सिरिजङ्गालाई किन चाहियो फुर्का ?- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

सिरिजङ्गालाई किन चाहियो फुर्का ?

किरात याक्थुङ चुम्लुङले किरात राई यायोक्खासँग मिलेर ‘सिरिजङ्गा लिपि’ लाई परिर्वतन गरी ‘किरात सिरिजङ्गा लिपि’ नामकरण गरेको छ । २५ व्यञ्जन रहेको सिरिजङ्गा लिपि २३ थपेर ४८ को बनाइएको छ । इतिहास अध्येता अर्जुनबाबु माबुहाङ लेख्छन्–सिरिजङ्गाको सम्मान गर्दै उनकै नामबाट लिपिको नाम राख्नु सर्वस्वीकार्य हुन्छ ।
अर्जुनबाबु माबुहाङ

पाण्डुलिपिमा सिरिजङ्गा
सिरिजङ्गाबारे जानिफकारहरू काबेलीखोला, तावाखोला, इङ्वाखोला, हाप्पुखोला, सिक्किम मार्तामको रेस्सीखोला र कालेजखोलाको दोभानजस्ता ठाउँहरू सिरिजङ्गाका बासस्थान भएको सुनाउँछन् । सिनाम–तेल्लोक वरिपरि सिरिजङ्गाले साप्लालुङ/शीला काबेली र हाप्पुखोलाको दोभानमा आफैंले लिपि कोरेको ढुंगा लुकाएको चर्चा आज पनि सुनिन्छ ।

ताप्लेजुङ सिनामका विसं २०७० का संविधानसभा सदस्य भूपेन्द्र थेबेज्यूका अनुसार, ‘सिरिजङ्गा साप्लालुङ निकाल्न विसं २०४२/४३ तिर स्व. रामबहादुर थेबे, डम्बरबहादुर थेबे, रनबहादुर राउतलगायत सत्तेमाङ (सत्तेहाङ्मा/हिन्दुकृत लिम्बूहरू) हाप्पुखोलामा भेला भए । हाप्पुखोलामा झरिरहेको विशाल छाँगाको भित्तापट्टि सिरिजङ्गाले खोपेको ढुंगो राखिएको थियो । भेलाले मौरी काढ्न खप्पिस खामदेम्बेका नरबहादुर राउतलाई साप्लालुङ निकाल्न लगाउने निर्णय गर्‍यो । मौरीको मह काढ्दा प्रयोग गरिने लठ्ठो (सेन) नीलो दह माथि झारियो । लठ्ठालाई रूखमाथि चढेर पैंठ मारियो । राउतलाई साप्लालुङ राख्न कोक्रो दिइयो । कोक्रोमा डोरी बाँधेर रूखमा पनि पैंठ मारियो । राउत सेनमा टेक्दै हाप्पुखोलाको भित्तामा पुगे । राउतले सिला उठाए र कोक्रोमा राखे । तर, कोक्रोमा जोडिएको डोरी अचानक चुँडियो । कोक्रोसँगै साप्लालुङ पनि पानीमा खस्यो । सिरिजङ्गा साप्लालुङ निकाल्न सकिएन ।’

सिरिजङ्गाबारे खोज जारी छ । अम्लाबुङ पाँचथरका अम्बिकाप्रसाद आङदेम्बेसँग भएको विसं १८८९ को सक्कल उतार गरिएको कागजमा वंशावली टिपोट गर्ने क्रममा भुइँफुटुवा ताङसाङहाङदेखि मुनि सिरिजङ्गा र थेबेहाङको नाम लेखिएको भेटिन्छ ।

सिरिजङ्गाको जन्म ताप्लेजुङ जिल्लाको याङरुपथुमको सिनाम–तेल्लोकमा याक्थुङ्बा लिम्बू सिंथेबे परिवारमा भएको थियो । सिंथेबे वंशावली संकलन गरिरहेका झापा, दमकका दुर्गबहादुर सिंथेबे (८१) का अनुसार, साम्मिकिहाङको सोह्र पुस्तामुनि तान्छोहाङ र उनीदेखि पनि सात पुस्तामुनि पारुजङ्गा थिए । पारुजङ्गा र पुःधाहाङ्माको कोखबाट धनहाङ, सिरिजङ्गा र एक छोरी लाःइनहाङ्मा थिए ।


शोभा मानन्धर, हरेराम उपाध्याय र लक्ष्मण बास्तोलाले डिजिटाइजेसन गरेको ईएपीडटबीएलडटयूके लिंकमा सिरिजङ्गा र उनका चेलाहरूले लेखेका लेखोटहरू पाइन्छन् । लेखोटमा ताप्लेजुङको तमोरखोला र फावाखोला क्षेत्रको लिम्बूहरूको संस्कार र लेनदेनको टिपोट भेटिन्छ ।

सिरिजङ्गाबारे हज्सन पाण्डुलिपिमा थुप्रै लेखोट संकलन गरिएका छन् । बेलायती विद्वान् ब्रायन हज्सन नेपालमा रेजिडेन्ट भएर सन् १८२० देखि १८४५ रहिसकेपश्चात् पनि फेरि सन् १८४५ देखि १८५८ सम्म दार्जिलिङमा रहँदा उनले पूर्वी नेपाल र सिक्किमका लिम्बूगाउँहरूबाट लिम्बू जातिबारे सिरिजङ्गा र उनका चेलाहरूले लेखेका लेखोटहरू संकलन गरेका थिए । उनले मैवाखोलाका जोभानसिं फागो, छथर ताङ्खुवाका गुनमान खजुम र च्याङ्ग्रेसिं फेदाङ्मालाई लिम्बूका मुन्धुम, संस्कार, भाषा, इतिहास भन्न–लेख्न लगाएर अभिलेखीकरण गरेका थिए । खरिदार जित मोहन र हवल्दार रणध्वज हज्सनका थप सहयोगी थिए । हज्सनले संकलन गरेका लेखोटहरूलाई ‘हज्सन पाण्डुलिपि’ भनिएको हो । हज्सन पाण्डुलिपि हाल इन्डिया अफिस लाइब्रेरी, लन्डनमा सुरक्षित छ ।

हज्सन पाण्डुलिपिको खण्ड ७९, ८६, ८८ का पत्रहरूमा सिरिजङ्गा आफैंले याक्थुङहरूको साप्ला/भाषा लिपि बनाएको/निकालेको लेखिएको छ । उनले बाह्रखरी अभ्यास गरेका पत्रहरू भेटिन्छन् । पत्रहरूमा सिरिजङ्गाले उतिबेलाको याक्थुङ समाज, इतिहास र राजनीतिक व्यवस्थाबारे लेखेका छन् । याक्थुङ भाषा र सिरिजङ्गाका लिपिमा मात्र लेखिएका यस्ता पत्रहरूमा सिरिजङ्गाले आफू ससुवा लिलिम याक्थुङहाङको सन्तानले मुबोक्वामा (तागेरा निङवाफुमामाङ/देव) बाट पुस्तक भेटेको, बनाएको र लेख्न सिकेको लेखेका छन् । लेखोटहरूमा मुन्धुम (सामाजिक इतिहास) र खाहुन (उपदेश) हरू भेटिन्छन् । मुन्धुममा जून, घाम, आकाश, पानी, पशुपक्षी, रूखपात, मनुष्यको उत्पतिको चर्चा छ । उनले पशुपक्षीको उत्पत्ति पुःधामलुङमा र साधामलुङमा भनेर ताप्लेजुङ मिवाखोला र तमोरखोलाको शिरमा पर्ने इङ्लेक्पा पहाडको फेदीलाई भनेका छन् । मनुष्यको उत्पत्ति इमि लुङधुङमा भएको भनेर लेलेपको लुङधुङ गाउँको गोला जाँदा बाटोमा पर्ने हल्लिने ढुंगा (जसमा सानो ओडार पनि छ) लाई भनेका छन् । मुन्धुमअनुसार, त्यहाँ याक्थुङका पहिलो पुर्खा मुजिङ्ना खेयङ्नाका सन्तानहरू छुच्छुरु छुहाम्फेबा र तेत्लारा लाहादङ्नाहरू हाडनाता बिग्रिएका थिए । उनले वर्तमान ताप्लेजुङको पाथिभरादेवीलाई मुक्तिफोमामाङ/देउता लेखेका छन् । हाल कुम्भकर्ण भनिने पहाडलाई फक्ताङलुङ लेखेका छन् । त्यस्तै मेहेले, सुरुङखिम, सादेवा, साप्लाखुमाथिको सिरिङचोक्मा भनिने डाँडालाई सिदिङचोक्मामाङ भनेका छन् । फलैंचा च्याङथाप्पुको पहाडलाई चाङधुम्बो र च्याङथाप्पुमाथिको फालेलुङ पहाडलाई इसाङलेमामाङ भनेर देउदेउताको नाममा टिपोट गरेका छन् ।

सिरिजङ्गाले लेखेका शब्दहरू असरल्ल छन् । विराम राखिए पनि वाक्य बनाउन अर्को विरामसम्म पुग्नुपर्ने हुन्छ । वाक्य बुझ्न एउटै व्यञ्जन संयोगले धेरै शब्दहरू अर्थ्याउनुपर्ने हुन्छ । यस्ता खण्डहरूको लिप्यन्तरण र उल्था पनि छैन । यी खण्डहरू अध्ययन गर्न पाण्डुलिपिकै ८५ खण्डका ‘लक्ष्मी संवाद’ शीर्षकका पत्रहरू हेरे सजिलो हुन्छ । उक्त खण्डका पत्रहरू जोभानसिं फागोले भ्याएसम्म उल्था गरेका छन् । सिरिजङ्गाले मुन्धुम र खाहुन लेख्ने क्रममा लामाहरूसँग सम्बन्धित मन्त्रहरू पनि लेखेका छन् । सम्बोधनका क्रममा आफ्ना लामा गुरुहरूका नाम पनि लेखेका छन् । जस्तो ः गेवालामा, उगेन पोमा, गेवालानी... इत्यादि । त्यस्तै...लामाखाम पाम...लामाको ठाउँ लेखेका छन् । यसदेखि बाहेक उनले विभिन्न प्रसंगमा...धर्म, पाप, पापी, चोरी, राजा, काशी, खण्ड, गोत्र, माहादेवा, गङ्गा जी, धूवाँखानीजस्ता शब्दहरू पनि प्रयोग गरेका छन् । उनी बौद्घ र हिन्दु सभ्यताका जानकार देखिन्छन् ।

हज्सन पाण्डुलिपिको खण्ड ७३ को पत्र १५३/१५६ (दुई थान) हरूमा सिरिजङ्गाले सपनामा रूखका पातमा अक्षर देखेको र ब्युँझिएपछि अक्षर लेख्न थालेको लेखिएको छ । याक्थुङहरू ज्ञान, बुद्घिको धनी भएपछि राजकाजमा विद्रोह उठाउँछन् भनेर लामाहरूले उनको हत्या गरेको लेखिएको छ । यी पत्रहरू सिरिजङ्गाका कुनै चेलाले लेखेको हुन सक्छ ।

सिरिजङ्गाबारे लेखिएको भरपर्दो पुस्तक सिक्किमका नवौं राजा थुतोव नामग्याल र रानी येशे डोल्माले सन् १९०८ मा लेखेको ‘हिस्ट्री अफ् सिक्किम’ हो । पुस्तकको काजीहरूको वंशावली खण्डको पृष्ठ २२ मा सिरिजङ्गाबारे यस्तो लेखिएको छ ः ‘लिम्बूका पूजारी येबा/येमा, फेदाङमाले भनिल्याएका मुन्धुमअनुसार परमात्मा तागेरा निङ्वाफुमाले मुबोक्वामालाई चराको विष्टा र बाँसको खरानीको मनुष्य बनाउन लगाए । पहिलो मनुष्य मुजिङ्ना खेयङ्ना भइन् । उनले हावासँग संसर्ग गरी सुसुवेङ लालावेङ सन्तान जन्माएका थिए । उनीपछि सुहाम्फेवा र लाहादङ्नाहरू भए । धेरै पुस्तापछि याङरुपमा सिरिजङ्गाबा देखिए । उनका लिम्बू मुन्धुम पढ्ने प्रचार गर्ने दिक्षित आठ चेला थिए । उनलाई सिक्किमका राजा र लामाहरूको विरुद्घमा लागेको आरोप लाग्यो । उनलाई विषालु काँणले हानियो । खोलामा फालियो । उनको प्राण गएन । उनको मुखमा चराको विष्टा कोचियो । उनको प्राण गयो । उनको आत्माले चराको रूप लिएर उड्यो । उतिबेला गोरखाका राजा सिंह थिए ।’

सिरिजङ्गाको तिथि मिति

‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ मा लेखिएका गोरखाका राजा ‘सिंह’ भनेर प्रतापसिंह शाहलाई भनिएको हो । सिरिजङ्गाका समकालीन प्रतापसिंह शाह देखिन्छन् । प्रतापसिंह शाहको राज्यकाललाई मानेर सिरिजङ्गाको जन्म–मृत्युको तिथिमिति तोक्नु सान्दर्भिक हुन्छ । इमानसिंह चेम्जोङले सिरिजङ्गाको जन्म मिति सन् १७०४ (विसं १७६१) र मृत्यु सन् १७४१ (विसं १७९८) लेखेका छन् । प्रतापसिंह शाहको मृत्यु विसं १८३४ मा भएको थियो । उनको राज्यकाल विसं १८३१ बाट सुरु भएको थियो । विसं १८३१ देखि १८३४ भित्र सिरिजङ्गाको मृत्युको तिथि मिति तोकिनुपर्छ । यस्तो अवस्थामा मात्र सिरिजङ्गा इतिहास बन्नेछन् । सहिद बन्नेछन् । र, उनको आत्माले मुक्ति पाउँछ । उनको मृत्यु विसं १८३४ लाई मान्दा सिरिजङ्गाको मृत्यु चेम्जोङले तोकेभन्दा ३६ वर्ष तलमाथि फरक हुन जान्छ ।

एकै थिए सिरिजङ्गा

चेम्जोङले पहिलो सिरिजङ्गा र त्यसपछि पहिलो सिरिजङ्गाकै अवतार दोस्रो सिरिजङ्गाको परिकल्पना गरेका छन् । यस्तो हुनमा उनमा बंगाली लेखक बाबु सरदचन्द्र दासको प्रभाव परेको देखिन्छ । दास सन् १८८१ मा दार्जिलिङ हुँदै सिक्किमबाट ल्हासासम्मको यात्रामा निस्केका थिए । उनले सिक्किमका हिःगाउँ, कालिखोला, लिङचोमका गाउँहरू डुल्दा लिम्बूहरूले सिरिजङ्गालाई एक दैवी शक्तिका दाता र झारफुक गर्ने देवारीका रूपमा पाएको टिपोट गरेका छन् । दासले सिरिजङ्गालाई बौद्धगुरु पद्मसम्भवको अवतारको रूपमा हिमालयन भुटियाको रूपमा चिनिने नवौं शताब्दीका दैवी गुणले युक्त देवाङ्सि भनेर सन् १९८८ (सन् १९०२ प.प्र.) मा प्रकाशनमा आएको ‘सेन्ट्रल ल्हासा एन्ड टिबेट’ को पृष्ठ ४ मा लेखेका छन् । उनले उनै सिरिजङ्गाले लिम्बू लिपि पनि आविष्कार गरेको लेखेका छन् । दासले सिरिजङ्गालाई कसरी हिमालका भुटिया र नवौं शताब्दीका पद्मसम्भवका अवतार लेखे ? त्यसो त सिरिजङ्गाले आफ्ना लेखोटमा ‘गेवानी लामा, उगेन पोमा’ जस्ता गुरु पद्मसम्भवलाई लगाइने उपमा थुप्रै ठाउँमा लेखेका छन् । पद्मसम्भव भारतको पन्जाबको उडियानमा जन्मिएका थिए । बौद्ध साहित्यमा उडियानका महागुरुलाई ‘उगेन पोमा’ भनिन्छ । पद्मसम्भवलाई सिरिजङ्गाले गुरु मानेका छन् । उनको समय सन् ७०० तिर हो । पद्मसम्भवको अवतार भनेपछि २०० वर्षको फरक पारेर दासले नै नवौं शताब्दीमा सिरिजङ्गाको अस्तित्व भएको अनुमान गरेको बुझिन्छ ।

दासको नवौं शताब्दीको सिरिजङ्गालाई चेम्जोङले पनि नवौं शताब्दीकै पहिलो सिरिजङ्गा बनाएको बुझिन्छ । दासबाट प्रभावित भएका चेम्जोङले पाँचथरका अम्लाबुङको कागजमा सिरिजङ्गा र थेबेहाङ पनि पढेको देखिन्छ । अम्लाबुङमा रहेको कागज र दासको पुस्तकलाई अघि सार्दै चेम्जोङले पहिलो सिरिजङ्गा बनाएका थिए । चेम्जोङले लेखेका अवतारी सिरिजङ्गा (चर्चा गरिएका) को चर्चा गरौं । चेम्जोङले विसं २०१८ मा प्रकाशनमा ल्याएको पुस्तक ‘लिम्बू–अंग्रेजी–नेपाली शब्दकोश’ को पृष्ठ २६–२८ अनुसार, सन् १७४० मा सिक्किमका राजाका बत्तासे छोराको विषयलाई लिएर लाप्चा मन्त्री छाङजोत कर्वाङ र भोटे मन्त्री टामडिङ ग्याल्पोबीच झगडा भयो । लिम्बू–लाप्चाहरू मिलेर भोटे मन्त्री टामडिङ ग्याल्पोलाई लखेटे । उती नै बेला याङरोकका किराती पण्डितले आठ चेलासहित ‘राजा सिरिजङ्गाको अवतार हुँ’ भन्दै लिम्बू भाषा–लिपिको प्रचार गरे । लिम्बू भाषा–लिपिको प्रचार गरेको अभियोगमा राब्देन्ची दरबारको आदेशमा पेमियोन्ची गुम्बाका टछाङ लामाहरूले सिरिजङ्गाको प्राण लिएका थिए । चेम्जोङले आफ्ना पुस्तकहरूमा थुतोव नामग्याल र येशे डोल्माको ‘हिस्ट्री अफ् सिक्किम’ लाई प्रशस्तै उद्धृत गरेका छन् । यी माथिका चेम्जोङका कथनको स्रोत पनि ‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ पुस्तक नै हो । पुस्तकको पृष्ठ ४३ मा सन् १७५२ (विसं १८०९) मा पहाडिया र चोङ (लिम्बू) हरूले सिङराग्यालको नेतृत्वमा सिक्किम राजाको विरुद्धमा विद्रोह गरेको लेखिएको छ । निर्मम ढंगले करवाङ (मुख्य मन्त्री) ले विद्रोह दबाए । विद्रोहीहरूलाई केही विशेषाधिकार पनि दिइयो । तर, यो अनुच्छेदमा सिरिजङ्गाबारे कहीँकतै उल्लेख छैन । उक्त पुस्तककै काजीहरूको वंशावली खण्डको पृष्ठ २२ मा सिरिजङ्गाले लामाहरूविरुद्घ दाउपेच गरेकाले उनलाई लामाहरूले मारेको र उनको मृत्यु हुँदा नेपालमा सिंह वा प्रतापसिंह शाह राज्य गर्दै गरेको लेखिएको तथ्यलाई चेम्जोङले उद्धृत गरेका छैनन् । उनले सिरिजङ्गालाई भोटेहरूबाट मारिएको लेखे पनि सिंह वा प्रतापसिंहको पालामा मारिएको भनेर लेखेनन् ।

चेम्जोङले सिरिजङ्गाको अध्ययन–अनुसन्धानमा आफ्नो सिंगो जीवन व्यतीत गरे पनि उनी उबेलाका लेखकहरूको प्रभावमा नराम्ररी फसेका छन् । उनले सिरिजङ्गा र उनको अवतारीको अवधारणा ल्याउँदा सिरिजङ्गा पहिलो र दोस्रो दुइटा भई मिथक बनेका छन् । वास्तवमा सिरिजङ्गा इतिहास हुन् मिथक होइनन् । सिरिजङ्गा एकै थिए, अठारौं शताब्दी उत्तरार्द्घका प्रतापसिंह शाहका समकालीन ।

सिरिजङ्गाको शहादत

सिरिजङ्गालाई चयनपुरका गोर्खालीहरूबाट याक्थुङ् लिम्बू लिपि–भाषा चलाएकोमा निगरानी सुरु हुन थाल्यो । उनी कावेली र तमोर दोभान, कावेली र इङ्वा दोभान, कावेली र तावा दोभान, कावेली र हाप्पुखोला दोभानका गुफाहरूमा लुक्दै हिँड्न थाले । उनलाई आफ्ना वंश/परिवार र दाजुभाइबाट साथ भएन । उनी तिम्बुङपोखरीको बाटो हुँदै सिक्किम जाने–आउने गर्थे । अन्ततः उनी आफ्ना चेलाहरूसहित सिक्किम गए । अध्ययनले उनका चेलाहरूमा तमोरखोला नाङखोलेङका रुपिहाङ र फावाखोला बोख्खिमतिरका चिरियाङ, फदुहाङ, सुख्खुबा, इलाम आदि देखिन्छन् । सिक्किमको बर्मियकस्थित मार्तामको चेप्लेटी ढुंगोमा याक्थुङ दाजुभाइहरूलाई बोलाएर उनले भाषा–लिपि पढाउन थाले । उती नै बेला पेमियोन्ची गुम्बाका टछाङ लामाहरूले याक्थुङ्बा लिम्बू भाषा—लिपि प्रचारप्रसार गरेर राजद्रोह गरेको आरोप लगाए । मार्तामको चेप्लेटी ढुंगोमा आफ्ना चेलाहरूलाई पढाइरहेका बखत उनलाई लामाहरूले पक्रिएर मुखमा विष्टा कोचिदिए । मौवाको रूखमा बाँधेर गोपेबाँसको विषालु काँणले हानेर रेस्सीखोलाको विशाल छाँगोमा फालिदिए । सिरिजङ्गाको मृत्युको समयमा सिक्किममा तेन्जिङ नामग्याल राजा देखिन्छन् । यता नेपालमा भने सेन र लिम्बूहरूको शासन रहेको विजयपुर–मोरोङ राज्य गोर्खालीले कब्जा गरिसकेको थियो । गोर्खालीहरू सिक्किम कब्जा भनेर थुमथुमका लिम्बूहरूलाई फकाउँदै थिए । सिक्किम भने लिम्बू गाउँहरूमा भोटे भाषा सम्बोटा लिपि र बौद्घ धर्म लादिरहेको थियो । उतिबेला याङरुप, तमोरखोला, मिवाखोला, मैवाखोला थुमका लिम्बूहरू सिक्किमसँग नजिक थिए । सिक्किमको नेपालको पूर्वी चयनपुरसम्म शासन चल्थ्यो । सिरिजङ्गाले याक्थुङ लिम्बूहरूलाई याक्थुङ भाषा, सिरिजङ्गा लिपि पढाउन छाडेनन् । अन्ततः भोटेहरूले सिरिजङ्गाको हत्या गरे ।

सिरिजङ्गाको हत्यापश्चात् लिम्बूहरूले सिक्किमको साथ छोडे । गोर्खा–लिम्बूवान–सिक्किमको युद्घमा लिम्बूहरूले गोर्खालीलाई सघाए । सिक्किमले च्याङथाप्पु–फालेलुङ कट्न सकेन । यदि सिरिजङ्गा नभएका भए नेपालको पूर्वी सिमाना तेह्रथुमको आठराईमा लाग्थ्यो ।

सिरिजङ्गाको अवमूल्यन

सिरिजङ्गाको योगदानलाई कदर गर्दै सरकारले विसं २०४९ मा उनको तस्बिर अंकित टिकट चलायो । सिक्किममा सिरिजङ्गा लिपिमा विसं २००४ सालदेखि याक्थुङ लिम्बू भाषाको पठनपाठन भइरहेको छ । नेपालका पनि प्रजातन्त्र पुनःस्थापना भएयता सिरिजङ्गा लिपिको पठन–पाठन सुरु हुँदै छ । विसं २०६७ मा बैरागी काइँला नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको कुलपति भएका बेला विसं २०१८ सालमा इमानसिंह चेम्जोङले छापेको पुस्तक ‘लिम्बू–नेपाली–अङ्ग्रेजी शब्दकोश’ लाई संशोधन गरी प्रकाशनमा ल्याए । शब्दकोशभित्र हज्सन (सन् १८४४), क्याम्पबेल (सन् १८५५), थलङ (सन् १९२८) हरूले प्रयोग गरेको लेख्य परम्परालाई उद्धृत गर्दै प्रयोग गरिएको लिपिलाई सिरिजङ्गा लेखिएको र सिरिजङ्गा वर्णमाला र सिरिजङ्गा लिपिबाट शब्दकोश नै तयार भएको छ ।

अहिले आएर किरात याक्थुङ चुम्लुङले किरात राई यायोक्खासँग मिलेर ‘सिरिजङ्गा लिपि’ लाई ‘किरात सिरिजङ्गा’ लिपि बनाएर चलाउन खोजिरहेको छ । ‘किरात सिरिजङ्गा लिपि समायोजनसम्बन्धी विज्ञ कार्यदलको प्रतिवेदन’मा थपिएका स्वर र व्यञ्जन वर्णप्रति याक्थुङ लिम्बूहरूको घोर असहमति छ । ती अक्षरहरू लेखन तथा पठनपाठन प्रक्रियामा अनुपयुक्त मात्रै होइन, पूर्ण असान्दर्भिक पनि छन्  ।

सिरिजङ्गाको सम्मानमा उनैको नामबाट लिपिको नाम राख्नु उपयुक्त र सर्वस्वीकार्य हुन्छ । सिरिजङ्गाको नामअघि–पछि कुनै फुर्का र शब्दावली आवश्यक छैन ।

सिरिजङ्गा लिपिमा हालसम्म २५ व्यञ्जन थियो । २३ थपेर अब ४८ व्यञ्जनको बनाएपछि त्यो कसरि पढ्नु ? अब त्यो संस्कृत पढ्नुभन्दा पनि गाह्रो हुनेछ । सिरिजङ्गा लिपिको पूरातात्विकता, ऐतिहासिकतालाई जोडेर राईहरूले बौद्धिक सम्पत्तिको प्राधिकार लिन चुम्लुङसँग सम्बन्ध विस्तार गरेको देखिन्छ ।

उनले बनाएको लिपिलाई सिरिजङ्गा लिपि भन्ने जन्मसिद्ध अधिकार याक्थुङ लिम्बूलाई मात्रै छ ।

प्रकाशित : माघ ८, २०७८ १०:१७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको पूर्वको इतिहास

‘लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह’ मा संकलित सामग्री पढ्दा थाहा हुन्छ– पूर्वको इतिहास सुब्बाहरुको तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको थियो । यो किताब हिजोको गोर्खाली र लिम्बूहरुको साझेदारी शासनको एक दस्तावेज हो । नेपाल बन्न लिम्बूहरुको कति भूमिका थियो ? त्यो जान्न किताब पढ्नुपर्छ । 
अर्जुनबाबु माबुहाङ

लेखक भगिराज इङ्नामको किताब ‘लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह (संवत् १७१९–२०२०)’ ले २०७७ सालको मदन पुरस्कार पाएको छ । इङ्नामले सात वर्षभन्दा बढी समय खर्चिई ऐतिहासिक सामग्री संकलन गरेर ९१६ पृष्ठको यो किताब तयार गरेका हुन् ।

किताबका लागि उनी लिम्बुवानका पुराना बस्तीहरू तमोरखोला, याङवरक, आठराई, पाँचथर, छथर, चौबिस, मिक्लाजुङलगायत डुलेका छन् । अदौमा सुब्बाहरूका डेली, पेटारो, तोङ्बाका ढुङ्ग्रो र घ्याम्पोका कागजात खोतलेका छन् । मौजुदा सरकारी अड्डाका ढड्डा पल्टाएका छन् । राष्ट्रिय अभिलेखालय, त्रिवि पुस्तकालय, केशर पुस्तकालय सबै चहारेका छन् ।

पुस्तकमा एक स्याहामोहर र ७८ वटा सक्कल लालमोहर छन् । सेनकालका स्याहामोहर, शाहकालका लालमोहर र कस्य–पत्र, रुक्का, राणाकालदेखिका इस्तिहार, अर्जी–पत्र संकलन गरी पुस्तकलाई तीन खण्डमा बाँडिएको छ । लेखकले ऐतिहासिक सामग्रीको लिप्यन्तरण, अनुवाद र सरलीकरण पाठकले बुझ्ने गरी गरिदिएका छन्, कागजातको सक्कल–नक्कल दुरुस्त उतारेका छन्, पुस्तकमा संकलित कागजपत्र अध्ययन गर्न सजिलो होस् भनेर शब्दार्थ पनि राखिदिएका छन् ।

पुस्तकमा विसं १८१४ को कामदत्त सेनको सक्कल स्याहामोहर छापिएको छ । स्याहामोहरमा चौबिस बुढीमोरङका इवा लिम्बूका पूर्खा महश्रावुहाङ रायलगायतका लिम्बूहरूलाई सेन राजाहरूले खान्की/जागिरबापत जमिन दिएका छन् । यो ऐतिहासिक सामग्रीको स्रोतव्यक्तिद्वय साँगुरीगढी बुढीमोरङका केबि इवाहाङ र देव इवाहाङ हुन् । लेखकले भरत तुङघङ (दिवंगत) र राजकुमार दिक्पाललाई स्रोतव्यक्ति राख्दै शाहकालीन १८३९ को कस्य रुक्का छापेका छन् । रुक्कामा छथरका खजुम लिम्बूलाई सेन हिन्दुपतिहरूले नगरा निसान प्रदान गरिएको लेखिएको छ ।

लेखकले पुस्तकमा सेन, शाह र राणाहरूले सुबाङ्गी प्रथा चलाएकाले लिम्बूहरूको जातीय स्वामित्वमा भएको माटो किपट खोसिएको धारणा राखेका छन् । सेनकालमै सुबाङ्गी प्रथा चलेकामा शाहकालमा आएर विसं १८३७ देखि ६० रुपैयाँ साल–बसाल सिर्तो बुझाउने गरी सुबाङ्गी प्रथाले निरन्तरता पायो । विसं १८८४/८५ पछि ३० रुपैयाँ उठ्ती हुने साठी मुरी माटो किपट सरकारमा चढाए सुब्बा, १५ रुपैयाँ उठ्ती हुने तीस मुरी किपट सरकारमा चढाए राई र मझिया पद दिने नियम अख्तियार गरियो । यसरी किपट भूमिलाई खण्डीकरण गरियो । लेखकले विसं १८६७ मा आठराई र छथर थुममा सात जना सुब्बा भएकामा किपट उन्मूलन हुँदासम्म ८०४ जना सुब्बा र राईगिरि (फुटी सुब्बा) भएको बढो रोचक तथ्य राखेका छन् ।

सेनहरूको सम्पर्कमा लिम्बूहरू आएपछि दशलिम्बूले ‘नगरा निसान’ लाई विश्वास र शक्तिको प्रतीक मानेर आफ्नो रैथाने दुबोढुंगोले न्याय दिने परम्परागत प्रथागत कानुनलाई बिर्संदै गएको कागजातले स्पष्ट पार्छ । गोर्खालीहरूले लिम्बूका प्रथागत परम्परामा रोक लगाउँदै आएको विषयलाई लेखकले औंल्याएका छन् । शाहहरूले थुमथुमका लिम्बूलाई गरिदिएको मोहरहरूमा सुब्बालाई विसं १८४३ देखि गौवध गर्न निषेध गरे । विसं १८६६ देखि छोरीको सोत खान, सानीआमा र भाउजू बेहोर्न रोक लगाए । विसं १८९७ को कागजमा स्मृति मान्ने वा हिन्दु धर्म मान्ने लिम्बूहरूलाई चन्द्रायण पर्दा (भूलचुकमा ‘तल्ला जात’ कालाई करणी) हिन्दू पण्डितबाट चोख्याएपछि हुने तर नीतिमा (परम्परागत मुन्धुम मान्ने) लाग्ने लिम्बूहरूले चन्द्रायण परे भने सरकारलाई खेत बुझाउनुपर्ने कानुन बनाउनुले हिन्दु धर्ममा लाग्न लिम्बूहरूलाई हौस्याएको देखिन्छ । विसं १९९० मा ताप्लेजुङमा धान नाचमा रोक लगाएर परम्परागत संस्कृतिमा बन्देज गरिएको थियो ।

लेखकले लिम्बूहरूको पहिचानका हकमा सावा येहाङका सन्तान भनी लिम्बूहरूको सामाजिक/मौखिक इतिहास मुन्धुमलाई आधार मानेका छन् । उनले गोर्खालीहरूले याक्थुङबा लिम्बूहरूलाई ‘तुत्त तुम्याङहाङ याक्थुङहाङ’ भनेको, तर पछिल्लो समयमा हिन्दूहरूले नै ‘किरात’ भनेको स्पष्ट तर्क अगाडि सारेका छन् ।

सेन, साह, राणाकालीन कागजातमा ‘दशलिम्बू’ नामक न्यायिक संस्था बारम्बार उल्लेख भएको छ । इतिहासमा ‘दशलिम्बू’ को प्रादुर्भाव कसरी भयो भन्नेमा लेखकले चासो राखेको देखिन्छ । लेखकले ‘दशलिम्बू’ का बारेमा चेम्जोङको मतलाई उद्धृत गर्दै शाहकालीन लिम्बूसरदारहरूलाई ‘दशलिम्बू’ भन्न खोजेको बुझिन्छ । इडेन भान्सिटार्टको पुस्तक ‘नोट्स अन नेपाल’ (सन् १८९६/१९९२ पृष्ठ १३९–४१) अनुसार, तमोरखोलामा सामलुप्ली साम्बाहाङ तमोरखोला यक/गढी, तेह्रथरमा ताप्पेसो पेरुङहाङ थाला यक, आठराईमा थकथकसो आङबोहाङले पोमाजोङ यक, फेदापमा सेनसेनगुम फेदापहाङले पोक्लाबाङ यक, याङवरकमा थिन्दोलुङ खो ? याहाङ हस्तपुर यक, मिवाखोलामा सिसियेन सिरेङ मेरिङदेन यक, पाँचथरमा इङासोपापोहाङ यासोक, फेदेन यक, छथरमा ताक्लुङ खजुमहाङ चाम्लिङ चिम्लिङ यक, चौबिसमा सोइयाक लादोहाङ साँगुरी यक र चारखोलामा इमेहाङ आङदाङ यक बनाएर राज्य गरे । यिनै सरदारहरूलाई भान्सिटार्टले ‘दशलिम्बू’ भने । इतिहासकार इमानसिं चेम्जोङ र भान्सिटार्टको मत मिल्छ । विसं १८८९ देखि टिपोट गरिँदै ल्याइएको अम्लाबुङ पाँचथरका अम्बिकाप्रसाद आङदेम्बेसँग भएको लिम्बू भाषामा लेखिएको कागजमा दशलिम्बूहरूको नाम र यक/थातथलो भान्सिटार्टको टिपोटसँग मिल्छ । हज्सन पाण्डुलिपिमा पनि दशलिम्बूको चर्चा छ । हज्सन पाण्डुलिपिका खण्ड र पत्रैपिच्छे दशलिम्बूका थातथला र थरहरू फरकफरक देखिन्छन् ।

शाहकालीन लिम्बू सरदारहरूलाई नै हिजोका ‘दशलिम्बू’ भनेर ठम्याउन त गाह्रो छ । विसं २०२२ मा प्रकाशित योगी नरहरिनाथको पुस्तक ‘इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र संग्रह’ को पृष्ठ संख्या ४५७/५८ मा पृथ्वीनारायण शाहकालमा लिम्बू सरदारहरू १२ जना देखिन्छन् । मोरोङ–विजयपुरमा बुद्घिकर्ण राय, चौबिसमा जमुन राय, पाँचथरमा फुङ राय, आठराईमा श्रीजङ राय, फेदापमा आतहाङ राय, याङवरकमा योङया राय, तमरखोलामा सुभवन्त राय, मेवाखोलामा रैनसिङ राय, मैवाखोलामा श्रीदेव राय, छथरमा आसदेव राय, चैनपुरमा हर्षमुखी राय, अरुणमा सुनुहाङ राय थिए । चौबिसका जमुन राय, पाँचथरका फुङ राय, आठराईका श्रीजङ राय, फेदापका आतहाङ राय, तमोरखोलाका सुभवन्त राय, मेवाखोलाका रैनसिङ राय, मैवाखोलाका श्रीदेउ राय गोर्खातिर लागेका थिए । बुद्घिकर्ण रायको हत्या गोर्खालीले गरेका थिए । छथरका आसदेव राय, चैनपुरका हर्षमुखी राय, याङवरकका योङया राय, अरुणका सुनुहाङ राय भागेर सिक्किम पुगे । यसभित्र अरुणका सुनुहाङ भोजपुर हतुवागढीका खम्बू हुन् । त्यस्तै हर्षमुखी वाना, लिङलिङका इयकहाङ थरी याक्खाका पुर्खा हुन् ।

सन् १९०८ मा सिक्किमका महाराजा थुतोव नामग्याल र माहारानी येशे डोल्माले बाइन्डिङमा ल्याएको ‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ पुस्तकको पृष्ठ ५१ मा गोर्खा–लिम्बुवान–सिक्किम युद्घमा जसमुखा, योङयाहाङ, आशदेउ, सुनुहाङ चोङ/लिम्बूरूले सिक्किमलाई साथ दिएको देखिन्छ । वास्तवमा इतिहासको कुन कालखण्डलाई ‘दशलिम्बू’ ठम्याउनुपर्ने हो खोजको विषय बनेको छ ।

लेखकले औंल्याउन खोजेको जयकर्ण र जसमुखी एउटै पात्र होइनन् । जयकर्ण मैवाखोला थुमका वर्तमान फागोवनेमका पुर्खा हुन् । विसं १८४१ को कागजमा रणबहादुर शाहलाई गजदल रायका बारेमा पत्र पठाउने लिम्बू सुब्बाहरूमा देव राय, सुनगोन्धा राय, सैनन्द राय र जयकर्ण रायको नाम पनि परेको छ । लेखककै दस्तावेजभित्र विसं १८४३ को कागजमा जसमुषां/जसमुखीको नाम परेको छ । जसमुखी संखुवासभा वाना, लिङलिङका इयकहाङ याक्खाका पुर्खा हुनुपर्छ । हज्सन पाण्डुलिपिको खण्ड ८५ को पृष्ठ १३०/३१ मा अरुणपारका वलिङहाङ उलिङहाङहाङलगायतका खम्बूहरूले गोर्खालीसँग लड्न अरुणवारिका पुत्लुङहाङ देवानका पुर्खा पुत्लुङहाङ, इयकहाङ याक्खाका पुर्खा इयकहाङ र फागोवनेम लिम्बूका पुर्खा जयकर्ण र चतुरभद्रलगायतका लिम्बूहरूलाई सहयोग मागेको देखिन्छ ।

लेखकले योगी नरहरिनाथको ‘इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र संग्रह’ पुस्तकमा छापिएको संवत् १८१४ को स्याहामोहरलाई उद्धृत गर्दै लिम्बूहरूलाई सेनकालमा नै ‘दशलिम्बू’ भनिएको तथ्य प्रस्तुत गरेका छन् । यो स्याहामोहरको सक्कल छायाप्रति डिजिटल लिंकहरूमा भेटिएकाले मोहरमा प्रयोग गरिएको छाप भने सेनहरूको होइन । योगी नरहरिनाथको संकलनमा परेका गोर्खा भोट–चीनको सन्धि विग्रहिक पत्रसँग उक्त मोहर रुजु गर्ने हो भने मोहरमा परेका छाप, अक्षर/सही, भोट–तिब्बतीहरूको जस्तो देखिन्छ । मोहरका अक्षरहरू देवनागरीमा छन् । शब्दहरू भने फारसी छन् । लवज मैथिलमा छ । उक्त स्याहामोहरमा विजयपुरका लागि भोट–तिब्बत र सिक्किमका प्रतिनिधिहरूको दस्तखत हुन सक्छ ।

क्लेमेन्ट्स रोर्बट मारखामले सन् १८७६ मा ब्रिटिसहरूको तिब्बतसँगको मिसनलाई लिएर ‘न्यारेटिभ्स अफ द मिसन अफ जर्ज बोग्ले टु टिबेट एन्ड अफ द जर्नी अफ थोमस म्यानिङ टु ल्हासा’ नामक पुस्तक प्रकाशनमा ल्याए । उक्त पुस्तकको पृष्ठ १५७ मा ब्रिटिसकालीन बेंगलका गभर्नर वारेन हेस्टिङले आफ्ना दूत बनाएर जर्ज बोग्लेलाई तिब्बत पठाएको र बोग्लेले तिब्बतमा लामाहरूलाई भेट्ने क्रममा गोर्खाली राजाले आफूले धपाएका विजयपुरका किरात राजा डेमोजोङ (सिक्किम) हुँदै पुर्निया पुगेको आफ्ना वकिलहरूमार्फत तिब्बतका लामाहरूलाई जानकारी गराएको लेखेका छन् । त्यस्तै ‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ पुस्तकको पृष्ठ ४२ मा सिक्किमका राजालाई भेट्न भोतिकर्ण (बुद्घिकर्ण) र तिब्बतका प्रतिनिधि नालुङदिङ खर्बा सिक्किम पुगेको चर्चा छ । विजयपुरका सेन राजाका दिवान, चौताराहरूको सिक्किम र तिब्बतसँग सुमधुर सम्बन्ध थियो । अरुणवारिका लिम्बुवान क्षेत्रका लिम्बूहरूमाथि सेनहरूको भन्दा सिक्किमका भोटियाहरूको पक्कड थियो । लिम्बू दिवान/चौतारियाहरू सिक्किमबाट परिचालित हुन्थे ।

फ्रान्सिस बुकानन् हामिल्टनले सन् (१८१९/१९८६) मा प्रकाशनमा ल्याएको ‘एन अकाउन्ट अफ किङडम अफ नेपाल’ पुस्तकको पृष्ठ १४० मा विजयपुरका दिवान बुद्घिकर्णले सिक्किमका भोटियाहरू ल्याएर आफ्ना राजा कामदत्त सेनको हत्या गरेको लेखिएको छ । सिक्किमको शासनको सबै बागडोर तिब्बतका लामाहरूले लिएको देखिन्छ । इतिहासकार इमानसिं चेम्जोङको संकलनमा सन् १९४८ मा प्रकाशित पुस्तक ‘किरात इतिहास’ को पृष्ठ ५२–५३ मा दलाई लामाले हाल तेह्रथुम फेदापका लिम्बूहरूलाई दिएको स्याहामोहर नै छापेका छन् । विसं २०६६ मा पाँचथर अम्लाबुङका अम्बिकाप्रसाद आङदेम्बेको संकलनमा प्रकाशन गरिएको ‘लिम्बूको संक्षिप्त इतिहास तथा आङदेम्बे वंशावली’ पुस्तकको पृष्ठ १७५ मा पनि तिब्बती स्याहामोहर छापिएको छ । मोहरमा के लेखिएको छ, अध्ययन हुन बाँकी छ ।

पुस्तकलाई किपट व्यवस्थामा मात्र सीमित गर्नु हुन्न । पुस्तकमा गोर्खा–लिम्बुवान–सिक्किम र भोट युद्घसम्बन्धी थुप्रै कागजात परेका छन् । इतिहास प्रधान त्रैमासिक पत्रिका ‘पूर्णिमा’ पूर्णांक ५८ मा छापिएका रणबहादुर शाहकालीन लालमोहरहरूमा पूर्वको इतिहासबारे चर्चा छ । रणबहादुर शाहले पूर्वको लडाइँमा खटिएका जोगनारायण मल्लसँग आदान–प्रदान भएको पत्रमा ‘उप्रान्त सुषिमको अघिको पुरानु काजि र नया काजिको लडाई भइरहेछ नया काजिको छोरो १ लडाइमा पर्‍यो पुराना काजिले धर्माकन कमायको रहेछ र धर्माको फौज उठाई सुषिमाथि चढाई राखेछ तस्तो देषता भोट्याले लिम्बूकन बहुतै दुष दिन लागेछ र तमोरवार गोर्षाको सेमाना गर्छु भोट्या हान्छु काज परिआया गुहार पनि दिया भनि लिम्बुहरू भन्न आया’, ‘लिम्बू श्रृग्याहरू मिल्न आउंछन’, ‘सांभा सिरिंले फेदाववाट पनि गुहार मागि पठायो’, ‘चौदण्डी चयेनपुर पुग्या हुन सुब्बाहरूका सम्मतले ज्या परि आउला सो काज गर’ जस्ता वाक्य परेका छन् । पत्रमा लेखिएका व्यहोराहरूमा सिक्किमको दरबारमा काजीहरूबीच झगडा भएको उल्लेख गरिएको छ ।

‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ को पृष्ठ ३९ अनुसार सिक्किमका चौथा माहाराजा गुर्मेद नामग्याल सन् १७३३ निसन्तान भइ मरे । उनको गर्भ साँगा छोलिङ गुम्बाका भिक्षुणी नेर गादेनको पेटमा थियो । नमग्याल फुन्छोको जन्म भयो । राजाको मृत्यु भएपछि भोटे काजी टाम्डिङ ग्याल्पो र उनका भाइहरू शक्तिमा आए । उनले भिक्षुणीको सन्तानलाई राजकुमारका रूपमा अस्वीकार गरे । अर्का लाप्चा काजीले भने जसका पेटमा भए पनि राजाको गर्भ नामग्याल फुन्छो नै हुन यिनलाई नै राजा बनाउनुपर्छ भनेर नाबालक राजालाई लिएर उनी दार्जिलिङ नजिक सिन्चेल पुगे । पछि उनलाई करवाङका छोरा युग नाम्चाका साथ भुटान पनि लगियो । यही विषयमा सिक्किममा काजीहरूबीच दशकौंसम्म झगडा भइरह्यो । लालमोहरअनुसार, उतिबेला लिम्बूहरू भने लाप्चा काजीका पक्षमा उभिए । लिम्बूमाथि ज्यादती गरियो र यसकारण तमोरखोलावारिका वर्तमान ताप्लेजुङ साँबा, सिरेङ, तेह्रथुम फेदापका लिम्बूहरू भोटेहरूसँग चिढिन थालेको देखिन्छ । जब गोर्खालीले अरुण तरे अनि तमोरवारिका लिम्बूहरू गोर्खालीसँग मिल्न आए ।

गोर्खालीहरूले पनि पूर्व खटिएका आफ्ना सरदारहरूलाई सुब्बाहरूले जे भन्छन् उही गर्नू भनेर पत्रमा लेखिएकाले पूर्वको गोर्खा–लिम्बुवान–सिक्किमको लडाइँमा लिम्बूहरूको मुख्य भूमिका रहेको देखिन्छ । लडाइँको सुरुआतमा भोटे र लिम्बूहरू एक भएर लडे । पछि

गोर्खाली र लिम्बू मिलेर सिक्किम–भोटविरुद्घ लडे । लिम्बू सुब्बाका तागतले गोर्खालीहरूले टिस्टामा खुँडा पखालेका थिए । गोर्खा सिक्किमका लडाइँमा लिम्बूहरू तिउरे बेघा, बलगाङ सेलिङलगायत थुप्रै लिम्बूहरूले शहादत प्राप्त गरेका थिए । यसमा खोज–अनुसन्धान आवश्यक छ । सिक्किमलाई अंग्रेजले सहयोग गरेपछि नेपालको सिमाना मेची खोलासम्म आएर साँगुरियो । भोट, मधेस युद्घमा लिम्बू र याक्खा जातिको पराक्रम देखेर खुसी भएका जंगबहादुर राणाले लिम्बू र याक्खा जातिलाई नमासिने मतवाली जाति कायम गर्दै विसं १९१७ मा लालमोहर जारी गरेका थिए ।

शिरमा ‘लालमोहोर सरकार’, पेटबोलीमा ‘कस्यपत्रम’ लेखेका कागज पनि भेटिएका छन् । मोहरहरू भनेका अधिकारसहितका पत्रहरू नै हुन् । पत्रमा कालो छाप भएका स्याहामोहर र रातो छाप भएको स्याहामोहर नै हुन् । तिब्बती लामा, सेन, गोर्खा, राणाहरूको राजकाज पत्रमार्फत नै हुन्थ्यो । संकलित सामग्री पढ्दा थाहा हुन्छ– पूर्वको इतिहास सुब्बाहरूको तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको थियो ।

यो पुस्तक हिजोको गोर्खाली र लिम्बूहरूको साझेदारी शासनको दस्तावेज हो । नेपाल बन्न लिम्बुहरूको कति भूमिका थियो भनेर जान्नका लागि पनि यो पुस्तक अध्ययन गर्नैपर्छ । हालसम्म लेखन–संकलनमा आएका पूर्वका इतिहासका अक्षर/शब्दहरूमा भगिराज इङ्नामले संकलन गरेको ‘लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह’ का सामग्री नघुसाउने/नथप्ने हो भने नेपालको इतिहासै अपुरो हुन्छ ।

(इतिहास अध्येता माबुहाङ लालीगुराँस नगरपालिका तेह्रथुमका मेयर हुन् ।)

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७८ ११:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×