ग्रेटा राणासँग एउटा खोजी- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

ग्रेटा राणासँग एउटा खोजी

पोयट लरिएट जोन बेच्जमिनकी श्रीमती नेपाल भ्रमणमा आएकी थिइन् । घोडाबाट लडेर उनको मृत्यु भयो । नेपालको ब्रिटिस सिमेट्रीमा उनलाई समाधिस्थ गरिएको छ रे  ! के उनको सधाधिबारे तपाईंलाई थाहा छ ?
अभि सुवेदी

ग्रेटा राणा (सन् १९४३) एक उपन्यासकार अनि कवि हुन् । ती नारीहरूका अन्तर्कथा, तिनका पीडा र शक्ति विषयमा लेख्ने लेखक हुन् । तिनले राणा एसियाली–ब्यारोक भवनभित्र गुमनाम भएका नारीहरूदेखि लिएर साधारण जीवनका पात्रहरूसम्मका चित्रण गरेर उपन्यास लेखेकी छन् । अझ मैले उनलाई एक कविका रूपमा अध्ययन गरेको छु, तिनका कवितासंग्रहको विमोचन र व्याख्या गरेको छु ।

विद्यार्थीहरूलाई उनका लेखनमा शोध गर्न सल्लाह पनि दिँदै आएको छु । त्यसैले म ग्रेटासँग अनेकौं विषयमा छलफल गर्छु । त्यस्तै एउटा विषयले मलाई घचघच्याइरहेकाले मैले ग्रेटालाई सोध्ने विचार गरेको निकै समय भएछ । सधैं बिर्संदो रहेछु । तर, मलाई त्यो प्रश्न सोध्ने र ग्रेटाको विचार र सहयोग माग्ने चाहना झन् बढेकाले केही वर्षपहिले मैले उनलाई त्यो कुरा सुनाएँ । ब्रिटेनमा निकै वर्षअघि मलाई एक जना महिला कविले साहित्यिक जमघटमा एउटा कुरा सोधिन् । तिनले अकस्मात भनिन्— मैले सुनेको ब्रिटेनका ‘पोयट लरिएट’ (कवि शिरोमणि) जोन बेच्जमिन (सन् १९०६–८४) की श्रीमतीको नेपालमा पर्वत भ्रमणमा जाँदा घोडाबाट लडेर मृत्यु भयो अनि तिनलाई नेपालको ब्रिटिस सिमेट्रीमा समाधिस्थ गरिएको छ रे ।

ती अत्यन्त स्वाभिमानी र संघर्षशील नारी थिइन् रे । के तिनको सधाधिबारे तपाईंलाई थाहा छ ?’ मेरो निम्ति त्यो विषय एकदमै नौलो थियो । मैले त्यो कुरा ग्रेटालाई सुनाएँ अनि तिनको समाधि खोज्न ग्रेटाको सहयोग मागेँ । आफूले अध्ययन गरेका र गराएका अंग्रेजी कविकी श्रीमतीको प्रसंग थियो त्यो । ग्रेटालाई त्यो कुरामा चाख लाग्यो । अनि उनले ब्रिटिस राजदूतावासबाट नक्सा र स्वीकृति लिइन् । अनि हामी शिव रिजाल र म ग्रेटासँग त्यो अनौठो खोजका निम्ति ब्रिटिस सिमेट्री गयौं । त्यो भ्रमण विषयमा लेख्नुपहिले ग्रेटा राणाको लेखन र उनको इतिहाससँगको आफ्नै किसिमको लेखकीय संघर्षको विषयमा केही लेख्छौं ।

ग्रेटा राणा नेपालमा एक प्रख्यात महिला लेखकको नाम हो । ती एक कुशल रंगकर्मी पनि हुन् भन्ने हामी रङ्गमञ्च समाजका कतिपय मानिसलाई समेत थाहा छैन । तर, तिनको आधी शताब्दीको नेपाली जीवनका अनेकौं आयाम हेर्दा र पढ्दा मलाई एउटा कुराले सधैं समातिरहन्छ । ग्रेटा राणालाई मैले धेरै वर्षअघि भेट्दा एकाध कुराले चकित परेको थिएँ । ती साधारण रूपले एक जना नेपालीसँग प्रेमविवाह गरी नेपाल आएकी महिला हुन् । तर, पहिलो भेटमै मलाई लाग्यो, ती एक जना सीमातीत भूमिमा बस्ने पात्र थिइन् ।

बेलायतको पहिलेको कोइलाखानी भएको योर्कसरको एउटा सहरमा जन्मेर हुर्केकी केटीको मधुकरशमशेर भन्ने एक नेपाली विद्यार्थीसँग भेट भयो । अनि तिनैसँग बिहे गरेर सन् १९७१ देखि नेपालमा बसोबास भएको ग्रेटाको कथामा खासै केही जटिलता छैन । सोझो कथा हो । तर, ग्रेटाका निम्ति त्यो सोझो कथा थिएन । त्यो एउटा खोजीको यात्रा र एउटा जीवनशैलीको कथा थियो । एउटा राणा परिवारमा बिहे गरेर आएपछि थाहै नपाई ती एक पात्र भइन् । सुरुका दिनहरूमा ग्रेटाले राणा दरबार परिसरमा उनले कल्पना गरेका वा देखेका छायाहरूका एकाध कथा पनि मलाई भनेको सम्झना छ । मलाई त्यहीबेला लागेको थियो, यी एउटी लेखक हुन्, जो एउटा अभिजात राणा घरको वास्तु रचनाभित्र पसेर त्यसको काल्पनिकीमाथि विचार गरिरहेकी थिइन् । ग्रेटा पश्चिमी शैलीका नवव्यारोक राणाका घरमा बिहे गरेर भित्रिएकी एउटी ब्रिटिस महिला थिइन् । ती लेखक भएकी हुनाले उनले ती भवनको अन्तर्य हेरिन् अनि तिनका भित्री संरचना बुझ्ने कर्ममा लागिन् ।

वास्तुकला र त्यसमा बस्ने मानिसको अनौठो सम्वन्ध हुन्छ भन्ने मानिएको छ । पश्चिमी शैलीका घर बनाएर बस्ने भारतीय उपमहाद्वीपका महाराजा र रजौटाहरूले सोझो पश्चिमी शैलीका महलमा आफैंलाई पहिचान गर्न नसकेपछि ती शैलीलाई परिवर्तित गरे । त्यसलाई हामी एसियाली ब्यारोक भन्छौं । यस्ता एसियाली ब्यारोक शैलीका महल बनाएर बस्ने राणा परिवार र घरानाहरूले ती महलसँग कस्तो सम्बन्ध गरे ? त्यो एउटा अध्ययनको विषय हो ।

मैले यसमा केही लेखेको छु, विस्तृत होइन । मेरो नाटक ‘सान्दाजुको महाभारत’ (२०७२) मा बीपी कोइरालाले अदालतमा बयान दिँदा माथि महलको बुर्जामा बसेर न्याय दिने बहाना गर्नेहरूलाई र तिनको एसियाली ब्यारोक भवनलाई चुनौती दिएको कुरा लेखेको छु । हो त्यस्तै घरभित्र आएकी यी प्रतिभाशाली सरल युवतीले पनि चुनौती दिनुपर्ने आवश्यकता भयो । अनि ग्रेटा यस्तो चुनौती दिन एसियाली ब्यारोकभित्रका विगतका नारी पात्रको खोजीमा लागिन् । ग्रेटाले पहिले आफैंलाई पात्र बनाइन् अनि ती महलभित्रका विगतका नारीका कथा भेटिन् ।

यो लेखको विषय त्यो नभएकाले उनको एउटा महत्त्वपूर्ण उपन्यासको मात्र यहाँ उल्लेख गर्न चाहन्छु । त्यो अर्द्धऔपन्यासिकजस्तो लाग्ने ऐतिहासिक खोज र वर्णन हो । त्यसको नाम ‘राणा वंशका लुप्त शासकीय महिलाहरू’ अथवा ‘हिडेन विमिन : द रुलिनङ विमिन अफ् द राणा डाइनास्टी’ (२०१२) मा ग्रेटाले अनुसन्धान र काल्पनिकी प्रयोग गरेर तिनको विषयमा लेखिन् । नेपालमा सन् १८४६ देखि १९५० सम्मको एक सय चार वर्षको राणा शासनको जग बसाल्ने पहिला राणा प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणासँग जोडिएका नारीहरू उनका पात्र बने । ग्रेटाको लेखन विषयमा यहाँ यत्ति नै ।

हामी ब्रिटिस दूतावासको पश्चिमपट्टिको सिमेट्रीमा गयौं । त्यसमा अनेकौं चिहान वा समाधिहरू हेर्‍यौं । ग्रेटाले कवि बेच्जमिनकी श्रीमतीको समाधि खोज्ने विषयलाई प्राथमिकता दिएकी थिइन् । त्यस क्रममा हामीले निकै जनाका समाधि वा चिहान भेट्यौं । मैले चिनेकी बोरिसकी श्रीमतीको चिहान उनकै पतिको छेउमा रहेछ । उनको मृत्यु भएको पनि मलाई थाहा थिएन । उनी वृद्ध महिला थिइन् मैले चिन्दा । त्यहाँ एउटा निकै फराकिलो चिहान रहेछ । त्यो हेक्टर ओलफिल्ड र उनका नाबालक छोराहरूको हो । जंगबहादुरको आदेशमा त्यो विशेष समाधिस्थल बनाइएको रहेछ । ओलफिल्ड सन् १८५० देखि १८७३ सम्म ब्रिटिस रेजिडेन्सीमा सर्जनको रूपमा कार्यरत थिए ।

उनी चित्रकार पनि थिए । उनको ‘स्केचेज फ्रम नेपाल’ (१८८०) किताब केही वर्षपहिले नेपालमा पुनर्प्रकाशित भएको छ । उनका रंगीन चित्र छन् यसमा । तिब्बत हमला गर्न जाँदा ओलफिल्ड धीरशमशेरसँग गएकाले तिनले तिब्बती परिवेशका चित्र र काठमाडौंको त्यो बेलाको भूचित्रलाई उनका चित्रमा उतारेका छन् । तिनको स्मृतिमा उनको परिवारकै समाधि राम्ररी बनाइएको रहेछ । ओलफिल्डको पारिवारिक जीवन दुःखी रहेछ ।

मैले यो उत्सुकतालाई जारी राखें । अनलाइन खोजी गर्दा कविपत्नीबारे अनेकौं कुरा थाहा पाइने रहेछ । जोन बेच्जामिनकी यी हामीले खोजेकी श्रीमती ग्रेटाको भाषामा उनकी ‘कान्छी स्वास्नी’ थिइन्, जसलाई कविले भारतमा बिहे गरेका थिए । तिनको नाम पेन्लोपी चेटओड थियो । ती ब्रिटिस भारतका उच्च सैनिककी छोरी रहिछन्, जसलाई कविले भेटेर मन पराएर बिहे गरेका थिए । त्यो विवाह खासै लामो टिकेको थिएन । मैले पढेअनुसार, पेन्लोपी कुलु पहाडलाई अत्यन्त प्रेम गर्थिन् । त्यही क्रममा उचाइमा यात्रा गरेका बेला तिनको बाटोमा कुनै दुर्घटना नभई मृत्यु भएको पढें ।

कवि शिरोमणि बेच्जामिनकी यी श्रीमतीको काठमाडौंको सिमेट्रीमा समाधि छ भन्ने कुरामा अहिले मलाई खासै विश्वास लाग्न छोडेको छ । तिनको कुलुको समाधि भएको ठाउँमा लेखिएको एउटा बयान पनि पढें । यो खोजी एक ब्रिटिस कविले भनेको आधारमा गर्न खोजिएका एउटा संयोग हो । यसको अरू ऐतिहासिक महत्त्वभन्दा पनि एउटा अंग्रेजी साहित्यिक प्रसंगबाट आएको हो । ग्रेटालाई भेटेपछि यो कुरा फेरि गर्नेछौं ।

प्रकाशित : मंसिर १८, २०७८ १०:४५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

शंकरसँग संकट–संवाद

लेखक जस्तोसुकै विचार भएको होस् उसले जीवनको चित्रण गर्ने सहज बाटो मात्र देख्यो भने त्यो लेखमा ज्यान हुँदैन । लेखन संकट संवाद पनि हो ।
अभि सुवेदी

मलाई भर्खरै एकैसाथ दुईवटा संकथन प्रस्तुत गर्नुपर्‍यो । पहिलो थियो, शंकर लामिछानेलाई म अहिलेको लेखनको परिस्थितिमा कसरी सम्झिन्छु ? दोस्रो थियो, लामो लकडाउनकालमा मैले के समालोचना लेखें ? संकथन लामै थिए, तर यहाँ शंकर लामिछानेको संकट सिद्धान्तलाई मात्र संक्षेपमा लेख्न चाहन्छु । लकडाउनमा मैले लेखेको समालोचनाबारे उल्लेख मात्र गरेको छु ।

अहिले नेपालमा लेखकहरूले सामना गर्नुपरेका द्वन्द्व र संकट भाषा प्रयोग र लेखन दुवैमा देखिएका छन् । साहित्य सिर्जनाका निम्ति यो चुनौतीपूर्ण अवस्था हो । सबैतिरका अनुभवले देखाएका छन्, संकटको पहिचान र सामना गरेर लेख्न सकियो भने त्यो साहित्यले केही भन्छ । होइन भने त्यसले कि त साहित्यकारहरूलाई अलमलमा पारेर यसोउसो लेखेर आफैं मख्ख पर्ने अवस्थामा पुर्‍याइदिन्छ कि त सुकाएर छोडिदिन्छ । प्रश्न गरौं, हामी लगभग अहिले त्यस्तै चुनौतीको स्थितिमा त छैनौं ? अर्को चुनौती हो हाम्रा मानसमा सिर्जना र कल्पनाहीन भाषा प्रयोगले पार्दै गएको प्रभाव ।

नेपालमा भाषा प्रयोगको जिम्मा राजनीति गर्ने र शक्तिको प्रतिस्पर्धा गर्नेहरूले लिएका छन् । तिनका भाषा मिडिया र जनबोलीमा पनि व्याप्त हुँदै गएका छन् । भाषाशास्त्रीहरूले तिनको विश्लेषण गरेको पढेको छैन । तर एउटा प्रसिद्ध दैनिकले अहिले तिनले प्रयोग गरेका र फैलाएका भाषिकाको सूची दिएर सम्पादकीय लेखेको पढें । शंकर लामिछाने साहित्यको यस्तो संकट र भाषिकाको प्रयोग विषयमा जानकार र सचेष्ट लेखक थिए । म शंकर लामिछानेसँगका संस्मरण र टिपोटको आधारमा उनीसँग भएका साहित्यमा संकट संवादबारे केही लेख्न लागेको छु ।

अनुभवभन्दा, मैले यो लामो लकडाउनको बेला केही लेखकहरूलाई लिएर स्मृति लेखन गर्दै आएको छु । केही छोटा प्रकाशित संस्मरणहरूमा छन्, केही प्रकाशित हुने क्रममा छन् । केही किताबभित्र लामा लेख र भूमिकाको रूपमा पनि प्रकाशित भएका छन् । त्यसो त शंकर लामिछानेका निबन्ध र लेखहरू विषयमा पहिला केही समालोचना लेखिसकेको छु । मैले यसरी अखबारमा शंकर दाइमाथि लेखेकामध्ये दुईवटा अखबारका लेखहरूको नाम राख्न चाहन्छु । ती हुन् ‘कान्तिपुर’ को ‘कोसेली’ (१५ माघ २०७३) मा प्रकाशित ‘लामिछाने र अर्वेलका निबन्ध : विधाको अनौठो संवाद’ र ‘एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन’ को स्वर्णजयन्तीमा ‘लामिछानीय प्याज’ शीर्षकमा ‘नयाँ पत्रिका’ (२५ असोज २०७६) मा प्रकाशित लेख ।

ती दुवै दैनिक अखबारहरूमा प्रकाशित भएको कुराले अरू अर्थ खोल्छ । निकै वर्षदेखि हामी साहित्य समालोचना लेख्नेले साहित्यिक पत्रिका छोडेर अखबारमा लेख्न थालेका कथा छन्, जुन कुरा साहित्यमा चाख भएका अखबारका केही सम्पादकहरूको कारणले गर्दा सम्भव भएको हो । अहिले त लगभग अखबारहरूका केही स्तम्भहरूमा नै समालोचना विधा लेखिने गरेका छन् । यो एउटा अर्कै छलफलको विषय हो ।

मैले शंकर लामिछानेलाई अहिले सम्झेर लेख्नुपर्ने केही कारणहरूमध्ये तिनले गरेका कर्मको आफूले गरेको अनुशीलन एक हो । म निकै वर्षदेखि शंकर दाइले जस्तै अखबारहरूमा साहित्य विषयका कृति र विचार, चुनौती र जीवनमा प्रयोग विषयमा लेखिआएको छु । निकै लेखिसकेंछु, जुन मैले लेखेका ती लेखका केही सम्पादन गरेर प्रकाशित निबन्धसंग्रहका किताबहरूले देखाउँछन् । शंकर दाइका अखबारमा लेखेका लेखहरू किताबमा प्रकाशित भएपछि त्यो तरिकालाई साहित्यकारले अपनाउने प्रभावकारी विधि हो भन्ने निकै जना लेखकहरूलाई विश्वास भएको देखियो ।

दोस्रो कारण, संकटमा कसरी साहित्य लेख्ने भन्ने शंकर दाइको धारणा र अभ्यास हो । शंकर लामिछाने साहित्य संकटबाटै लेख्नुपर्छ भन्ने फ्रान्सेली लेखक अल्बेर कामुको विचारबाट प्रभावित थिए । उनले रूप–रेखा साहित्यिक पत्रिकाको अंक २४ वा २५ मा जस्तो लाग्छ, कामुको यो लेखलाई ‘सिर्जना गर, खतरनाक रूपबाट’ शीर्षक दिएर अनुवाद गरेर छपाएका थिए । शंकर दाइले त्यो बेला नै साहित्यले सामना गर्नुपर्ने विषयलाई बुझेर त्यो विचारको प्रयोग गरेको कुरा महत्त्वपूर्ण थियो । हैटी मूलकी अमेरिकी लेखक एडविज दान्तिकातले आफ्नो किताब ‘संकटबाट सिर्जना गर’ (२०१०) मा आफ्नो कठोर र संघर्षशील लेखनको अनुभवबारे लेख्दा कामुको यो सिद्धान्तको प्रयोग र व्याख्या गरेको कुरा पढ्दा शंकर दाइलाई सम्झिएँ । उनले धेरै पहिले नै नेपाली साहित्यमा त्यो विषयको प्रवेश गराएका थिए ।

शंकर दाइले मेरा प्रश्नका उत्तर दिँदा र आफैं साहित्य सिर्जनाको ‘खतरनाक’ रूपको मलाई व्याख्या गर्दा भनेका कुरा दान्तिकातका व्याख्यामा पढ्दा चकित परेको छु । अरू पनि धेरै लेख र ग्रन्थ लेखिएका छन्, तर यी लेखकको व्याख्याले मलाई शंकर दाइको त्यही बेलाको बोध गर्ने क्षमता सम्झाउँछ । दान्तिकात भन्छिन्, ‘खतरनाक रूपले पढ्नेका निम्ति खतरनाक रूपबाट लेख । मलाई लेखक हुनु भनेको त्यही हो भन्ने सधैं लागिरहन्छ । शब्दहरू जतिसुकै साधारण भए पनि कुनै दिन तिनलाई पढ्नेले जोखिम मोलेर पढ्छ ।’ लेख्नुजस्तै पढ्नुका पनि जोखिम हुने अवस्था हुन्छन्, जसका उदाहरण दिने यहाँ ठाउँ छैन ।

‘रूप–रेखा’ का सम्पादक उत्तम कुँवर ढोकाटोलको गुर्जुको एउटा घरको फराकिलो भाडाको फ्ल्याटमा बस्थे । म त्यहाँ बरोबर जाने गर्थें । त्यहाँ शंकर दाइलाई पनि भेट्थें । त्यो पटक उनले अनुवाद गरेर ‘रूप–रेखा’ मा प्रकाशित कामुको लेख ‘सिर्जना गर खतरनाक रूपबाट’ को विषयलाई मैले उठाएँ । उनले कामुको भनाइको सारतत्त्व यसरी राखे, ‘लेखक जस्तोसुकै विचार भएको होस् उसले जीवनको चित्रण गर्ने सहज बाटो मात्र देख्यो भने उसको लेखमा ज्यान हुँदैन । लेखन संकट संवाद पनि हो ।’ त्यसको केही वर्षपछि शंकर दाइसँग एउटा महत्त्वपूर्ण संवाद भयो । उनी त्यो बेला केही चर्चामा थिए । उनलाई कुमुदिनी नामधारी पाठकले उनका लेखनबारे कुरा उठाएको बेला थियो । शंकर दाइले

‘गोरखापत्र’ र ‘रूप–रेखा’ मा लेख्न छोडें भनेर लगभग उद्घोष नै गरेका थिए । लेखन र मौलिकता विषयमा उनले धेरै महत्त्वपूर्ण कुरा भने । पाठहरूको मौलिकता विषयमा शंकर लामिछानेले भनेका कुरा फ्रान्सेली दार्शनिक र समीक्षक जाक डेरिडाको पाठहरू पुनरावृत्ति हुन् भन्ने दर्शनसँग मिलेको कुरा मैले पोस्टग्य्राजुअट कक्षाहरूमा पटक पटक भनेर आएको छु । टिपोटहरू गरेको छु । मैले शंकर दाइलाई त्यो दिन धेरै कुरा सोध्ने अवसर पाएँ । कुनै बेला लेख्नु छ ।

पहिलो त उनको मुड नै त्यस्तै थियो । दोस्रो, मैले आफैं उनीबाट केही जान्ने अवसर थियो त्यो । मैले उनलाई पारिजातको शिरीषको फूल मा उनले लेखेको भूमिकाको भाव र विचारको कलेवरबारे प्रश्न गरें । उनको भूमिकावारे मार्क्सवादी लेखकका विचारका कुरा पनि उठे । उनको भूमिका बुझाउन शंकर दाइले मलाई अंग्रेजी उपन्यासकार लरेन्स डरेलको उपन्यास ‘जस्टिन’ को प्रसंग ल्याएर व्याख्या गरे । अंग्रेजी साहित्यको विद्यार्थी भए पनि मैले शंकर दाइले भनेको डरेलको यो उपन्यास पढेको थिइनँ । उनका चारवटै उपन्यास पढेँ । पछि जस्टिनबारे मैले उनलाई सुनाएँ । र, थप कुरा सुनें । डरेलको लेखनमा हेगेलको द्वन्द्वात्मक दर्शनका कुरा पनि उठे । लामो लेखमा साहित्यिक व्याख्या चाहिन्छ ।

अहिले शंकर दाइसँगको साहित्य विषय र चिन्तनलाई लिएर गरेको संकट संवाद सम्झनुको सन्दर्भ फेरि उठाएर लेख अन्त गर्छु । अहिलेको विश्वमा साहित्य लेखनमा सीमा, लडाइँ, अधिकार हनन, वातावरणको फटाफट विनाश, विभेद र निर्वासन अनि हत्या र युद्धको विभीषिकाको चित्रण गर्नु छ । भाषाको प्रयोगमा चुनौती आएका छन् । फेरि भाषा नै सबभन्दा ठूलो शक्ति भएर आएको छ, साहित्यमा । यो माथि छलफल

भएजस्तो ‘खतरनाक रूपमा सिर्जना गर’ भनिएको अवस्था हो । शंकर दाइले धेरै पहिले उच्चारण गरेको भाष्य थियो, यो ।

प्रकाशित : कार्तिक १३, २०७८ १०:४९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×