यी जोधाहा कविता- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

यी जोधाहा कविता

कविताको भाषा कठोर छ र शैली जोधाहा । तर, अनुभूतिको स्वतःस्फूर्त अभिव्यक्ति यी कवितामा छन् ।
सुमिना

एउटा आदिम चुल्ठो छ मसँग
मानव सभ्यताले बाटिदिएको
रीतिरिवाजले कोरिदिएको
आफ्नै शिरमा लर्किरहने
नारी हुनुको परिचय बोकेको
गजबको केशपास

महिला–पुरुष जैविक मात्रै नभई सम्पूर्ण रूपमै भिन्न हुन् भन्ने मान्यता स्थापित गर्न आदिम समाजले संस्कार र मर्यादाका नाममा महिलाको शिरमाथि जबर्जस्ती गुथाइएको वस्तु हो– ‘चुल्ठो’ । चुल्ठोसँग निकै पुरानो सम्बन्ध छ महिला दासताको । लामो कपाल सर्लक्क कोरेर बाट्नु, शरीरभरि विभिन्न धातुका आभूषण पहिरिनु र हिँड्दा वा उफ्रिँदा असहज हुने पोसाक लगाउनु परम्परागत समाजको नजरमा साँचो अर्थमा महिला हुनु हो ।

यसको ऐतिहासिकता जोडिन्छ, पुरानो समाजसँग । दास युगमा अधिकतम मात्रामा स्त्रीहरू दास बनाइए । जब महिला सामूहिक कार्यशालाबाट घरभित्र कैद हुन थाले, उनीहरूको स्वतन्त्रतालाई जकडेर नियम–अनुशासनको लगाम खिच्न पुरुषले ठूला प्रपञ्च रचे । त्यहाँ धर्म, संस्कार, संस्कृति र परम्पराका नाममा महिला स्वतन्त्रतामाथि ठूलै हस्तक्षेप गरियो– महिलाले यो गर्नु हुन्छ–यो हुँदैन, यहाँ जानु हुन्छ–यहाँ हुँदैन, यो लगाउनु हुन्छ–यो हुँदैन आदि इत्यादि । कवि कल्पना चिलुवालको कविता–किताब ‘चुल्ठो’ ले समाजमा स्थापित तिनै पुरातन मूल्य–मान्यतामाथि प्रश्न गरेको छ । कल्पनाका कवितामा आक्रोश छन्, आवेग छन्, काव्यिक कटाक्ष छन् । उनी सामाजिक कुरीति र कुसंस्कारसँग आँखा जुधाएर सशक्त प्रतिवाद गर्छिन् । प्रत्येक उत्पीडन, दलन, हिंसा र शोषणको अन्त्य चाहन्छिन् । उनका कवितामा सनातनी भाषा होइन, सदियौँदेखि समाजको पीँधमा दबिएका मानिसको आवाज सुनिन्छ ।

उनी आम महिलाका मर्मसँग एकाकार छिन् । उनी कविताको औंला उठाएर शासक वर्गलाई प्रश्न गर्छिन् । उनको निडरता कतै राज्यसत्तासँग टकराउँछ त कतै जनतालाई खेलको मोहोरा बनाएर सत्तासम्म पुग्ने भर्‍याङ सम्झिने पथभ्रष्ट राजनीतिक चरित्रसँग ।

कल्पनाका कवितामा प्रश्न छन्, उत्तेजना छन्, विश्लेषण छन्, अन्वेषण छन् । धेरैलाई लाग्न सक्छ, उनका कवितामा प्रेम किन छैन ? नितान्त एक प्रेमी–प्रेमिकाबीचको प्रेम नहोला, तर मानवीय प्रेम, सामूहिकताप्रतिको प्रेम, देशप्रेम र वर्गीय प्रेम उनको कवितामा भरिभराउ छन् । मार्क्सवादको वैचारिक आलोकमा प्रशिक्षित उनी वर्गीय समाजका अन्तर्विरोध खोतल्दै त्यसले माग्ने वर्गीय सङ्घर्षलाई आत्मसात् गर्छिन् ।

भौतिकवादी दृष्टिकोणद्वारा जीवन र जगत्प्रतिको द्वन्द्वात्मकतालाई उनका कविताले प्रस्ट भाषामा प्रतिविम्बित गर्छन् । उनी शोषक–उत्पीडकलाई वर्गीय शत्रु ठान्छिन् । सर्वहारा श्रमिकजनको आवाज बोल्छिन् । दलाल प्रवृत्ति, नवसामन्त तथा उपभोक्तावादी पुँजीवादविरुद्ध प्रतिपक्षीय भूमिकामा हुन्छिन् । ठगिखानेविरुद्ध लेख्छिन् र गरिखाने भुइँमान्छेका पक्षमा कविताबाटै ‘इन्कलाब’ बोल्छिन् ।

एउटा स्थापित भाष्य छ, ‘साहित्य समाजको दर्पण हो ।’ तर, अब साहित्य समाज बदल्ने पतिवर्तनकारी अस्त्र पनि बन्नुपर्छ । साहित्यले वर्तमानमा उभिएर भविष्यको दिशानिर्देश गर्न सक्नुपर्छ, वर्तमान समाजको उल्थासँगै भविष्यको चित्र निर्माण गर्न सक्नुपर्छ । साहित्यको यो भाष्य चिलुवालका कवितामा प्रयोग भएका छन् । उनका कविता वर्तमानका जटिलतालाई कसरी चिर्ने भन्ने मार्ग पहिल्याउन प्रयत्नशील छन् । कल्पनाका कविताको भाषा कठोर छ र शैली जोधाहा । तर, विलियम वर्डस्वर्थलगायतले भनेजस्तै ‘अनुभूतिको स्वतःस्फूर्त अभिव्यक्ति’ उनका कवितामा छन् । कवि पाशको जस्तो क्रान्तिचेत र वर्गसङ्घर्षप्रेम अनि कवि कृष्ण सेन ‘इच्छुक’ को जस्तो निडरता र बुलन्द विद्रोही भाव छन् । भलै एकाध कवितामा कला पक्ष केही कमजोर छन् । तर, कविताले दिने सन्देश, विचार पक्ष र विषयवस्तुको उठान स्पष्ट छ ।

किताबका ‘चुल्ठो’, ‘बोक्सी जुलुस’, ‘भान्सा घर’ जस्ता केही कविता नारी हुनुको मर्मसँग एकाकार छन् र तिनले अस्तित्ववादी धार बोकेका छन् । ‘बजार’, ‘बजारको रमिताशास्त्र’ लगायतका केही कविताले केवल क्रय–विक्रयको अन्तर्वस्तु बोकेको बजारवादमाथि प्रहार गरेका छन् । ‘सरकार’, ‘भूकम्पपछिको मध्यान्तर’, ‘लाठीचार्ज, हुरी र शासक’ जस्ता कविताले शोषित तथा उत्पीडित जनताको मर्मबोध नगर्ने शासकीय प्रवृत्तिमाथि कटाक्ष गर्दै राज्यसत्ताको चरित्रलाई उदाङ्गो पारेका छन् । कतिपय कविताले परम्पराका रूपमा लादिएका अन्धविश्वास, रुढी र पुरातन संस्कारमाथि प्रहार गरी प्रगतिशील धार पछ्याएका छन् । ‘गुलाबको ट्याटु र पन्युको डाम’ कविताले बढ्दो पश्चिमा संस्कृतिको अनावश्यक सिको अनि परम्परा र संस्कृतिका नाममा दिएको घाउ, रहर र बाध्यताबीचको विरोधाभास बोलेको छ । सदियौँदेखि समाजमा बाँचिरहेको एउटा अन्धविश्वासको दृष्टान्त हो, ‘बोक्सी जुलुस’ । बोक्सी प्रथा अर्थात् पुरातन परम्पराको एउटा विकार, जसबाट आज पनि कैयौँ महिलाहरू प्रताडित छन् ।

दुःख, दर्द र पीडाको फेहरिस्त फुकाउँदै कविताले शालीन विद्रोही चेत बोलेका छन् । कवितामा निराशा भेटिँदैनन् । यी कविताले पाठकलाई उमङ्ग र ऊर्जा भर्दै जीवनप्रति सकारात्मक र आशावादी बन्न सिकाउँछन् ।

चिलुवालका कविता वास्तविकतासँग साक्षात्कार गर्छन् । सुन्दर शैली, प्रस्ट भाव यी कविताको विशेषता हो । कवि परिवर्तन पक्षधर हुन् भन्ने उनको ‘छनोट’ कविताले बोल्छ । उनले जीवनको परिभाषा दिन नदीलाई रोजेकी छन् । नदी निरन्तरताको विम्ब हो भने चलायमान हुनु नदीको विशेषता । कविले आकाशको भव्यता होइन, नदीको चलायमान पक्षसँग जिन्दगीलाई परिभाषित गरेकी छन् । उनको ‘छनोट’ भव्यतामाथि नभएर निरन्तर चलिरहने प्रक्रियामाथि अडिएको छ ।

कविसँग मेरो दोहोरो सम्बन्ध छ । नारी हुनुको सम्बन्ध र कविले कविसँग स्थापित गर्ने भावनात्मक एवम् वैचारिक सम्बन्ध । शोषित, दमित र उत्पीडित वर्गको आवाज बोल्दै युगीन चेतना बोक्ने यी कवितासँग म सहमत छु र तिनले बोक्ने विचारप्रति एक्यबद्ध छु ।

प्रकाशित : माघ ८, २०७८ १०:१७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

५० वर्षअघिको भेट 

कुमार समर्पणयुक्त र भाव बोकेर मात्रै गाउन थाल्ने गायक थियो । रिहर्सल परेका बेला ऊ दिनैभर गीत गाइरहेको हुन्थ्यो । भनिरहन्थ्यो– गीत गाउन पाए मलाई दिनरातै उज्यालो लाग्छ ।
मनबहादुर मुखिया

दोलखाको बाबरे गाउँबाट यो कथा सुरु हुन्छ । ३ वर्षे उमेरमा बा–आमाका साथ लागेर छाडेको बाबरे गाउँ घुम्न २२ वर्षे लक्का जवान भएपछि मात्रै पुगेको थिएँ । त्यो पहाडी गाउँको दुःख र हैरानी तथा १२ महिनै काम गरेर मात्रै हातमुख जोर्न सकिने स्थिति देखेर म भावुक बनेको रहेछु क्यार !

दार्जिलिङ फर्कनासाथै नाटक–रंगमञ्चका चिनारुको संगत र गोर्खा दुःख निवारकजस्ता संस्थाको रस भिजेर होला, मैले लेखेको थिएँ— अनि देउराली रुन्छ ।

उसो त सन् १९७२ मा ‘अनि देउराली रुन्छ’ सार्वजनिक हुनुअघि दुई छोटा नाटक ‘तर क्षितिज हाँस्दैन’ र ‘अनुराग’ लेखेर मञ्चन भइसकेका थिए । त्यसमा कर्म योञ्जनको संगीत र कुमार सुब्बा, दावा ग्याल्मोको स्वर थियो । तर, एक सिकारु नाटक लेखक भएकाले हुन सक्छ– मभन्दा केही वर्षले जेठा कुमार सुब्बालाई मैले प्रत्यक्ष चिन्न पाएको थिइनँ, कर्म दाजुले सबै तरतिव मिलाउनुभएको थियो ।

पछि ‘अनि देउराली रुन्छ’ नाटकलाई रंगमञ्चमा उतार्ने इच्छाबारे र यो गीति नाटक भएकाले आफूले लेखेका गीतमा ट्युन भरिदिनसमेत अग्रज कर्म योञ्जनलाई आग्रह गरेको थिएँ । गीतमा धुन भरिसकेर गायकका रूपमा कुमार सुब्बालाई लिएर मकहाँ आउनुभएको थियो, कर्म योञ्जन । सन् १९७२ को सुरुवातमा मैले कर्ममार्फत गायक कुमारलाई गोर्खा दुःख निवारक सम्मेलन कक्षमा पहिलो पटक चिनेको थिएँ, कुराकानी भएको त्यही पहिलोपालि थियो ।

त्यसअघि कुमारले दार्जिलिङका केही सांस्कृतिक कार्यक्रमका स्टेजमा गीत गाइरहेको मैले देखेको थिएँ । उनी मजस्तै मझौला कदका थिए, हेर्दैमा असल लाग्ने । पछि संगतमा थाहा भयो— उनी निकै अन्तर्मुखी पनि रहेछन् । कति कुरा आफूलाई लागिरहेको भए पनि भन्नै नसक्ने । कतिपय गीतका शब्द वा सन्दर्भबारे उनी केही भन्न खोजिरहेका हुन्थे तर, भनिहाल्दैनथे ।

एक पटक भने कुमार वा कर्मले नभने पनि नेपालको तत्कालीन राजा शासनका कारण होला, मेरो एउटा गीतको शब्दमा हेरफेर गरिएको रहेछ । कुमार–कर्मसहितको टोली काठमाडौंको रत्न रेकर्डिंङ स्टुडियोमा ‘अनि देउराली रुन्छ’ को गीत रेकर्ड गराएर आएपछि र रेडियोबाट गीत बज्न थालेपछि मात्रै यस्तो शब्द हेराफेरी थाहा पाएको थिएँ । मैले लेखेको ‘सारंगीको तारले’ गीतको बीचको अन्तरामा ‘मेरो स्वरमा झुपडी र दरबारको कथा’ थियो, पछि रेकर्डमा भने ‘मेरो स्वरमा आफ्नै गाउँ र बस्तीको कथा’ भएको रहेछ । पछि दार्जिलिङमा कुमारलाई भेटेर त्यो शब्द हेरफेरबारे जिज्ञासा राखेको पनि थिएँ, त्यत्तिकै कुरो फासुफुस भयो । त्यसपछि मैले लेखेका र मन्चमा आएका ‘फेरि इतिहास दोहोरिन्छ’ (सन् १९७४), ‘क्रसमा टाँगिएको जिन्दगी’ (१९७५) र ‘विद्रोही राजरक्त’ (१९७८) भन्ने नाटकमा पनि कर्म र कुमारकै जोडा थियो ।

तर, ‘अनि देउराली रुन्छ’ ले अचम्मै गर्‍यो, मैले नसोचेको कुरा ! त्यसको ‘देउरालीका ठिटी हो’, ‘हे फूल चुँडेर लाने हो’ जस्ता गीतमा कर्मको संगीत र कुमारको स्वर यसरी जम्यो कि त्यो नाटक भनेकै त्यही गीत हो भनेजस्तै भयो । कथावस्तु त थियो नै, त्यसमाथि शब्द–संगीत–स्वर पनि परिपूरकझैं बने, पपुलारिटी बढाउन । त्यसरी मानवीय संवेदनालाई सूक्ष्म रूपले ब्याख्या गर्न नाटकभित्र गीतसंगीत प्रयोग गरिनु अपरिहार्यझैं थियो, त्यो समयमा ।

सन् ६० को दशकमा ख्याति कमाएका नाटककार मोहन थापाका नाटकमा पनि गीतसंगीत हालिएको थियो । थापाका ‘साँझको तारा (१९६४)’, ‘भुलेको बाटो (१९६४)’, ‘सीमा (१९६२)’, ‘समाधि (१९६३)’ जस्ता नाटकमा पनि प्रशस्तै गीत थिए । त्यसमा संगीत कपिलराज सुब्बा वा शरण–रञ्जितको हुन्थ्यो । त्यसबाहेक, नन्दा हाङखिमको ‘युद्धहरू’ नाटक र भवानी भिक्षुको ‘त्यो फेरि फर्केला ?’ कथामा पनि कुमार–कर्मकै जोडी थियो । भिक्षुको कथामा भने अगमसिंह गिरीले नाटकीकरण गरेका थिए ।

कुमारसँगको सांगीतिक साइनोको कुरा गर्दा ‘अनि देउराली रुन्छ’ का गीतहरू तथा ‘मेरो सानो मुरलीमा’ गीतबीच घनिष्ठ सम्बन्ध रहेकोझैं धेरै श्रोताले ठानेका रहेछन् । म दार्जिलिङ छँदै र पछि काठमाडौं आएपछि (सन् १९७९) पनि ‘मेरो सानो मुरलीमा’ गीतलाई ‘अनि देउराली रुन्छ’ भित्रकै कथा–व्यथा सम्झनेहरू पनि प्रशस्तै भेटिए । यो संयोग मात्रै हो, यी दुवै रचनामा कर्म योञ्जनको संगीत छ, यी दुवै एकै समयमा रेकर्ड भएर (सन् ७२ पछि) उधुम चर्चामा छाएका हुन् । तर, समय र सृजनाको तारतम्य मात्रै यसमा मिलेको हो ।

‘मञ्जुलको ‘मेरो सानो मुरलीमा’ गीत त मैले कर्म दाजुमार्फत पाएको हुँ, मञ्जुलले मलाई दिएको होइन । सन् ६० दशकको अन्त्यतिर राल्फाली समूह दार्जिलिङ पुगेका बेला मञ्जुलले यो गीत कर्म दाजुलाई दिएका रहेछन्, धुन भरिपाऊँ भनेर । पछि मैले त्यही गीत गाउन पाएको हुँ, जसले कुमार–कर्म–मञ्जुल ट्रियोलाई नसोचेको तालमा सबैतिर चिनायो’, कुमारले कतै अन्तर्वार्तामा भनेका पनि छन् ।

यसरी सन् १९७२ भरि नै ‘अनि देउराली रुन्छ’ ले नामकाम बनाइरह्यो । त्यसपछि पनि कुमारसँग हिमालय कला मन्दिरमा यदाकदा भेट हुन्थ्यो । धेरैपछि सन् २००७/०८ तिर होला—काठमाडौंमा आयोजना भएको कुमार सुब्बाको सांगीतिक पलेंटीमा पनि मैले कुमारलाई भेट्न पाएको थिएँ । कुमार एकदमै समर्पणयुक्त र भाव बोकेर मात्रै गाउन थाल्ने गायक थियो, रिहर्सल परेका बेला ऊ दिनैभर गीत गाइरहेको हुन्थ्यो । उसले ‘गीत गाउन पाएमा मलाई दिनरातै उज्यालो लाग्छ’ भनिरहन्थ्यो पनि ।

आज मेरो समवयी दौंतरी कुमारलाई स्मरण गरिरहँदा उसले गाएको एउटा गीत म खुबै सम्झन्छु । कहीँकतै चर्चा पनि त्यति भएन, अहिलेको हिसाबमा ‘अन्डररेटेड’ भन्छन् नि ! गीतकार किरण खरेलको शब्द र कर्म दाजुकै संगीतमा रेकर्ड भएको त्यो गीत मैले एक/दुई पटक रेडियोमा सुनेको हुँ ।

मैले सम्झेको त्यो गीतको स्थायीका शब्द तलमाथि पर्न सक्छन् तर, गीत भने यही थियो । यही गीतका शब्दबाट मेरो जीवनकाल र संघर्षका क्षणमा एकदमै नजिकमा बसेको साथी कुमार सुब्बालाई श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्न चाहन्छु :

‘सारा तारा चुँडालेर

आकाश रित्तै पारिदिऊँजस्तो लाग्छ

यस्तो लाग्छ कहिलेकाहीँ

आफैंलाई मारिदिऊँजस्तो लाग्छ.... ।’

प्रकाशित : माघ ८, २०७८ १०:१७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×