चारआँखेको पन्ध्र हजार वर्ष- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

चारआँखेको पन्ध्र हजार वर्ष

हिमालयको दक्षिण भिरालोमा पन्ध्र हजार वर्षअघि सुरू भएको कुकुरपालनले विश्वव्यापी रुपमा ल्याएका सांस्कृतिक रुपान्तरण र मिथकीय धारणा यत्रतत्र छरिएका छन् । तिनलाई सहजै समेट्न उति सजिलो छैन, सूक्ष्म अध्ययनले मात्र पहिल्याइने विषय हुन् ती, अनि नेपालका लागि गौरव पनि ।
सौरभ

शीर्षक परिचय
चारआँखे अर्थात् दुई आँखामाथि दुई पहेँला थोप्लाहरू भएको भोटेकुकुर (मंगोलियन डबल आइड) नै महाभारतमा वर्णित युधिष्ठिरको साथी हुनुपर्छ भन्ने निर्क्योल थियो पंक्तिकारको । जुन लेख असहमति–२ मा मुद्रित छ । तर, देवनागरीमा टाइप गर्न नआउने र पुस्तक छापिने क्रम पनि ढिलो हुन जाँदा उक्त सामग्रीलाई युनिभर्सिटी अफ टेक्सस, अस्टिन अमेरिकाको एक वैज्ञानिक शोधले लगभग एक वर्षले उछिनिसकेको रहेछ । तैपनि उसको निर्क्योल पनि उही टुंगोमा पुगेको देखिन आयो— कुकुरको घरेलुकरण नेपाल–मंगोलिया सिमानामा सुरु भएको हो र त्यो घटना १५ हजार वर्षअघिको हो ।

उक्त निबन्ध ‘प्रसिडिङ्स अफ द नेसनल एकेडेमी अफ साइन्सेज’, खण्ड ११२ अंक ४४ को पेज नं. १३६३९–१३६४४ बीच प्रकाशित छ । लेखमा उल्लिखित मंगोलियालाई बृहद् मंगोलिया अर्थात् तिब्बतको सीमा वा हिमालयको नागी भनेर बुझियो भने विषयवस्तु अरू स्पष्ट हुनेछ ।

२२ नंग्रा भएको भोटे कुकुरलाई लच्छिनको मान्ने पहाडी चलन छ भनेर पनि पंक्तिकारले लेखेको थियो । बागलुङको उत्तरी भेगका एक मगरबाट आएको जानकारीमा परेका ती थप दुई नंग्रा कुकुरको अघिल्लो कुइनाको एक–दुई अंगुल तल यदाकदा पाइने रहेछ । तर, ब्रायन हज्सनले बेलायत पठाएको नमुना हेरेपछि यही नंग्रा (ड्यु क्ल) लाई लिएर चार्ल्स डार्बिनले हज्सनलाई प्रश्न सोध्दै पत्राचार पनि गरेका रहेछन् ।

यही बीच १३ कात्तिक २०७८ को कान्तिपुर ‘कोसेली’ मा ‘१५ हजार वर्षदेखिको मानव सारथि’ शीर्षकमा तीर्थबहादुर श्रेष्ठको कुकुरसम्बन्धी लेख छापियो पनि । यसपछि पंक्तिकारलाई लाग्यो, नेपालकै पहिलो कुकुरपालनका कारण विश्वव्यापी रूपमा विस्तारित भएका सांस्कृतिक रूपान्तरणहरूबारे पाठकहरूसँग केही कुराहरू सेयर गर्नु जरुरी छ । त्यही जरुरीबोधको नतिजा हो यो लेख ।

लाखेको मूल अर्थ

भृंगी शिवका एक गणको नाम हो । तर, यो खासमा भेडा हो, जसको अंग अर्थात् सिङबाट भेरी नामको बाजा बन्छ । भेडा मार्ने भएकाले हिन्दीमा फ्याउरोलाई भेडिया भनिएको हो र यही फ्याउरोबाट भेडा बथानको रक्षा गर्ने भएकाले कुकुर भैरवमा रूपान्तरण भएको हो । न कि पाणिनिको धातु भीरु+अणबाट । भैरव शब्द बन्दा सम्भवतः पाणिनि जन्मिएकै थिएनन् ।

ल्हाको अर्थ तिब्बतीमा देवता हो । र, खी/क्लीँको अर्थ दिसा वा दिसा खाने पात्र हो । यही लाखे हुन जाने हो । मनाङ दक्षिण भेगका ग्याल्सुम्दोवासीहरूले कुकुरलाई से भन्छन्, यही नेपाली चेइ हुने हो । उत्तरी गोरखाको चुमवासीहरूले खी, नेवारहरूले खिचा र सगरमाथा जिल्लाको उत्तरी भेगका कुलुङ राईहरूले खेप भन्छन् । लार्स रोमन परम्परामा क्षेत्रपाल हो, जसलाई कुकुरको छालाको लुगा लगाइदिइन्थ्यो भनेर इस्वीको पहिलो शताब्दीका ग्रिक दार्शनिक प्लटार्क (न कि अर्का प्रख्यात दार्शनिक प्लेटो) ले लेखेकै छन् । र, काठमाडौं उपत्यकामा क्षेत्रपाल भनेको क्षेत्रपाल भैरव नै हो । जसको नेवारी अपभ्रंस हो छ्वासः । यसर्थ लंकाबाटै लाखे बनेको लाग्छ भन्ने टिप्पणी (नेपाली निर्वचन–बालकृष्ण पोखरेल) सही होइन ।

सस

बेबिलोनियनहरूका प्रमुख देवता हुन् मार्दुक (मार दुःख), उनको निकटतम सहयोगी हो मुसुसु नामको कुकुर । मार शब्द लद्दाखी हो । इजानागी (इशान) को नाकबाट जन्मेको छोरा हो जापानी सुसानो । अर्थ हो, सुँघ्ने शक्ति भएको सहयोगी कुकुर हो शिवको । ऊ मृतहरूको इलाकाको द्वारपाल पनि हो । संस्कृतमा ससको अर्थ टोक्नु हो । कटुञ्जे, भक्तपुरमा एक देवता छन्– सुसिइलाखा भैरव । रोमन र ब्रिटिसहरूको कुनै बेलाको महत्त्वपूर्ण देवता सुसेलस यही कुकुरको भैरवकरण हो ।

हर्म्य

पहाडी क्षेत्रको पैदलयात्रा गर्नेहरूले पूर्वदेखि पश्चिम पहाडसम्म प्रशस्त देखेको हुनुपर्छ एउटा ठूलो ढुंगामाथि अलि सानो, त्यसमाथि अलि सानो गरी सात–आठवटा ढुंगाका धरहराहरू उभ्याइरहेको । मुक्तिनाथ परिसरमा एक वर्गफिटमा ५–७ वटासम्म पनि यस्ता निर्माणहरू छन् । हर्म्य हो यसको संस्कृत नाम । नभन्दै हर्म्यम हो संस्कृतमा विशाल भवन या महल । रुसी प्रसिद्ध कला संग्रहालय हर्मिटाज यसैबाट बनेको हो । मन्दिरको माथिल्लो भागलाई भनिने हर्मिका यसैबाट आएको हो । तर, यो सबै अर्थ कुकुरलाई दिइएको संज्ञा हर्मनबाट आएको हो । जसको अर्थ हो बेस्सरी मुख बाउनु, हाई गर्नु ।

भन्न खोजेको, ढुंगाको थुप्रोरूपी रक्षक जनावर स्थापना गर्ने ‘हर्मन’ परम्परा नै हर्म्यम र हर्मिटाजमा परिणत भएको हो । हर अर्थात् शिवको सहयोगी भएकाले बन्न पुगेको हो हर्मन भन्ने नाम । कुकुरको यही वैयक्तीकरण ग्रिक देव सोपानमा हर्मिस नामको देवता बन्न पुगेको छ, बाह्र ओलम्पियनमध्ये एक । अहिले गुगलमा हेर्‍यो भने हर्मिसको रूप विचित्रको देखिन्छ— पौराणिक नारद र मकर दुइटाको अज्ञानतावश भएको जथाभावी मिश्रणको एक चुट्किला ।

पहाडी देउरालीमा ढुंगा चढाइने कारण नै यही हर्म्यको अर्थात् रक्षक देवता कुकुरको निर्माणको अज्ञानतावश भएको अनुकरण हो । ग्रिकहरू हर्मिस स्थानमा ढुंगा नै चढाउँथे । यो ठ्याम्मै हिमालयको संस्कृतिको अनुकरण हो ।

हर्म्यको चलन १८ हजार फिट हिमरेखा भएको तिब्बतमा पाइँदैन । अहिले केर्न भन्ने संज्ञा दिइएका ढुंगाका थुप्राहरू चैत्य र स्तूपहरूका भग्नावशेषहरू हुन् । यसैले पनि कुकुरको घरेलुकरण हिमालयको दक्षिण भिरालोमा भएको हो भन्ने देखिन्छ । र, अर्को कुरा हर्म्य ‘माने’ को प्रतिरुप होइन । मानेको प्रादुर्भाव भएको बढीभन्दा बढी १२ सय वर्ष भयो, हर्मिसको उल्लेख ३ हजार वर्षअघि नै भइसकेको छ । चैत्यचाहिँ आएको हो संस्कृतको चिताबाट । र, स्तूप संस्कृतको स्थापत्यबाट । ती कुनै हर्म्यका आधुनिक रूप होइनन् ।

भुलाँ

भुलाँ नेवारी कृषक समाजमा खेतहरूबीचको एउटा त्यस्तो सानो टुक्रा हो, जहाँ पूजा गरेपछि मात्रै खेती सुरु गरिन्थ्यो । गरिन्थ्यो भन्नुपरेको कारण हो, यी भुलाँहरू लोप भइसके । ४० वर्षअगाडिसम्म चक्रपथबाहिर फाटफुट देखिँदै थिए । एउटा भुलाँख्यको नाम बिग्रिएर अहिले भुरुङखेल भइसकेको छ । आजका बहुसंख्यक नेवारहरूलाई भुलाँ शब्दसमेत थाहा भएको पाइँदैन ।

भुलाँ अर्थात् स्थानीय रक्षक देवता, जो भैरवको रुपान्तरण हो । छ्वासः यही भुलाँको अर्को रूप मात्र हो । छ्वासः उपत्यकाका गल्ली, बस्ती, चोकपिच्छे हुने गर्थे, यत्रतत्र सर्वत्र । खेत र बारीका कुनापिच्छे यस्ता हुन्थे । प्रत्येक ५० मिटरजस्तोमा एक छ्वासः भेटिन्थ्यो । अहिले संरक्षण गरिएको मध्ये एक टड्कारो नमुना जाउलाखेलबाट कुमारीपाटी लाग्दाको देब्रेपट्टिको तफालोहँ हो ।

यकिन भन्न सकिन्न, ती भुलाँ उपत्यकामा दसौं हजार थिए र उपत्यकाका तीन सहर र त्यसबाहिरका बाह्र गाउँ गरी छ्वासः अर्को दसौं हजार थिए होलान् । तर, नेवार संस्कृतिको संरक्षणको कुरा गर्दा डबली र पाटीलाई मात्र सम्झिनु दुःखलाग्दो कुरा हो ।

भोँकर

दुई शब्द छन्– भोन्नाक र भोँकर । भोन्नाकको अर्थ तिब्बतियनमा सेतो बोन हो । बोन धर्मको सात्विक धार हो । भोँकरको अर्थचाहिँ प्रायः गुम्बामा बजाइने नर्सिंगाजस्तो लामो शुषिर बाजा हो । यसको ध्वनि मिठासपूर्ण हुँदैन— भ्यार्र परेको हुन्छ भूपि शेरचनले भैरहवालाई दिएको उपमाजस्तो ।

नभन्दै संस्कृतमा भुँकारको अर्थ हो कुकुरको स्वर । भोँकर यही भुँकारको रूपान्तरण हो । भोँकरको प्रयोग कथित भूतप्रेत भगाउनका निम्ति हो । किनभने कुकुरले भूतप्रेत देख्छ भन्ने नेपाली मान्यता छ । यसैले पनि कुकुर भूतेश (शिव) को सहयोगी बन्न पुगेको हो । यो धारणा ग्रिकहरूमा पनि छ । होमरले २८०० वर्षअघि नै उनको कृति ‘अडिसी’ को अध्याय १६ मा कुकुरले देवी एथेनालाई देखेको, तर अरूले नदेखेको भन्ने विवरण लेखेबाट पनि कुकुर र अलौकिक वस्तुबीच सम्बन्धको समान धारणाको पुष्टि हुन्छ ।

ल्यान्ड डिसिर र ल्यान्ड भेटिर

यो आइसल्यान्डको रक्षक देवता हो, अर्थ हो जमिनको रक्षक (भूदेव र भूभट्टारक) । आइसल्यान्डमा देवता मानिने विशेष ढुंगाहरू छन् । जसमाथि पनि चारवटा विशेष नाम गरेका विशेष ढुंगा देशका चार कुनामा छन् । यो ठ्याक्कै हर्म्यकै अनुकरण हो ।

ल्यान्ड भेटिरचाहिँ नर्वेजियन, आइसल्यान्डिक र जर्मन परम्परामा जमिनका आत्मा मानिने ढुंगाहरू हुन् । जो उनीहरूको धारणामा जमिनका रक्षक र उन्नतिकर्ता हुन् । यी साना ढुंगादेखि खेतका कुनामा उभिएको ढुंगा, र अझ गाउँका एउटा ठूलै ठाउँ ढाक्ने ढुंगासम्म हुन्थे । बाह्रौं शताब्दीको तिनको लेखोटअनुसार, यसले साँढे (शिवको नन्दी) र लठ्ठी बोकेको एक पहाडी साधु (त्रिशूलधारी शिव) सँग सम्बन्ध राख्छ । एक मुख्य ल्यान्ड भेटिरको नाम बेरग्रिसी भएबाटै थाहा हुन्छ, संस्कृतको वृषा हो ।

भक्कु

भक्कु शब्द भैरवकै रूपान्तरण हो । मदिराले मातेका दुई–चार भक्कु नामधारी हिंस्रक मानवहरूले खड्ग, तरबार लिएर मात्तिएको राँगोलाई छ्याकछ्याक पार्दै लखेट्ने र अन्तमा ढालेर घाँटीबाट रगत पिउने यो त्रासदपूर्ण पर्वलाई २००५ सालमा प्रधानमन्त्री मोहनशमशेर राणाले बन्द गराए ।

यो वनकुकुर अर्थात् ढोले र अर्नाबीचको जैविक तारतम्यको नक्कल हो ।

लाइल्याप

ल्यापल्यापे वा लपाक नेपालीमा भुस्याहा कुकुरलाई भन्ने चलन छ ।

मठ्याहाबाट बनेको अंग्रेजीको मोङ्ग्रेल र भुस्याहा मिसाएर कुकुर बिक्रेताहरू भुङ्ग्रेलो भन्छन् अचेल । भुस्याहा यस्तो कुकुर हो, जो उन्नत नस्लको जस्तो साहस देखाउन सक्दैन र अनुशासनबद्ध पनि हुँदैन ।

लाइल्याप ग्रिक पुराकथाको त्यो कुकुर हो, जो जनावरलाई लखेट्छ तर कहिल्यै पनि त्यसलाई भेट्टाउन भने सक्दैन । अन्ततः लुरुक्क परेर फर्किन्छ । यो ठ्याम्मै नेपाली ल्यापल्यापेको अनुकरण हो । कुकुरको वैज्ञानिक नाम नै पनि यसैबाट बनेको छ– क्यानिस लपस फेमिलारिस वा डोमेस्टिकस । क्यानिसको अर्थ कुकुर दाँत भएको भन्ने हो, फेमिलारिसको अर्थ पारिवारिक र डोमेस्टिकसको अर्थ घरेलु भन्ने हो ।

लाक म्युएङ

थाई क्षेत्रपाललाई लाक म्युएङ भनिन्छ, जुन लाखे शब्दकै रूपान्तरण बुझिन्छ । एक स्तम्भका रूपमा हुन्छ, हर्म्य वा हर्मिसजस्तो । यो स्थानीय रक्षक देवता वा क्षेत्रपाल हो, जो बर्मा, क्याम्बोडिया, लाओस, मलेसिया, इन्डोनेसिया, भियतनाम र फिलिपिन्समा यत्रतत्र पाइन्छ । युरोप नै पूरै हिमालयको कुकुरलाई देवतामा वैयक्तीकरण गरेर बसेको छ भने एसियायी देशहरू त्यो परम्पराबाट प्रभावित नहुने कुरै आएन ।

तर, पश्चिमा अंग्रेजीभाषीहरूले कुरै नबुझी यस्ता क्षेत्रपालहरूलाई ‘स्पिरिट हाउस’ भन्ने अनर्थ गरिरहेका छन् ।

लार्स

माथि रोमन लार्स र प्लटार्कको कुरा गरिएको थियो । त्यति मात्रै होइन, लार्सले सोमरस पिउने सिङ र एउटा पात्र बोकेको छ । यो ठ्याक्कै रक्सी चढ्ने र हातमा एउटा पात्र लिएर उभिने भैरवसँग ठ्याम्मै मिल्छ । हनुमानढोकाको कालभैरवको मूर्ति नै एक उदाहरण हो ।

लार्सको पूजा गर्दा पुजारीले रक्सी पिएको हुनुपर्थ्यो । यो ठ्याक्कै यहीँको चलन हो ।

हेकेट

‘कुकुर मारक’ हर्मिस चोरहरूको देवता हो— यस्तो कुरा २८०० वर्षअघि नै ग्रिक मूलका हेसियोडले उनको कृति ‘थियोगनी’ मा लेखिसकेका थिए । अब युरोपमा हेकुवा वा हेकेट देवीको उत्पत्ति भयो । यो यथार्थमा संस्कृतको हस अर्थात् वेगवान, वेगमा श्रेष्ठ भन्ने अर्थले बनेको हो । ‘हेकेट चौबाटोहरूकी रक्षिका देवी हुन्, जसलाई कुकुरको बलि दिइन्थ्यो’— मारिया गिम्बुटाज लेख्छिन् (पेज १९७, द गडेसेज एन्ड गड अफ ओल्ड युरोप) । स्वर्गीय गिम्बुटाज युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्नियाकी प्राध्यापिका र प्रसिद्ध पूरातत्त्वविद् हुन् ।

उनले यहाँ हेकेटका प्रिय वनस्पति भनेर दिएका दुइटामा स्मिलाक्स र एकोनाइट पनि परेको छ । (द लिभिङ गडेसेजको अध्याय शीर्षक द ग्रिक रिलिजन— गिम्बुटाज) स्मिलाक्स भनेको नेपालीमा कुकुर डाइनो नै हो र एकोनाइट भनेको निर्विषी । निर्विषी उच्च हिमालयको भेडाखर्कमा भेटिने विषालु वनस्पति हो । टड्कारो नमुना अन्नपूर्ण बेसक्याम्पको खर्क हो ।

वनस्पतिशास्त्रको कोणले जिनस (मूल जाति) मिल्न गए पनि स्पेसिज (प्रजाति) मिल्नुपर्छ भन्ने छैन । तर, निर्विषी ग्रिक सेर्बेरस (अलौकिक कुकुर) सँग मिल्न जान्छ भन्ने कुरा लेख्दा धेरै पर जानुपर्ने हुन्छ । यसैले तलको एक उपशीर्षक मात्र जोडौं ।

सेर्बेरस

सेर्बेरस ग्रिक मर्त्यलोकको देवता हेड्सको सहयोगी कुकुरको नाम हो ।

यो शब्द नेपालीको छिरबिरेकै रूपान्तरण हो, जसलाई भोटे कुकुर (मंगोलियन डबल आइड) भन्दछौं । यही हिन्दीमा चितकबरा हुन्छ, चितुवा शब्द यहीँबाट आउँछ । सेर्बेरस, छिरबिरेको रूपान्तरण हो त्यसै लेखिएको होइन, ग्रिक अर्थ नै त्यही हो ।

हेड्स, महाभारतको सभा पर्वमा आउने हाटकेश (शिव) बाट आएको हो । जसलाई गुह्यकहरूका देवता भनिएको छ । यो गुह्यक कागबेनीबाट मुक्तिनाथ जाँदाका भित्ते गुफाहरूलाई भनिएको बुझिन्छ । म्याग्दीको तातोपानी, त्यसको ठीक उत्तरमा पर्ने मुस्ताङको लेतेखोला र मनाङको भ्राताङ तलको म्लेक्यु (बिर्साउने खोला) कसरी २८०० वर्षअघिकै ग्रिक पुराकथामा आउँछन् ? भन्ने कुराका लामो तुलनातालिका यहाँ दिनुपर्ने हुन्छ । विषयान्तर हुने डर छ ।

यतिबेलालाई यति मात्र लेखौं— सेर्बेरस जुन मैदानमा बस्छ, त्यो मैदान आस्फोडेल (आस्फोडेलस एलबस) को फूलले भरिएको छ । हाटकेशको प्रिय फूल रैथाने आस्फोट (सेतो आँक वा क्यालाट्रपिस प्रसेरा) हो । दुवै फूल सेतो रङका हुन्छन्, झाडी वर्गमा पर्छन् ।

केर्न

ढुंगाका थुप्राहरूको बनोट र कुकुरको एक प्रजाति दुवैलाई अंग्रेजी हिज्जेमा केर्न लेखिन्छ । यो बनोट पूरै युरोपभरि पाइन्छ । जुन संस्कृतको चार आँखायुक्त सरमाबाट बनेको हो । जो ऋग्वेदमा परेको एक कुकुर्नीको नाम हो ।

यसो किन पनि भनियो भने सरकराको नेपाली अर्थ बालुवा वा ढुंगाहरूले भरिएको जमिन हो । कुलुङ राई भाषामा सेरोङ र नाछिरिङ राई भाषामा सेरोङ्ल ससाना ढुंगा हो । कुलुङ राई भाषामा समाकेको अर्थ पनि कुकुर नै हो । संस्कृतको ‘स’ युरोपका विभिन्न भाषाहरूमा ‘क’ हुन गएका प्रशस्तै उदाहरण छन् ।

सम्बर

ऋग्वेदले यमराजका दुई सहयोगी भनेर स्वान र सबल नामका दुई कुकुर तोकेको छ, जुन सरमाका सन्तान हुन् (दसौं मण्डल, चौधौं शुक्त, दसौं ऋचा) । यो सबलको शुद्ध रूप सम्बर हो, जुन इन्द्रद्वारा वध गरिएका पहाडी क्षेत्रका शासकका रूपमा महाभारतमा आएको छ ।

सम्बर आएको हो ‘सम्ब’ माने आबद्धताबाट । अर्थात् लामो समय यौनरत रहने प्रकृतिबाट, जुन कुकुरकै चरित्र हो । यसैले सम्बरहरूलाई त्यही आसनमा चित्रित गरेको पाइन्छ, महाभारतको भनाइ ‘कामदेवको शत्रु’ का विपरीत । यही कारण महाभारतपछिको भागवतले सम्बरको मालिक शिवलाई पनि कामदेवको शत्रुका रूपमा स्थापित गर्न पुग्यो ।

शिव इनु

माथि लेखियो शिवको सहयोगीको रूपमा कुकुर भैरवमा रूपान्तरण भएको हो । नभन्दै जापानको एक प्रसिद्ध स्थानीय प्रजातिको कुकुरलाई शिव इनु भनिन्छ ।

इजानागी त्यो पात्र हो, जो आफ्नी दिवंगत पत्नी लिन योमी पुग्छ । इजानागी इशान (शिव) को रूपान्तरण हो, योमी यमलोकको । अर्थात् यो शिव र सतीदेवीको कथाको जापानी आवृति हो (ग्रिक अर्फियस र युरिडाइसको कथा ठ्याम्मै यही हो, दुवै नाम संस्कृतको स्वरबाट बनेको हो) । योमीको अपवित्रता पखाल्न ऊ तातो पानीमा नुहाउँछ, हेड्सको पुराकथाको तातो कुण्डजस्तै । योमीको प्रमुख बनाउँछ उसले सुसानो नामको कुकुरलाई ।

पुछारमा

पारसीहरूको जेन्द आवेस्तामा परेको कुकुरबारेको त्यो लामो बयानमाथि यहाँ स्थानाभावले टिप्पणी गरिएन, जसले कश्यपसंहितामा भएको लसुनको लामो बयानलाई सम्झाउँछ । यहाँ मध्यएसियामै पनि पाइने अन्य व्यापक रूपान्तरणहरूमाथि पनि टिप्पणी गर्न सकिएन । तर, एउटा कुरा भन्नु जरुरीचाहिँ छ— जापान र दक्षिण युरोपमा सांस्कृतिक समानताहरू छन्, हाम्रै पितृ पूजा क्याम्बोडियाको काम्पोङ खाम प्रान्तसँग मिल्छ । यसो हुनुमा इसापूर्वका भूमध्यसागरीय फोनेसियन व्यापारीहरू र त्यसपछि इस्वीको दसौं शताब्दीवरपरका दक्षिण इन्डियन चालुक्य साम्राज्यको देनचाहिँ छ ।

संसारकै सबैभन्दा बढी असी प्रतिशत संस्कृत शब्द भएको लिथुआनियन भाषाकी प्राकृतिक वक्ता गिम्बुटाज कथित प्रोटोइन्डोयुरोपियन सभ्यताको ‘कुर्गान सिद्धान्त’ की प्रवर्तक हुन्, जसलाई मूलधारको सिद्धान्त मानिन्छ, तर कुर्गान आएको हो संस्कृतको ढिकुरोबाट । आखिर मरिस विन्टरनित्जले भनेकै छन्— जर्मनहरूले संस्कृत ओसारेर अन्यत्र विस्तार गरे ।

प्रकाशित : मंसिर १८, २०७८ १०:४५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

समुद्र किनारमा एक कुटी

समुद्रको तिर्खाले विकास, मनोरञ्जन, चहलपहलका हाम्रा सपना कुँजिएजस्ता लाग्छन् । तर, समुद्र किनारमा पनि जीवन ऐतिहासिक रुपमै सजिलो थिएन । र, अहिले पनि छैन ।  हुँदाखाँदाको यथार्थ नहेरेर कागको पछि लाग्नुजस्तै हो– समुद्रतिरको दौड । समुद्र ! समुद्र !! भन्दै किन दौडन्छन् मानिसहरु ? लेखक सोध्छन् :
सौरभ

शीर्षक परिचयथेग्नै गाह्रो हुनेगरी सामान लादिएका अजंगका मालवाहक पानीजहाजहरू बगालै यात्रा गरिरहेको देखिने, तर चौडाभन्दा चौडा बगरको वारि नै ताड र नरिवलका रूखहरू तल ठिंग उभिएको कुटीलाई ‘नेपाल’ भनेर बुझियो भने यो लेख निष्चय नै स्पष्ट हुनेछ । 


लेखोट मूलतः समकालीन राजनीति र कूटनीतिसँग सम्बन्ध राख्दैन । सुरुमा ‘समुद्री किनार’ उपशीर्षक अन्तर्गत दिइएको एउटा प्रसंग राजनीतिकजस्तो लागे पनि त्यो सन् १९४७ भन्दा अघिको अर्थात् इन्डिया बन्नुपूर्वको हो, प्राज्ञिक भइसकेको । यति बेलालाई रोचक होला, तर अन्य सन्दर्भका निम्ति अर्थहीन । र, समुद्रको अर्थ समुद्र मात्रै होइन, त्यहाँको पानीको अजस्र स्रोत हिमाल पनि हो । कुरा सुरु गरौं ।

समुद्री किनार

ब्रिटिसहरूले इन्डिया छोड्ने कुरा नेपाललाई थाहा थियो, इन्डियनहरूलाई भन्दा पहिला– पुरुषोत्तमशमशेर राणाले उहिल्यै एकदिन गफका सिलसिलामा भनेको सम्झना हुन्छ, ‘हामी इन्डियालाई सबैतिरबाट खुला पनि छोड्न चाहँदैनौं, यसैले पूर्वी भाग (अहिलेको बंगलादेश) तिरको भू–भाग तिमीहरू चाहन्छौ भने भन हामी सकारात्मक छौं भनेका थिए अनौपचारिक रूपमा अंग्रेजहरूले नेपालका शासकहरूलाई । त्यसो भन्न उनीहरू प्रतिनिधिमण्डल नै बनेर आएका थिए, तर हाम्रा शासकहरूले आँट गरेनन् ।’

आँटका दुई अर्थ लाग्छ । पहिलो- मोहम्मद अली जिन्नाले मुसलमान–बहुल इलाकामा पाकिस्तान हुनुपर्छ भनेकाले त्यो भूभाग नेपालको हुनु सम्भव थिएन । दोस्रो- धर्मभीरु राणाशासकहरू सनातनधर्मी नेपाललाई मुसलमान–बहुल इलाकासँग जोडेर यसको परम्परालाई अबरुद्ध गर्न तयार थिएनन् ।

समुद्रसँग जोडिने एउटा अपूर्व अवसरलाई गुमायो नेपालले- बहुसंख्यकले बुझ्ने कुरा यही नै हो यतिबेला । द्रुतगतिमा विकास हुने, विश्वसँग सम्पर्क गर्न सकिने एउटा बाटो बनेन- विकासवेत्ता र अर्थशास्त्रीहरूले भन्ने कुरा यही नै हो यतिबेला ।

तर- सन् १८५४ मा अमेरिकाका म्याथ्यु पेरीले आक्रमण गरेर आफूसँग व्यापार गर्न बाध्य गराएका थिए जापानलाई ।

टमस रोय समुद्रकै बाटो उत्रेका थिए इन्डिया । उनले सन् १६१२ मा मुगल बादशाह जाहँगिरसँग गरेको वाणिज्य सन्धी नै इन्डियालाई उपनिवेश बनाउने कार्यको थालनी थियो ।

भास्को द गामा समुद्रबाटै गोवा उत्रेका थिए, इन्डियालाई पोर्चुगिज उपनिवेश बनाउने अभियानको थालनीमा । क्याप्टेन कोलम्बस अमेरिकालाई स्पेनिस उपनिवेश बनाउन समुद्री बाटोबाटै गएका थिए दोस्रोपल्ट । संसारमा जति पनि उपनिवेश बने ती शतप्रतिशत भनेजस्तो समुद्री बाटोबाट बने ।

प्रश्न पहिलो- समुद्रसँग जोडिएको भए तिमीले आफ्नो सार्वभौमसत्ता हजारौं वर्षदेखि अक्षुण्ण राख्न सक्थ्यौ ?

सम्पदा

नेपालमा सुन पाउनु आयरल्यान्डमा सर्प फेला पार्नुजस्तै हो- कर्क पेट्रिक, हेमिल्टन, ओल्डफिल्ड कसले लेखेको हो ? यतिबेला ठीक सम्झना छैन, तर सन् १९५० भन्दा अगाडि नै अंग्रेजले लेखेको चाहिँ हो ।

सन् १९७० को दशकमा क्याम्बोडियामा २० लाखको ज्यान लिने खमेररुजको शासन चल्यो । त्यसको मुख्य इलाका थियो ‘पालिन’ । पालिन विशेषगरी सूर्यास्त माणिकका निम्ति संसारको आँखी बनेको ठाउँ हो । यही सूर्यास्त माणिक खमेररुजको आम्दानीको मुख्य स्रोत थियो । र, नै त्यसलाई उसले सबैभन्दा बलियो पकडमा राख्यो । र, पश्चिमा व्यापारीका निम्ति सबैभन्दा बलियो बिचौलिया पनि उही रह्यो अर्थात् खमेररुज पालिनमा पश्चिमा व्यापारीहरूको मुख्य एजेन्ट थियो ।

१९७० कै दशकमा कंगो विश्वको सबैभन्दा ठूलो तामा उत्पादक देश थियो (यति बेला चिले छ), राष्ट्रपति थिए– मोबुतु सेसे सेको । र, तामा उत्पादन हुने इलाका कटांगामा दर्जनौं पटक ठूलाठूला विद्रोह भए । तामा निर्यात हुने मुख्य देश थियो पूर्वमालिक फ्रान्स ।

विद्रोह गराएर मोबुतुलाई भाउ मिलाउन दबाब दिनु, कुरा मिलेपछि फेरि पदमा थामेर लाभ बाँडफाँड गर्नु आयातकर्ताहरूको संस्कृति नै थियो, मारमा थिए त कंगोका जनता ।

सियरालियोनमा हीरा टिप्न हिँडेका हजारौं हातहरू काटिनुको कारण यही थियो । स्पेनिस पिज्जारो र उसका अनुयायीहरूले एजटेक र माया सभ्यता सिध्याएकै सुन लुट्नका निम्ति हो । सेसिल रोड्स र उनका अनुयायीहरूले दक्षिण अफ्रिकी भूभागहरूमा अश्वेत शासन लादेकै सुन, क्रोमियम, प्लेटिनियम र हीराका निम्ति हो । मध्यपश्चिममा संसारको पकडको कारण नै त्यहाँको पेट्रोलका निम्ति हो ।

निश्चय नै सुन पाइन्छ नेपालमा, तर दक्षिण अफ्रिकाको प्रतिटन ढुंगा १५ ग्राम वा इन्डोनेसियाको इरियन जायाको प्रतिटन ढुंगा ३० ग्रामको अनुपातमा चाहिँ होइन, इन्डियाको कोलारको प्रतिटन ढुंगा ०.३ ग्रामभन्दा पनि धेरै तल ।

प्रश्न दोस्रो- तराईमा सर्पजस्तै सुन छ्याप्छ्याप्ती पाइने भए के तिमी यति सुरक्षित रहन सक्थ्यौ ?

सैपाल–सगरमाथा

यो देशमा छ नै के ? सधैं भिरालोबाट माटो बगिरहन्छ । परियोजना मागेर ल्याउनुपर्छ । त्यो हरिसिद्धि इँटा–टायल कारखाना, बाँसबारी छाला जुत्ता कारखाना पनि वीरेन्द्रको चीन यात्रामा उपहारको रूपमा मागेर ल्याएको हो- दरबारका एक अवकाशप्राप्त सचिवले एक गफमा भने । वीरेन्द्रका सचिव थिए उनी । गफको समय वीरेन्द्रका अन्तिम दिनहरू थिए ।

आफ्नो देशको क्षमताप्रति विश्वास नभएकाहरूलाई कर्मचारी बनाएपछि बन्छ पनि के ? लाग्यो पंक्तिकारलाई । (‘यो देशमा के छ र ?’- भनेर २०१५ सालका मन्त्री सूर्यप्रसाद उपाध्यायले दिएको अभिव्यक्ति, आज सम्झना नभएको कुनै पुस्तकमा पढेर पंक्तिकारलाई उहिल्यै पनि लागेको थियो- आफ्नो देशप्रति विश्वास नभएको व्यक्ति मन्त्री भएपछि हुन्छ पनि के ?)

यो ‘सधैं माटो बगिरहने भिरालो’ भनेको विश्वको कान्छो पर्वतशृंखला अर्थात् हिमालय हो । गण्डकी नदीभन्दा कान्छो मानिएको यो हिमालय पनि उठ्दा उठ्दा ३० हजार फिट पुग्न लागिसक्यो । सगरमाथाको टुप्पोमा पुग्नेहरू भन्छन्- बेग्लै संसार देखिन्छ त्यहाँबाट, चारैतिर हिउँले पुरिएका शिखरहरूको विशाल फैलावटबाहेक केही देखिँदैन- कति हिमाल कति !- एकताका खुबै नाम कमाएका सगरमाथा आरोही सुङदरे शेर्पाले यस्तै भनेका थिए पंक्तिकारलाई । त्यसपछि पनि भेटिए कैयन सगरमाथा आरोही ।

तर, चंगेज खाँ र कुब्लाई खाँहरू पसेनन् नेपाल आक्रमण गर्न किनभने उनका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण युद्ध उपकरण घोडानिम्ति अनुकूल थिएन, त्यत्रो विशालकाय हिमालयको लस्कर । आएको भए चंगेज र कुब्लाई खाँको हातपर्ने थिए यहाँका त्यतिबेलाका लगभग २५–३० लाख नागरिकहरू, जसलाई दास बनाएर बेच्न सकिने थियो मंगोलिया, मध्यएसिया र दक्षिण एसियामा । उनीहरूले अनगिन्ती पटक दोहोर्‍याएर हत्या नगरेको अवस्थामा पनि चंगेज खाँले आक्रमण गरेको इलाकाका कुनै नागरिकलाई बाँच्न पाउने अधिकार दिएनन् ।

अशोकले देखेनन् मगधबाट हेरेको ‘दूरबिन’ले नेपाल तराईको घना जंगलभित्र मानिसहरू नै । त्यहाँबाट चिसो उत्तर लाग्न उत्साह भएन प्रचण्ड गर्मीमा बसेका उनलाई । र, चिसो उकालोले नरोकेको भए अर्को भीषण रक्तपात नहुने थिएन । आखिर उडिसाको कलिंगमा उनले रगतको खोलो बगाएकै हो- त्यो देखेर विरक्तिँदै बौद्ध धर्मावलम्बी हुनलाई । पंक्तिकारले त्यो ढिस्कोमा उभिएर उनको आँखा कहाँसम्म पुग्यो होला ? एउटा काल्पनिक आकलन गरेको पनि हो ।

तिमीलाई अझै पनि लाग्छ, समुद्र किनार भइदिएको भए म सम्पन्न र सुखी हुन्थेँ ? किनारमा भएको भए तिमीलाई सयौं माछाका स्वाद थाहा हुने थियो । तर, पुर्खाले बेहोरेका सुनामीका अनगिन्ती कथा सुनाइरहन्थ्यौ । अनि आफू भने समुद्री आँधी र सुनामीको एउटा समाचार बनिरहन्थ्यौ ।

यद्यपि पाँच फिट हिउँमा डुबेरै बाटो तय गरेका हुन् चंगेज खाँका सेनापति सुबुताई र मुखलाईले, तर त्यो अपवाद हो । बेलाबेला हिउँ पर्ने फ्रान्सका नेपोलियन पनि हिउँले कठांग्रिएर रुसविरुद्धको आक्रमणबाट फिर्ता भएका हुन् । यद्यपि सिमोन बोलिभारले हिजो मात्रै एन्डिजमा पर्ने पिस्बाको हिउँ नछिचोलेका होइनन्, स्वाधीनताका निम्ति भएको युद्धकालमा । त्यो पनि अपवाद हो ।

रेवती

दासप्रथा थियो- चन्द्रशमशेरले उन्मूलन गरे, इतिहासले साबित गरेको कुरा हो । कमैया थिए, हलिया थिए, बालीघरे थिए- अहिलेकाहरूले निरन्तर भनिरहने कुरा हो ।

रेवती- कमारी, दास हुन् पंक्तिकार स्वयंले देखेको । डल्ली–डल्ली थिइन्, गोरी थिइन्, निरन्तर हाँसिरहने, लज्जालु स्वभावकी थिइन्, ७० वर्षमाथि पुगिसक्दा पनि २०३५ तिर दास युगकी अन्तिम अवशेषजस्तै थिइन् तिनी । मानौं त्यो युगकी क्युरिओ थिइन् । आँखामा गाजल कहिल्यै छुट्दैनथ्यो ।

तराईतिर दिएकी छोरी र त्यस छोरीबाट उत्पन्न सन्तान पछि लगाएर बुवाको मावलीघर कालिकास्थानबाट ओर्लिएकी थिइन् ती हाम्रो घरसम्म । यो दृश्य पंक्तिकारले सम्झेको मध्ये सबैभन्दा पछिल्लो हो । ती छोरीका बाबु उनी त चिन्दी हुन् तर खोलिनन् यस्तो कहिल्यै । कुनै सन्तानका बाबुको हुलिया खोलिँदैनथ्यो पनि त्यस्तो दासका । पंक्तिकारकी आमाको भनाइ थियो- दास प्रथा उन्मूलनपछि पनि पुरानो मालिकको घर छोड्न नचाहेकीले रहेकी हुन् उनी ।

प्रश्न तेस्रो- सधैं भिरालोबाट माटो बगिरहने हिमाल नउभिइदिएको भए र समुद्रबाट पनि धेरै पर नभइदिएको भए हाम्रै कुनै वंशावली हुन्थ्यो ? हामी स्वयं रेवतीहरू भइसक्थ्यौं ।

साम्राज्य

सामागाउँ (उत्तरी गोरखा) का एक वृद्धले भने- रुई भोटमा थियो हाम्रो घर । उतिबेला चीनले तिब्बत लिँदा ‘यस्तो कम्युनिस्ट शासनमा बस्न हुँदैन’ भनेर यता नेपाल आइयो । अहिले उता सुखैसुख छ, यता दुःखैदुःख छ । दक्षिणका माम्लामा पनि यस्तै टिप्पणीहरू बेलाबेलामा सुनिन्छन् ।

नाम लिँदा होच्याएजस्तो हुनेछ, यसैले कुनै पनि नाम नलिईकन यति भन्न बाध्य छु- हाम्रा सयौं राजदूतहरू यतिबेला डेढ अर्ब जनसंख्या पुग्न लागेको चीनका नागरिक भएका भए- ती सामान्य निजी कम्पनीको क्लर्क हुनका निम्ति पनि पसिना चुहाइरहेका हुन्थे ।

नाम नलिईकन यति मात्र भन्न बाध्य छु, सयौं मन्त्रीहरू हाम्रा यतिबेला सवा अर्ब जनसंख्या पुग्न लागेको इन्डियाका नागरिक भएका भए, होच्याएको आरोप नलागोस् ती अत्यन्तै तल्लो पदमा बहाल हुनका निम्ति बिन्ती भाउ गरिरहेका हुन्थे ।

नाम नलिईकन यति मात्र भन्न बाध्य छु- सरकारी छात्रवृत्तिमा विदेशबाट पढेर आएका आजका कैयनले त्यो छात्रवृत्ति पाउन सम्भव हुन्थ्यो होला ? आज विशेषज्ञ हुनलाई !

न नाम चलेको लेखक, न चिनिने चित्रकार, कलाकार, न संगीतकार, न गायक, न ठूलो व्यापारी, न योजनाकार, न अर्थशास्त्री, फगत चना पसले, मादले र गोफ्ले मात्र हुन्थे ती अनुहारहरू ।

प्रश्न चौथो- तिमी ठूलो साम्राज्यको नागरिक भएको भए के तिमीले प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने नागरिक यति नै हुन्थ्यो ? र, आज तिमीलाई मिलिरहेको ठूलो भाग पाउन सम्भव थियो ?

ईर्ष्याको सीमा

तपाईंहरू त उतिबेलै काठमाडौंवासी हुनुभएछ नि ! हामीचाहिँ किन अक्करे भीर खोज्दै पहाडतिर लागेछौं ?- एक जनाले प्रश्न गरे ।

एकाएक आएको प्रश्नले बरु पढ्नेलाई तिरिमिरि होला पंक्तिकारलाई भने अलमल्याएन ।

सबैभन्दा पहिला कोही शत्रुले कतैबाट फेला पार्ने सम्भावना थिएन, त्यो मानिसले मानिससँगै लुकेर हिँड्नुपर्ने युगमा । मुस्ताङका गुफाहरू यसैका प्रमाण हुन् । चेपाङहरू आज पनि कतिपय ओढारमा बसिरहेका समाचार आउँछन् । उनले पनि त्यस्ता कैयन् समाचार बनाएका होलान् ।

प्रशस्त चरा, जनावर, कन्दमूल, फलफूल थिए खानलाई । खेती गर्नुपर्ने दरकारै थिएन । र, औलो, टाइफाइड जस्ता रोगहरूको न डर थियो, न यस्तो छ भन्ने नै थाहा थियो । पानीको मूल त्यहीं नै भएकाले रोगव्याधिको त्रास भएन कहिल्यै । सर्प, बिच्छी, बाघ, हात्ती आदिको पनि डर थिएन । डर थियो त एउटै कुराको- अत्यन्त एकलासको । त्यही एकलासको नाम हो भूतप्रेत, त्यही एकलास कारण हो ‘सामानिज्म’ को ।

मीठो भाषामा भन्दा- जीवन शान्त थियो, अलि नपच्ने भाषामा भन्दा- जीवन गतिहीन थियो ।

प्रश्न पाँचौं- आफू गतिहीन भएपछि तिमीले गर्दा मचाहिँ अविकसित भएँ भन्न कसरी मिल्छ ?

यो लेखको एउटा विशेष अर्थ यही प्रश्नमा पनि निहित छ- ऊ मात्रै होइन हामी सबै सुरक्षित थियौं, तर गतिहीन । हिजो त्यो शान्त जीवन सुन्दरतम कुरा थियो । आज गतिशील विश्वसँग तुलना गर्दा आफैंलाई विगत र वर्तमान बोझजस्तो भएको छ । बाँकी विश्व अशान्त थियो निश्चय नै, त्यसैले गतिशील थियो । र, जब हिलोमा उम्रेको कमलजस्तै अशान्तिमा फुलेको उसको गतिशीलता आफ्नो आँगनसम्म आइपुग्यो- हामी प्रतिक्रियात्मक भयौं, प्रतिक्रियात्मक छौं र प्रतिक्रियात्मकता नै हाम्रो नियति भएको छ ।

कालपात्र

२०२८ को वर्षबाट तीन चरण देखेको छु- नेपालको गृह निर्माणको । काँचो इँटले बनेका र छ्वालीको छाना हालेका घरहरूका लस्करहरू ढले र तिनका ठाउँ पाको इँटले बनेका मुन्डन घरहरूले लिए ।

२०४० को दशक लाग्दा/नलाग्दै ती घरहरू पनि लडे र तिनका ठाउँ कंक्रिटका पिलर र ढलानले बनेका घरहरूले लिए । २८ देखि आज ७८ भन्नाले ५० वर्षदेखि निरन्तर घर, घर र घर बनिरहेको छ पूर्वदेखि पश्चिम, उत्तरदेखि दक्षिणसम्म । हामीलाई एउटा पक्की घरको भयानक अभाव रहेछ, पक्की घरको भयानक तिर्सना रहेछ । हामी औताएका, रन्थनिएका र काकाकुल भएका रहेछौं एउटा पक्की घरका निम्ति । यो क्रम अझै मत्थर हुने देखिँदैन ।

एउटा राजनीतिक पार्टीले ५० को दशकको सुरुतिर ल्याएको ‘आफ्नो गाउँ आफैं बनाऊँ’ भन्ने नारापछि धमाधम सडकहरू बने । र, अब ठूलाठूला पक्की राजमार्गहरू बन्न थालेका छन् । हामीलाई सडक पनि उत्तिकै चाहिएको रहेछ । लगभग २० वर्षदेखि त्यो कायम छ । र, त्यसको क्रम पनि कम हुने देखिँदैन ।

यी दुवैको गति मत्थर भइसक्दा शिक्षा र स्वास्थ्यको तिर्खा उकालो लागिरहेको हुनेछ- बोल्नलाई धेरै नै हतार गर्ने तिम्रो चुच्चो बिजुलीको गतिमा चलायमान हुनेछ भन्ने म जान्दछु ।

प्रश्न छैटौं- तिमी आफ्नो उत्पादन कहिले र कुन शताब्दीमा पुगेर गर्छौ ? त्यसमा, अनुसन्धानमा आधारित विकास कुन शताब्दीमा पुगेर जोड्न थाल्छौ ? जसलाई देखाउन चाहन्छौ, ती सबै अर्को ग्रहमा बसाइँ सरिसकेपछि ?

हिमाली चिसा मानिसहरू

जति पनि छ नुनपानी हालेर गोडा डुबाउने बाटा । आखिर हामी यहाँ के सेवाका निम्ति बसेका ?- होटल सञ्चालिकाले भनिन् टुकुचेमा । झन्डै बाह्र घण्टा हिँडेर पुगेको ठाउँमा त्यो अप्रत्याशित उत्तरले दिएको खुसी अपार थियो ।

मोजा लगाएको गोडाचाहिँ ओछ्यानमा नराखिदिनोस् है ?- भोजपुरका होटल सञ्चालकले भने । नभन्दै उनले दिएको शयनकक्ष कतै छुँदा पनि दाग लाग्ला जस्तो थियो ।

महिला थकाली हुन्, पुरुष नेवार हुन् । यी दुवै यायावर व्यापारीका उत्तराधिकारी हुन् । उनीहरूलाई भित्रैदेखि थाहा छ- यात्रुका कठिनाइहरू कस्ता हुन्छन् ? कस्तो अत्यन्त सानो सुविधाले हृदयदेखिको खुसी दिन्छ ?

यो त्यो बेलाको कुरा हो, जतिबेला होटल होइन, व्यक्तिका घरमा बास माग्नुपर्थ्यो यावत् पहाडभरि । यस्तै एक–दुई फाटफुट होटल भेटिए मात्रै हो । ब्राह्मण वा अन्य जातिका होटल भेटिए कालो ध्वाँसोको यस्तो संसार हुन्थ्यो- कुनै घर हो या अन्धमुस्ठी गुफा हो ? पत्तै नहुने । खानै दिगमिग, सुत्नै दिगमिग । त्यसको विपरीत पश्चिमा ट्याभर्न र इन पाइला–पाइलामा हुने संस्कृतिको सुरुआत भएको सदियौं सदियौं भइसक्यो । अहिले होस्टल, बी एन्ड बी, मोटलको मारामार छ उतातिर । यो उदाहरण मात्रै हो होटेलको, मूल सन्दर्भ कुनै पनि व्यवसायको हो ।

प्रश्न सातौं- आफ्नो उत्पादनको निम्ति धनी हुनुपर्‍यो । तर, धनी हुनलाई मुद्रामैत्री, बजारमैत्री, ग्राहकमैत्री आचरण छ तिम्रो ? त्यसले ‘न्यानोपन बोध’ गर्छ कहिल्यै तिम्रो व्यवहारले ? किनभने तिमी यायावर नै होइनौ । तिमी त पहाडमा जमेको जडभरत न हौ ।

नतिजा फेरि ईर्ष्या

चंगेज र अशोकले ‘दूरबिन’ ले हेरे, तर देखेनन् पहाडका जंगलभित्र कोही मानिस । सुन लुट्न सकिने, कुत बुझ्न सकिने, दास बनाउन सकिने केही सम्भावना रहेन, ती फर्किए ।

तर, दुई हजार वर्षपछि जब गुफामा लुकेको मानिस जंगलको किनारमा पुगेर हेर्‍यो- मानिसहरूले धान, गहुँ, नजाने अनेक नामका घाँसको खेती गरिरहेका रहेछन् । अन्न उब्जाइरहेका रहेछन् । अनेक घाँस फुलिरहेका रहेछन् । सुबिस्ताको जीवन रहेछ, दूध दिन छोडिसकेका अनेक पशु खोजेर हिँड्नै नपर्ने । त्यो जीवनप्रति लोभ लाग्यो, चौंचौं लाग्यो ।

तर, सधैं आकाशबाट फल झारेर खाइरहेको बानी, निहुरिएर माटो कोतर्न मन लाग्ने कुरै भएन । यता धान काटेर फसल भित्र्याइदिन आएको विहारीलाई चाहिँ भन्यौ- शरणार्थी ! तर, जब विदेशी धान खेतको मालिकले भन्यो- पसलबाट धान किनेर खान सकिने पैसा दिन्छु सोझै, कोकाकोलामा मुछेर भात खा ! बियरमा साँधेर घोटेको चन्दन खा ! तिमी ‘आशे’ भएर कुबेत र कतार लाग्यौ, कफनमा बाँधिएर फर्कनलाई !

यहाँ मानिस जेटी र जेटीए हुन्छ आफ्नो खेतीमा त्यो ज्ञान लगाउनलाई होइन, जागिर खानलाई । कृषिमा पीएचडी गर्छ आफ्नै खेती गर्नलाई होइन, जागिर खानलाई । अर्थशास्त्र र वाणिज्य पढ्छ आफ्नो व्यवसाय सफल बनाउनलाई होइन, जागिर खानलाई । इतिहास पढिहाल्यो भने आफूलाई चिन्न होइन, जागिर खानलाई । भूगोल पढ्यो भने धरातल चिन्न होइन जागिर खानलाई । जागिर अर्थात् कसै न कसैको नोकर, नोकर र नोकर नै हुनलाई । कतारोमा तलब थाप्नलाई ।

प्रश्न आठौं- तिमीले आफ्नो सीपको उपयोग आफ्नै लागि गरेर बाँच्ने कोसिस कहिले गर्‍यौ ? र, तिमीले टेकेको भार थाम्न नसकेर समयको हाँगा निहुरिने हो ? अर्थात् तिमी धनी भएको तिम्रो जीवनकालले देख्न के जरुरी छ ?

आँधी र हुरी

चीनले विगत २० वर्षदेखि भित्र्याइरहेको रद्दी प्लास्टिकमा एक्कासि प्रतिबन्ध लगायो, तर कराँची र बंगलादेशमा रद्दी जहाजहरू किनारा लाग्ने र त्यसलाई भत्काउने काम भइरहेकै छ । मलेसिया र इन्डोनेसियाका किनारमा रद्दी प्लास्टिक र आणविक फोहोरहरू फाल्ने काम भइरहेकै छ । यावत् अफ्रिकी समुद्री किनारका देशहरूमा फोहोरहरू छोड्ने काम भइरहेकै छ ।

प्रश्न नवौं- हो दुईपल्ट महामारीको वेग आयो आफूले नचाहँदा नचाहँदै पनि । यसको वेगलाई नियन्त्रण गर्न सकिएन । पूरै रोक्नु त धेरै परको कुरा । तर, खुला समुद्र किनार भएको भए वर्षको ३६५ होइन ३६७ दिन बलियो देशले फालेर जाने दुसाध्य व्याधि तल तिम्रो हालत के हुने थियो ?

बिहान र साँझ

समुद्र किनारमा उभिएर जब छाल र लहरहरू हेरिन्छ, जब सूर्य डुब्छ असाध्यै सुन्दर देखिन्छ, मनले अव्यक्त आनन्द बोध गर्छ । बगरमा मानिसहरूको चहलपहल भइरहन्छ, सुगम पनि हुन्छ आउन जान- मानिसहरू भन्छन् ।

प्रश्न दसौं- तर, जौ जस्तै लाग्दैनथ्यो होला तिमीलाई समुद्र किनार, ऋषिमुनिदेखि आधुनिक विज्ञानले समेत निरन्तर प्रशंसा गरिरहने, तर ५–७ दिन खाएपछि अमन हुने ? त्योसँग तुलना गर्दा जति खाए पनि अमन नहुने चामल र गहुँ होइन र हिमालय, त्यसतलका थुम्काहरू, जसमा प्रत्येक नागीले, प्रत्येक थुम्काले चारैतर्फ बेग्लै दृश्यहरू निरन्तर उब्जाइरहन्छ ?

पुछारमा

तिमीलाई अझै पनि लाग्छ, समुद्र किनार भइदिएको भए म सम्पन्न र सुखी हुन्थेँ ? तिम्रो प्रकृतिले त्यस्तो सम्भावना देखाउँदैन । तिमी हदै सुखी भए फिलिपिन्स र इन्डोनेसियाका टापुहरूबीच देखिने डुंगामा किराना पसल र चमेनागृह राखेर भौंतारिइरहने स–साना पसलेमा परिणत हुने थियौ । तिमीलाई सयौं माछाका स्वाद थाहा हुने थियो । तर, पुर्खाले बेहोरेका सुनामीका अनगिन्ती कथाहरू सुनाइरहन्थ्यौ । अनि आफू भने समुद्री आँधी र सुनामीको एउटा समाचार बनिरहन्थ्यौ ।

आज तिमीलाई जब म हेर्छु- तिमी कुनै ‘सिपिङ म्याग्नेट’ हुने सम्भावना परपरसम्म देख्दिनँ । म तिमीले समुद्रको पीँधबाट सुन ओसारिरहेको स्वैरकाल्पनिक दृश्य पनि देख्दिनँ । म तिमीले समुद्री छालबाट बिजुली निकालिरहेको तिलस्मी रेखाचित्रसम्म पनि कोर्न सक्दिनँ ।

किनारमा समुद्र भइदिएको भए तिमी हुने थिएनौ । किनभने तिम्रो अहिलेको जे कुटी छ, त्यही नै सम्भवतः हुने थिएन । तिमीलाई फुत्केको माछो ठूलो भएको मात्रै हो ।

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७८ १०:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×