आफ्नो सुविधाअनुसार छापा वा अन्तर्जालमध्ये जुन संस्करण रोजे पनि अखबारले समसामयिक समाजलाई जान्नसँगसँगै बुझ्न पनि सहयोग गर्छ ।

अखबारको मुख्य पृष्ठ समसामयिकताको दर्पण हो, जहाँ वर्तमान देखिन्छ । विचारपृष्ठबाट चासो, चिन्ता एवं आकांक्षाका विविध आवाज सुनिन्छन् । भित्री पृष्ठमा मूलधारबाट ओझेलमा पारिएकाहरूको गन्ध र स्वाद थाहा पाउन सकिन्छ । सम्पादकीय सुविचारित विकल्प देखाउने वैचारिक कुनो हो । साहित्यलाई समाज चियाउने झ्याल मान्ने हो भने राम्रो अखबारको अन्तर्वस्तुले कौसीबाट देखिने विहंगम दृश्य प्रस्तुत गर्छ । तर, अखबारको प्रकाशन फगत सार्वजनिक जिम्मेवारी नभएर व्यापार पनि हो । त्यसैले मूलधारमा बिक्ने समाचार एवं विचारको दबाबबाट मुक्त रहेर छापा माध्यमहरूले आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सक्दैनन् । आदर्श र यथार्थको सन्तुलन खोज्नु छापा पत्रकारिताको सबभन्दा ठूलो चुनौती हुने गर्छ ।

सायद त्यसैले होला, अधिकांश सफल अखबारहरू यथास्थितिलाई खलबल्याउन चाहँदैनन् । यथास्थितिलाई निरन्तरता दिनेहरूका लागि उदारवाद सबभन्दा उपयुक्त वैचारिक आवरण बन्न पुग्छ । आखिर व्यक्तिगत अधिकार, फरक विचारको सम्मान, नागरिक स्वतन्त्रता, प्रजातन्त्र एवं स्वतन्त्र उद्यमलाई बढावा दिने राजनीतिक र सामाजिक दर्शन कसलाई मन पर्दैन र ? सैद्धान्तिक खुलापनसँगसँगै उदारवादको व्यावहारिक संकीर्णता पनि उस्तै बाध्यकारी छन् । अरूमा पारदर्शिता खोज्नेहरू निजताको बहानामा आफ्नो गोपनीयता कायम राख्न चाहन्छन् । विचारको विविधताभित्र फरक मतका लागि ठाउँ हुन्छ, तर आधारभूत मान्यतामा प्रश्न उठाउनेलाई निषेध गरिन्छ । वैचारिक अन्तरविरोध, व्यावहारिक पाखण्ड एवं सार्वजनिक जीवनमा दोहोरो मापदण्ड समसामयिक विश्वमा उदारवादी मान्यताका चारित्रिक विशेषता बन्न पुगेका छन् । टेलिभिजनको रम्यता, रेडियोको क्षमता, अन्तर्जाल पाटीहरूको क्षणिकता एवं (अ)सामाजिक सञ्जालको कोकोहोलोलाई बेवास्ता गर्ने हो भने पनि उदारवादको नाउँमा नेपालमा व्याप्त हुँदै गएको रूढिवादको प्रतिनिधिमूलक प्रवृत्ति मूलधारका अखबारहरूमा समेत देखिन थालेको छ ।

चयनात्मक आक्रोश
आफ्ना लागि स्वतन्त्र अभिव्यक्तिको अधिकार सुरक्षित गर्न फरक विचारको सम्मान गर्नुपर्ने हुन्छ । हिंसालाई प्रत्यक्ष तवरले दुरुत्साहन गरेकामा बाहेक अरू कुनै बहानामा अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रतामा बन्देज लगाउन मिल्दैन । अमिल्दो विचार प्रकट गरेको निहुँमा कसैलाई घृणाको निसाना बनाउनु उपयुक्त हुँदैन । अनुशासन भंग गरेकाले पार्टीको कारबाहीमा परेकी तत्कालीन सांसद सरिता गिरीमाथि सार्वजनिक वृत्तमा सबभन्दा बढी खनिनेहरूमा उदारवादीहरू नै थिए । अहिले त्यस्तै प्रकृतिको चयनित आक्रोशको सिकार भौतिक पूर्वाधार तथा यातायातमन्त्री रेणु यादव भएकी छन् ।

निःसन्देह रौतहट आमसभाका उनका केही अभिव्यक्तिलाई अमर्यादित, असंयमित एवं अतिवादीसमेत भन्न सकिन्छ । आत्मबोध होस् वा राजनीतिक बाध्यता, उनले आफ्नो अभिव्यक्तिमा भएका गल्तीलाई स्वीकार गर्दै ‘आगामी दिनमा सचेत रहने’ प्रतिबद्धतासमेत जनाएकी छन् । अखबारका पानाहरूबाट भने उनको भर्त्सना अझै भइरहेको छ । सत्तासीन गठबन्धनका सबै राजनीतिक दल अभिव्यक्ति मात्र नभई भौतिक हिंसामा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपले सहभागी भएर सार्वजनिक जीवनमा स्थापित भएका हुन् । एकताका टाउको काटेर झोलामा ल्याए इनाम दिइने घोषणा गरेका प्रधानमन्त्री छन् । व्यक्तिहत्यामा संलग्न भएको अपराधमा जेल सजाय पाएका व्यक्ति प्रतिपक्षका नेता छन् । नारायणहिटी हत्याकाण्ड, भण्डारखाल पर्व एवं कोतपर्वजस्ता जघन्य आपराधिक कर्महरूबाट लाभान्वित परिवारका सन्ततिहरूको अद्यापि सार्वजनिक वृत्तमा बोलवाला छ । नृजातीय पूर्वाग्रह छोप्न ‘निर्मित आक्रोश’ उपयोगी आवरण ठहरिने रहेछ ।

स्थानीय तहको निर्वाचन पर धकेल्न नपाइने भन्ने नेकपा एमालेको अडान प्रतिपक्षको राजनीतिक धर्मअनुकूल छ । नेपाली कांग्रेसभित्रकै असन्तुष्ट समूहले पनि स्थानीय चुनाव कुनै पनि बहानामा वैशाखभन्दा पर सार्न नहुने र चुनावमा कांग्रेस एक्लैले प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने निष्कर्ष निकालेको छ । त्यस्तो राजनीतिक दाउपेचमा पनि कुनै खोट छैन । संस्थापन पक्षलाई निरन्तर दबाबमा राख्न नसके संसदीय राजनीतिमा हिम्मतिलो समूह (जिन्जर ग्रुप) अर्थहीन बन्न पुग्छ ।

संविधानवादको दुहाई दिएर आन्तरिक एवं बाह्य प्रतिपक्षको माग अनुसार नै चुनाव गराइनुपर्ने ‘स्वतन्त्र आवाज’ भने ‘पाखण्डी आक्रोश’ जस्तो लाग्ने रहेछ । सामान्यतया संवैधानिकताको अवधारणाले सरकारको स्वेच्छाचारितालाई रोक्ने सर्वमान्य एवं संगठित प्रयासलाई जनाउँछ । जहाँ संविधान नै बहुसंख्यकवादी स्वेच्छाचारिताको उत्पाद हो, त्यहाँ सर्वोच्च कानुनलाई देखाएर सत्तासीन गठबन्धनको अधिकारलाई सीमित गर्न खोज्नु यथार्थमा यथास्थितिवादलाई आदर्शको खोलभित्र राखेर सार्वजनिक वृत्तमा सम्प्रेषण गर्ने प्रयत्नभन्दा बढी केही होइन । नेपालमा संवैधानिकताका मापदण्डहरू उसै पनि सर्वोच्च अदालतले मात्र निर्धारण गर्न सक्ने परम्परा स्थापित भइसकेको छ । स्वयं संविधानसभालाई समेत ‘असंवैधानिक’ ठहर्‍याउन सक्ने अदालतलाई स्थानिय तहको निर्वाचनको संवैधानिकता जाँच्न कठिन हुनेछैन । देशलाई नै पदासीन प्रधान न्यायाधीशको नेतृत्वमा गैरसंवैधानिक सरकार गठन गरेर चलाइएको दृष्टान्त हुँदाहुँदै ‘स्थानीय तहहरू जनप्रतिनिधिविहीन अवस्थामा चल्नै सक्दैनन्’ भन्ने व्याख्यालाई धेरै महत्त्व दिइराख्नुपर्ने आवश्यकता छैन ।

सबभन्दा वाक्कलाग्दो एवं ‘पराजित आक्रोश’ भने सत्तासीन गठजोडको आलोचनामा झल्किन्छ । पाँचौं पटक प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा आसीन भएका राजनीतिकर्मी शेरबहादुर देउवाको कार्यक्षमता जगजाहेर छ । उनको राजनीतिक तन माधवकुमार नेपाल एवं पुष्पकमल दाहालसँग भए पनि कूटनीतिक मस्तिष्क र सांस्कृतिक मन ‘बालकोटका बार्दली बा’ भनिने नृजातीय मुख्तियार खड्गप्रसाद शर्मा ओलीसँग जोडिएको छ । अमिल्दा राजनीतिक दलहरूको विरोधाभासी गठजोडबाट गठन भएको गतिहीन मन्त्रिमण्डलको स्थायित्व नै त्यसको अकर्मण्यतामा निहित छ ।

यो मन्त्रिमण्डलले केही अर्थपूर्ण काम गर्न खोज्यो कि आफ्नै अन्तरविरोधले गर्दा धराशायी हुन्छ । सकभर कम बिगार गरेर नियमित प्रकृतिको कार्य सञ्चालन गर्दै आसन्न निर्वाचन सम्पन्न गराउन सक्यो भने त्यो नै यस भद्दा सरकारको सबभन्दा ठूलो सफलता ठहरिनेछ । खस–आर्यका नृजातीय सर्वेसर्वा शर्मा ओलीको उग्र राष्ट्रवाद, नग्न बहुसंख्यकवाद, राजनीतिक संकीर्णता, सामाजिक अन्यघृणा, मूढ देशाहंकार, आर्थिक दुराचार, शासकीय अक्षमता, प्रशासनिक मनमानी एवं हानिकारक मिथ्याभिमानबाट आजित भएको राजनीतिक वृत्तले ‘मरता क्या न करता’ अवस्थामा पुगेपछि मात्रै उनको विकल्प खोजेको हो । प्रधानमन्त्री देउवा जे छन् — राष्ट्रिय संगठन, सम्भ्रान्त समर्थन एवं अन्तर्राष्ट्रिय स्वीकार्यता स्थापित रहेको नेपालको भव्य पुरानो दल (ग्रान्ड ओल्ड पार्टी) भन्न सकिने नेपाली कांग्रेसको सभापति — त्योभन्दा बढी उनमा अरू केही छैन ।

आलोचना गर्नलायक ‘सामूहिक आक्रोश’ निम्त्याउन सक्ने व्यक्ति पाँचौं पटक प्रधानमन्त्री पदमा पुग्न सक्दैन । आशा र निराशा, विश्वास र अविश्वास एवं निष्ठा र धोकाजस्ता मानसिक आघातबाट न आक्रोश जन्मिने हो ! सत्तासीन गठबन्धन फोड्न सकिने पहरो होइन, यो प्रत्येक प्रहारपछि आफ्नै आकारमा फर्किने रबरको डल्लोजस्तो छ । सर्वेसर्वा शर्मा ओलीले त्यो कुरा बुझेका छन् । त्यसैले उनले सम्पूर्ण शक्ति आफ्नै दलको संगठन बढाउनेतिर मोडेका छन् । संविधानवादको रक्षा र प्रवर्द्धन गर्ने ठेक्का ‘दरबारिया नागरिक समाज’ संज्ञाबाट विभूषित गर्न सकिने गण्यमान्य व्यक्तिहरूले उठाएका छन् । स्थापित अखबारहरूसमेत तिनको अभिमतलाई बेवास्ता गरेर विचार र व्यापारको बजारमा टिक्न सक्दैनन् । सत्तासीनले आफ्ना आलोचकहरूलाई चयनात्मक आक्रोश (सलेक्टिभ आउट्रेज) प्रदर्शित गरेको आरोप लगाउनु असामान्य होइन । स्थायी सत्ताको रोज्जा आक्रोश (सलेक्टेड आउट्रेज) भने उदारवादको पहिरनमा सजिएर सार्वजनिक वृत्तमा प्रकट हुने रहेछ ।

विभक्ति विन्दु
अमेरिकाजस्तो प्रजातन्त्रको लामो इतिहास भएको देशमा राष्ट्रपति ट्रम्पले अभ्यास गरेको जनोत्तेजक प्रियतावाद एकाएक देखिएको थिएन । सन् २००८ को वित्तीय आघात, अर्ध–अश्वेत राष्ट्रपति ओबामा, नारी राष्ट्रप्रमुखको उम्मेदवारी एवं वैश्वीकरणले निम्त्याएको अनिश्चितता पक्कै पनि निकटतम कारणहरू थिए । कतिपय विश्लेषकका धारणा अनुसार भने ‘९/११’ भनिने आतंकवादी आक्रमणपछि उदारवादीहरूसमेत रक्षात्मक बन्न पुगेकाले सुस्तरी रूढिवादले अमेरिकामा सार्वजनिक मान्यता पाउँदै गएको हो । अफगानिस्तानलाई धूलोपिठो पार्ने अमेरिकी निर्क्योर्ल त्रुटिपूर्ण रहेको कुरा वासिङ्टनले बल्ल स्वीकार गरेको छ । इराकलाई ध्वस्त गर्ने अमेरिकी योजना त्यसभन्दा पनि विध्वंसक साबित भयो ।

सन् २००१ पछि अमेरिकामा उर्लिंदै गएको उदारवादीहरूको राष्ट्रवादले राष्ट्रपति ट्रम्पको जनोत्तेजक प्रियतावादका लागि आधारभूमि सम्याउँदै लगेको हो । सन् २०११ को अन्ना हजारे नेतृत्वको भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलन अन्ततः भारतिय राजनीतिको ‘भगवाकरण’ प्रक्रियाको निर्णायक विन्दु ठहरिएको छ । भ्रष्टाचारको विरोध गर्नु नागरिकको प्रजातान्त्रिक दायित्व हुन आउँछ, तर शुद्धतावादीहरू त्यस्तो आन्दोलनको अपहरण गर्न सफल भए भने दक्षिणपन्थी राजनीतिले सुस्तरी व्यापक स्वीकार्यता पाउने रहेछ । हिटलर निजी जीवनमा शाकाहारी थिए, सार्वजनिक जीवनमा राष्ट्रवादी थिए एवं उनका आलोचकहरूले समेत नात्सी सर्वोच्च नेतालाई ‘भ्रष्ट’ भनेका छैनन् । मानवताविरुद्धको अपराध त्यस्ता सबै चारित्रिक विशेषताभन्दा हानिकारक हुने रहेछ भन्ने कुरा भारतका बारेमा ‘जेनसाइड वाच’ जस्ता संस्थाहरूले समेत औंल्याउन थालेका छन् ।

नेपालमा पनि ‘राष्ट्रवादी उदारवाद’ अवधारणा सहरिया मध्यम वर्गको ‘सेतो कमिज’ जमातको सकृयतासँगै सन् २०११ देखि नै फैलिन थालेको थियो । परस्पर विरोधीजस्तो देखिए पनि ‘उदारवादी कट्टरता’ विचारलाई संस्थागत गर्ने विभक्ति विन्दु (इन्फ्लेक्सन प्वाइन्ट) भने सन् २०१५ को १६–बुँदे षड्यन्त्र हो भन्ने निष्कर्षमा कुनै शंका छैन ।

मधेसीहरूको डर नेपालको राजनीतिक बजारमा सबभन्दा सजिलोसँग बिक्ने विचार हो । दशकौं लगाएर निर्माण गरिएको ‘विस्तारवादी भारतको षड्यन्त्र’ त्यसपछिको दोस्रो सहजै भड्काउन सकिने भयोत्पादक भावना हुन आउँछ । त्यसपछि ‘एउटै भाषा, एउटै भेष’ आधारित नृजातिय पहिचान एवं एकात्मक प्रणालीको सदावहार आकर्षण छँदै छ । इतिहासलाई भ्रम एवं हिंसाको जोडजामका रूपमा पनि परिभाषित गर्ने गरिन्छ । त्यस्ता सबै अवयवको चतुर व्यवस्थापनबाट सन् २०१५ को विवादित संविधान जन्मिएको थियो । त्यस दस्तावेजका मौलिक विरोधाभासहरूलाई नकेलाएसम्म समसामयिक राजनीतिका विडम्बनाहरूलाई ठम्याउन सकिँदैन ।

राजनीतिक नैतिकता संविधानवादको मूल आधार हो । अन्तरिम संविधानको भावना, पहिलो संविधानसभाको सुविचारित निर्क्योल एवं आन्दोलनकारीहरूसँग विगतमा गरिएका सबै सम्झौतालाई रद्दीको टोकरीमा फालेर विशुद्ध बहुसंख्यकवादका आधारमा जारी गरिएको मूल कानुनलाई राजनीतिक रूपमा स्वीकार गरिए पनि त्यस दस्तावेजलाई नैतिक संविधानवादका आधारमा न्यायोचित सिद्ध गर्न सकिँदैन । त्यसैले संविधानवादको दुहाई दिएर गरिने उदारवादी तर्कहरू खोक्रो बयानबाजीभन्दा बढी केही होइनन् ।

तथाकथित उदारवादीहरूले प्रजातान्त्रिक मूल्य र मान्यताका कुरा त झन् गर्दै नगरे हुन्छ । प्रजातन्त्रको प्राथमिक मापदण्ड भनेको सामान्यजनमा सहभागिताको भावलाई सुनिश्चित गर्नु हो । त्यसपछि सेवाको सुनिश्चितता, जवाफदेही एवं प्रतिनिधिको उपलब्धताजस्ता कुराहरू आउँछन् । एक पटक तीन तहको निर्वाचन सम्पन्न भइसकेको भए पनि प्रजातन्त्रको कुन मापदण्डका पक्षमा उदारवादीहरूले आवाज उठाएका छन् ? सत्ताको निरन्तरतालाई व्यवस्थाको स्थायित्वसँग जोडेर हेर्ने उदारवादी विचार नेपालका एक थरी गण्यमान्य नागरिकहरूको मौलिक चिन्तन हो । सत्ता कब्जा तब हुन्छ जब राजनीतिक नैतिकताका आधारभूत नियमहरू सामान्यजनको हितको साटो सम्भ्रान्त स्वार्थमा आधारित हुन पुग्छन् । सिंगो संविधान नै नृजातीय पूर्वाग्रह एवं दुराग्रहलाई संस्थागत गर्ने गरि लेखिएपछि सत्ता कब्जा गरिराख्नुपर्दैन, प्रक्रियागत तवरले त्यो स्वतः हुन्छ । सर्वेसर्वा शर्मा ओलीको आत्मविश्वास आधारहीन छैन ।

विवादित संविधानका अरू पनि विरोधाभासहरू आधारभूत प्रकृतिका छन् । समाजवाद र संघवाद सँगसँगै जानै नसक्ने होइनन्, तर तिनको सामञ्जस्य सहज हुँदैन । समाजवादलाई मिश्रित अर्थव्यवस्थाका रूपमा अर्थ्याए पनि एक हदसम्म उत्पादन एवं वितरणका साधनहरूको सामूहिकीकरण गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसका लागि प्राथमिकता निर्माण, योजना छनोट, कार्यान्वयन विधि, उत्पादन व्यवस्थापन, वितरण प्रणाली, मूल्य निर्धारण, नियमित अनुगमन एवं निरन्तर परिष्करणजस्ता जिम्मेवारीहरूको केन्द्रीकरण गर्नुपर्ने हुन्छ । भारतको ‘महालनोबिस प्रारूप’ होस् वा सोभियत संघको पूर्ण सरकारीकरण, प्रान्तहरूका तुलनामा संघीय सरकारलाई सर्वव्यापी नबनाई समाजवादको गाडी डेग चल्न सक्दैन । मार्क्सवाद, लेनिनवाद वा माओवादमा ‘सत्ता कब्जा’ सामान्य मानिने हुँदा तिनलाई संघीयतासँग वैरभाव हुनु स्वाभाविक हो । राष्ट्रवादी उदारवादका कट्टर समर्थकहरूको एकातिर समाजवादको विरोध एवं अर्कातिर स्वशासन द्वेष भने पाखण्डपूर्ण देखिने रहेछ ।

तर्कका लागि तर्क जति नै गरे पनि यथार्थ के हो भने, विवादित संविधानले संस्थागत गरेको राजनीतिक व्यवस्था देशलाई यथास्थितिको गोलचक्करमा घुमाइराख्नका लागि छनोट गरिएको हो । सन् २०१५ मा प्रतिगमनकारी हावी हुन्छन् कि भन्ने डरले प्रगतिशील भएको दाबी गर्नेहरूले स्थायी सत्ताका अगाडि आत्मसमर्पण गरेका थिए । प्रतिगमनकारीहरूमा पाखा लगाइन सकिने भय उत्पन्न भएको थियो । यथास्थितिवादीले संकटमा अवसर देखेर दुवै हातले ‘राष्ट्रवादी उदारवाद’ भनिने

मौलिक अवधारणालाई समातेका थिए । डरैडरमा अंगीकार गरिएको संविधानले देशलाई अगाडि वा पछाडि कतै जान दिँदैन । सक्नेजति आफ्नो हित सुरक्षित गर्न बिदेसिने हो, सामान्यजनको हितप्रति समर्पितजति प्रतिरोधको आवाज बुलन्द गर्न सकेनन् भने तमासे भइरहन अभिशप्त रहनेछन् । हिमालमा सर्प एवं नृजातीय सत्तामा उदारवादी राजनीतिको खोज समान रूपले निराशाजनक अभ्यास हुन जाने निश्चित छ ।

प्रकाशित : माघ १२, २०७८ ०८:३२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×