चीनका ‘सिनचियाङ बूढो’ !- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

चीनका ‘सिनचियाङ बूढो’ !

‘सुय्मो धार्मिक आस्थाप्रति इमानदार छन्, उनका अनुभूति साधारण जीवनका परिधिभन्दा परका छन्, त्यसैले उनका शब्द र अभिव्यक्ति युनानी देवता डायोनिसियोसमा पाइने मादकता र सम्मोहनजत्तिकै छन् ।’
‘सिनचियाङ बूढो’ ले, चिनियाँ जनताको गहन बौद्धिक चेतनालाई प्रतिनिधित्व गर्छ । यी कथाले जीवन्त शब्दमा चीनको चरित्र उतारेका छन् ।
मल्ल के. सुन्दर

सन् २०१९ अप्रिलको अपराह्न । जेठो छोरा अनीशले एक जना विदेशी अतिथिलाई घरमा ल्याए । उनीसँगै थिए तीन जना चिनियाँ महिला । काठमाडौं विश्वविद्यालय, कन्फ्युसियस इन्स्टिच्युटले विशेषतः ताओ धर्म, महासिद्धि, योगिनी तथा तिब्बती बौद्ध सम्प्रदाय निगमपा विषयक अभिसंवाद कार्यक्रम राखेको रहेछ । प्रमुख वक्ताका रूपमा चीनबाट नेपाल आइपुगेका विशिष्ट व्यक्ति थिए, उनी । काठमाडौं विश्वविद्यालयमै चिनियाँ भाषा प्रध्यापन गरिरहेको छोरा अनीशले अभिसंवाद कार्यक्रममा दोभासेको भूमिका निभाएपछि दुवैको चिनाजानी भएको रहेछ ।

गोलो अनुहार, फराकिलो निधार, लामा–लामा केश र झुप्प दाह्री–जुंगा । त्यति उचाइ होइन, तर अन्य चिनियाँभन्दा फरक आकृतिका मानिस । उनीसँग साक्षात्कार हुनेबित्तिकै मेरो आँखा परेको थियो– उनका दुई आँखाका मध्यस्थानमा टल्किने ठूलै आकारको कोठीमा । कोठी थियो, तथागत बुद्धको मूर्तिमा भेटिने हर्मिकाजस्तै । उनको शारीरिक संरचना र भौतिक उपस्थितिले एउटा भिन्न तरंग प्रेषित गरेको थियो, उतिखेर । आफ्नै घरमा पहिलो जम्काभेट भएका उनी थिए– आधुनिक चिनियाँ साहित्यका एक शिखर पुरुष–सुय्मो !

स्थापित पहिचान

सुय्मो उनको पारिवारिक नाम होइन । चीनको उत्तर पश्चिमी सीमान्त प्रान्त कान्सुको लियान्कचाउमा जन्मेका उनलाई परिवारले चिनाएको नाम थियो– चेन काइहोङ्क । कलमजीवीका रूपमा आफूलाई स्थापित गराउँदै चिनियाँ आधुनिक साहित्यमा उनी सुय्मोका रूपमा चिनिए । सु अर्थात् हिउँ, मो अर्थात् मरुभूमि– सम्भवत् यसको प्रतीकात्मक अर्थ हुन्छ– मरुस्थलीय हिउँ !

कान्सु प्रान्तको लेखक संघका उपाध्यक्ष उनी ‘कान्सु प्रान्तका अति सम्मानित विशेषज्ञ’, ‘गुण र सौन्दर्य पक्षयुक्त कान्सुका महान् साहित्यकार’, ‘कान्सु प्रान्तका उच्च सृजनशील प्रतिभा’, ‘कान्सु प्रान्तका अग्रणी प्रतिभा’ आदि पदबाट सम्मानित छन् । चिनियाँ संस्कृति मन्त्रालयअन्तर्गत सांस्कृतिक विभागद्वारा सन् २०१५ का लागि सुय्मोलाई चीनको प्रतिनिधिमूलक संस्कृतिको दस उच्च व्यक्तित्वमध्ये एकमा छानिएको थियो ।

उनी चीनको प्रतिष्ठित फेन्ङ्ग मु साहित्य पुरस्कार, उपन्यास लेखनीका लागि सांघाई महान् पुरस्कार, महान् रक्तिम चील साहित्यिक पुरस्कार, तुङ्गहाङ्ग साहित्य तथा कला पुरस्कारबाट सम्मानित छन् । कान्सु प्रान्तीय जनसरकारका तर्फबाट प्रदान गरिने तुङ्गहाङ्ग साहित्य तथा कला पुरस्कार ६ पटक र कान्सु साहित्यिक संगठन तथा लेखक संघबाट संयुक्त रूपमा दिइने हुवाङहे नदी साहित्य पुरस्कार ३ पटकसम्म पाएका छन् उनले ।

सृजनशील लेखनीका अतिरिक्त सुय्मोका विशिष्टता हुन्– चीनको सुदूरपश्चिम मरुस्थलीय सीमान्तकृत समुदायका रहनसहन, जीवनशैली, आस्था, विश्वास अनि त्यहाँका समुदायले बाँच्नका लागि युगौंदेखि प्रकृतिसँग जुध्दै गरिरहेको संघर्षको सूक्ष्म अध्ययन । लेखक स्वंय तीनै मरुस्थलीय जीवनपद्धतिको धूप छायामा हुर्के–बढेका मानिस थिए । उनको अभिव्यक्तिमा कल्पनातीत विवरणभन्दा स्वानुभूति र भोगाइको जीवन्त छविको बाहुल्य छ । एक अर्थमा उनका हरफहरू साहित्यिक अंशभन्दा पनि जीवन साधनाका वकपत्रजस्ता लाग्छन् । प्रत्येक क्षण पुस्तकभित्र लेखकले उभ्याइदिएका पात्रसँग भन्दा जिउँदा मानिससँग साक्षात्कार भइरहन्छ । सम्भवतः त्यसैले कतिपय प्रसंगमा अत्यन्त भिन्न सामाजिक पृष्ठभूमिका हामीजस्ता पाठकका लागि सुय्मोका पात्रका भोगाइ कल्पनाभन्दा निकै बाहिरका विषय हुने गर्छन् ।

चिनियाँ भाषामा थुप्रै ग्रन्थ प्रकाशित गरिसकेका सुय्मोका झन्डै एक दर्जन पुस्तक अंग्रेजीमा पनि अनूदित छन् । तीमध्ये कतिपय गैरआख्यान विधाका छन् ।

फरक जीवनधारा

साहित्यिक वृत्तमा आफ्नै विशिष्ट परिवेश स्थापित गर्न सफल सुय्मो जीवनदर्शन तथा आस्थागत कोणदेखि भिन्न छन् । समसामयिक चिनियाँ समाजले उनलाई एक उच्चकोटीका कलमजीवीको रूपमा मात्रै होइन मानव जीवनको सर्वाङ्ग पक्षलाई आफ्नै तौरतरिकाले बुझ्ने–बुझाउने एक साधकका रूपमा चिन्ने गर्छ । पारिवारिक पृष्ठभूमि तथा शैशवकालदेखिकै संस्कारले उनी प्रारम्भदेखि नै बुद्ध धर्ममा रहँदै आए । चिनियाँ समाजमा हजारौं वर्षदेखि निरन्तरता पाइरहेको दार्शनिक लाउत्सेको ताओ सम्प्रदाय थियो अनि त्यसले निर्दिष्टि गरेको करुणा, मानवता र मितव्ययितासम्बन्धी जीवन दर्शन, संहिता र नीति थियो ।

लाउत्से दर्शनको प्रभाव त उनमा छँदै थियो त्यसअतिरिक्त अन्तर्मनमा थियो– तिब्बती बौद्ध परम्परा पनि । लाउत्सेले ताओ सम्प्रदायको प्रवर्द्धनका क्रममा सचेत गराउने गरेको ‘स्वस्फूर्त’ वा ‘स्वाभाविक’ कर्तव्यपालनाको अनुशीलनमा अभ्यस्त हुँदै सुय्मो सगरजस्तै अनन्त, सागरजस्तै गहिरो तथा समीर जत्तिकै स्वच्छ बन्ने अभीष्टसहित आत्मसंश्लेषणतिर लागे ।

तिब्बती बौद्ध जीवनशैलीप्रति सुय्मो यति विघ्न लहसिँदै गए कि अन्ततः साङ्गपा काग्यु सम्प्रदाय उनको रोजाइमा पर्‍यो । वर्षौंको साधना, एकान्तवास, ध्यान उनको जीवनको महत्त्वपूर्ण अंश बन्यो । थाहा छैन यथार्थवादी, भौतिकवादी तथा विज्ञानसम्मत चिन्तनका पक्षधरहरू यसलाई कुन रूपमा व्याख्या गर्लान् ! तर, सुय्मो आफैंले लेखेका पंक्तिअनुसार, कठोर साधना र एकाग्रहको माध्यमबाट साङ्गपा काग्यु सम्प्रदायका मूल गुरु खेम्पो नाल्जोरपासँग साक्षात्कार गर्न उनी सफल भए । अधिभौतिक माध्यमबाट स्थापित त्यस सम्पर्कका क्रममा हासिल गरेको अनेकन् गुह्य मन्त्र उनको स्मृतिमा जीवन्त छन् । तिनै मन्त्रलाई निर्दिष्ट मानेर आफूले वर्तमान जीवनयापन गर्दै आएको उनको दाबी छ ।

तिब्बती नील वृत्तान्तअनुसार, खेम्पो नाल्जोरपाको जीवनकाल सन् १०५०–११२७ तिरको हो । बोन धर्म सम्प्रदायका महागुरु यिनीे आध्यात्मिक यात्राका क्रममा दुईपटक नेपाल आइपुगेका थिए । काग्युअन्तर्गत सोङ्गपा सम्प्रदाय यिनले नै सुरु गरेका थिए ।

अहिले सुय्मो साङ्गपा काग्यु सम्प्रदायअन्तर्गत महासिद्धि, योगिनी, बज्रबाराही आदिको आराधनामा रमाउँछन् । तिनकै सम्बन्धित शोधखोजका विवरण लेखन रुचाउँछन् । यिनै आध्यात्मिक तृष्णावरपरका एक विषद् कृति ‘द होली मन्क एन्ड द स्प्रिट ओमन’ सुय्मोले पाठकसमक्ष समर्पण गरेका छन्, जहाँ नेपालको सांस्कृतिक परम्पराअन्तर्गत जीवित देवी कुमारी, बज्रवाराहीदेखि कपिलवस्तुका सन्दर्भ पनि छन् ।

उनले रोजेको जीवनशैली अनि चिन्तनधाराका आधारमा चिनियाँहरू सुय्मोलाई साहित्यकारभन्दा एउटा योगीका रूपमा भेट्छन् ।

असामान्यपन, सामान्य जीवन

न्यून आय भएको परिवारमा जन्मेका सुय्मोको जीवन सामान्य चिनियाँ नागरिकको भन्दा पृथक् थिएन । जन्मथलोको घर अझै साँघुरो थियो । सहरमा स्थानन्तरण भएपछि उनको आवासको अवस्थामा केही सुधार भयो । तर, उनका छोरा चेन यिसिन (जो आफैं पनि आख्यानकार हुन्) पूर्वस्मृति उल्लेख गर्छन्, ‘वसन्त महोत्सव अर्थात् चिनियाँ नयाँ वर्ष पर्व, जुन अवसरमा सिंगो चिनियाँहरू सबै कुरा बिर्सेर, सबै काम छाडेर, आफ्नो श्वासभन्दा पर रहेकाहरू पनि टाढा टाढादेखि घर परिवारसँग जमघट गर्न आइपुग्छन् । भोज भतेर, नाचगान, पिउनु पिलाउनु, राम्रो लुगामा सजिएर घुमफिर गर्नु एउटा प्रचलन नै हो । त्यसमा पनि लानचाउ सहर झ्याङ्ग खेल (एक खाले जुवा) का लागि चर्चित छ, जहाँ एउटा सार्वजनिक पार्कभित्र मात्रै लगभग दस हजार जुवा खाल चलेको हुन्छ । तर, सुय्मो न त कहिल्यै जुवाको खालमा बस्छन्, न त कुनै बाजागाजा, नागगानसहित रमाइलो गर्न भेला हुन्छ ।

बाहिर सबै जना चाडपर्व मनाउन व्यस्त हुँदा उनी कोठाभित्र पुस्तकको संसारमा हराइरहेका हुन्छन् । उनलाई कुन बेला चाड सुरु भयो, कुन दिन सकियो भन्नेसम्म पनि अत्तोपत्तो हुन्न । बिहानको चिया समयमा पनि किताव, अपराह्न खानाको टेबुलमा पनि किताब, जुनसुकै समयमा पनि उनी किताबसँग हुन्छन् । चाहे कारमा यात्रा गरिरहेका बेला होस् वा बाथरुमभित्र नुहाउन बाथटबमा बस्दासम्म पनि उनी किताबको साथ छाड्दैनन् ।’ सुय्मोका परिवारजन भन्छन्, ‘उनीहरूको घरभित्र कोठाको पर्खाल पनि किताब चाङ मिलाएर उठाइएका छन् । घरका लबी अनि भर्‍याङमा पनि किताबकै संसार छ ।’ एक अर्थमा सुय्मो सही अर्थमा एक किताबी कीरा हुन् ।

किताबप्रतिको उनको आसक्ति यति तीव्र खालको छ कि आफ्नो आयको अधिकांश हिस्सा किताब किन्न खर्चिन्छन् । घरभन्दा पर कहीँकतै पुग्दा उनको पहिलो गन्तब्य बन्छ– किताब पसल । जुनसुकै नयाँ सहरमा पुगे पनि उनी किताबपसल सहजै भेट्टाउँछन् । किताबसँग यो घनिष्ठताले उनी आफ्ना मित्रबन्धु र आफन्त कसैलाई पनि आफूसँग भएको किताब सापट दिन रुचाउँदैनन् ।

कुनै कामविशेषबाट पारिश्रमिकका रूपमा सुय्मोले पचपन्न युआन हातमा पारे । उनकी श्रीमती सदैव कपडाको जुत्ता लगाएर हिँड्थिन्, छालाको जुत्ता उनीहरूका लागि विलासिताको सामग्री थियो । तर, सुय्मोले आफूसँग भएको पैसाबाट श्रीमतीलाई छालाको नयाँ जुत्ता किनिदिने निधो गरे । छोरा र श्रीमतीलाई लिएर उनी बजार पुगे । श्रीमती पसलमा आफ्नो रोजाइको जुत्ता खोज्न व्यस्त रहिन् । सुय्मो भने भौंतारिदै त्यही बजारको एक कुनाको पुस्तक पसल चहार्न थाले । उनलाई केही पुस्तक मन परे, पचपन्न युआन पुस्तककै लागि ठिक्क भयो । जुत्ता किन्ने रहरमा बजार पुगेकी श्रीमती रित्तो हात घर फिरिन् । यी हुन् सुय्मोको असामान्यपन !

एक समय उनी गाउँको विद्यालय शिक्षक थिए । शिक्षा मन्त्रालयको बोर्डको छनोटमा परेपछि पढाउन उनी सहर पुगे । त्यतिबेलासम्म उनका चेहरा लामालामा दारी जुँगाले ढाकिसकेको थियो । सम्बन्धित सरकारी अधिकारीले उनको त्यसखाले आकृति मन पराएनन् अनि ‘नोकरी गर्ने हो भने पहिले दारी जुँगा फालेर चिटिक्क पारेर आउनू’ भन्ने सर्त राखे अन्यथा शिक्षकको काममा नलगाउने भए । आफ्नो फरक पहिचानको प्रतीक बनिसकेको दारी–जुँगा त्याग्न उनी कदापि तयार भएनन् बरु जागिर त्यागेर खाली हात गाउँ फर्के । यो हो सुय्मोको असामान्य स्वभाव !

फरक धारको प्रतिनिधि

जनवादी गणतन्त्र चीनको स्थापनापश्चात् चिनियाँ साहित्यवृत्तमा विकसित मूलधारको प्रवृत्ति प्रगतिवाद हो । उनीहरू मार्क्सवाद–लेनिनवाद र माओ विचारधारालाई कला–साहित्य फाँटको निर्विकल्प निर्दिष्ट सिद्धान्त ठान्थे । सन् ८० को दशकपश्चात् चिनियाँ नेतृत्वमा आएको परिवर्तन र नौलो राजनीतिक सोचले चीनको राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक र भौतिक प्रगतिले फन्को मार्‍यो । साहित्यिक सृजनाको आयाममा पनि परम्परागत प्रवृतिभन्दा फरक धार सल्बलायो । खुलापन र निर्बन्धताको नयाँ परिवेशमा सर्जकहरूले आ–आफ्नै रोजाइमा फरक धारमा पस्ने जमर्को गरे । वर्तमानमा चीनमा उदय भएका फरक धारका कलमजीवीमध्ये सुय्मो अग्रज हुन् ।

नयाँ चीनको साहित्यले लामो समयसम्म बौद्धिक चेतनालाई प्रभावित पार्ने उद्देश्यले विचारलाई प्राथमिकता दिँदै आयो । आर्थिक सम्पन्नता, उकालो लागेको जीवनस्तर अनि विज्ञान र भौतिक प्रगतिको वर्तमान परिवेशमा चिनियाँ पाठकहरू आफ्ना अव्यक्त तुष्टिका लागि निरन्तर फरक स्वादको खोजीमा रहे । सुय्मोजस्ता फरक धारका संवाहकका लेखाइमा पाठकले चेतनाको खुराक मात्रै होइन, हृदयको भावना पनि भेट्टाए । भौतिक प्राप्तिको सीमित घेराबाट उन्मुक्त भएर चेतनाको अनन्त आलोकमा विचरण गर्ने धरातल सुय्मोले तयार गरिदिए ।

अहिले चिनियाँ नयाँ पिँढीबीच यस्तो एउटा जमात बन्दै गएको छ, जो सुय्मोको लेखनशैलीको मादकतामा यसरी झुम्छन् कि उनी रचित नयाँ पुस्तक प्रकाशित भए क्षणभरमै लाखौं प्रति बिक्री हुन्छ । चिनियाँ भाषाको मात्र होइन सुय्मोले लेखेको जुनसुकै भाषाको पुस्तक पनि यो जमातले उठाउँछ, पुस्तकको भाषा अगम्य किन नहोस् ! उनीप्रतिको श्रद्धा र प्रेमले नै यो सम्भव भएको हो । वर्तमान समयमा चीन र चीनबाहिर पनि अत्यधिक पढिने लेखकको पंक्तिमा उभिएका छन् सुय्मो ।

समालोचकका दृष्टिमा

चिनियाँको जीवनशैली मात्र होइन, उनीहरूको आत्मासमेत नियाल्न सक्ने क्षमताका कारण सुय्मोका साहित्यिक कृतिमा धरातलीय यथार्थका पात्रहरू, उनीहरूका भोगाइ र अन्तरकुन्तरका गहन भावना पाइन्छन् । विशेषत पश्चिम चीनको मरुस्थलीय भागको सांस्कृतिक रीति, चाड–पर्व र जीवनशैली समेटिएको उनको आख्यानमध्ये ‘डिजर्ट हन्टर’ उल्लेख्यनीय छ । दुई महिला पात्रले आरम्भदेखि अन्त्यसम्मै जीवन रक्षार्थ निर्जन मरुभूमिमा गरेको साहसिक संघर्षको शब्दचित्र बेजोड छ । प्रकृति–मानिसबीचको अन्तरसम्बन्ध र अन्तरसंघर्षको रोमाञ्चक यथार्थ विवरणले प्रत्येक क्षण पाठकलाई सन्त्रस्त, दुःखी र उत्सुक बनाउँछ ।

उनको विशिष्ट आख्यानमध्ये एक हो– ‘सिनचियाङ बूढो ।’ चिनियाँ ग्रामीण समाजको विगत, त्यसैबीच भेटिने अत्यन्त सामान्य मानिस सिनचियाङको निर्जन जीवनयात्रा, उसको दुरवस्थामय दिन, संघर्षबाट कहिल्यै नथाक्ने र जीवनबाट पलायन हुन नचाहने एक जीर्ण वृद्ध, उभित्र गुम्सिएका उत्कण्ठा, अव्यक्त तृष्णा र मोहको अतियथार्थ विवरणको संगालो हो यो कथा । बेलायती अखबार गार्डियनले लेखेको छ, ‘सिनचियाङ बूढो आधुनिक चिनियाँ साहित्यको सर्वोकृष्ट पाँच कथामध्ये एक हो ।’ फ्रान्सेली लेखक ब्रिगेट डुजनको नजरमा ‘सिनचियाङ बूढो, जसले बृहत्तर अर्थमा चिनियाँ जनताका गहन बौद्धिक चेतनाको प्रतिनिधित्व गर्छ, उसको चरित्रलाई यसमा जीवन्त तरिकाले शब्दमा उतारेको छ ।’

उनीबारे चिनियाँ बौद्धिक जगत्को मूल्यांकन आफ्नै खालको छ । पेकिङ विश्वविद्यालयको भाषा तथा साहित्य विभाग, समसामयिक साहित्य शिक्षण तथा अनुसन्धान शाखाका प्राध्यापक चेन सियावमिङ लेख्छन्, ‘सुय्मो धार्मिक आस्थाप्रति इमानदार छन्, उनका अनुभूति साधारण जीवनका परिधिभन्दा परका छन्, त्यसैले उनका शब्द र अभिव्यक्ति युनानी देवता डायोनिसियोसमा पाइने मादकता र सम्मोहनजत्तिकै छन् ।’

पुछारमा

त्यसदिन हाम्रो भेटघाटमा सुय्मोले आफ्ना थुप्रै पुस्तक उपहारस्वरूप मलाई थमाएर गए । मैले हात पारेमध्ये एक अंग्रेजी अनूदित संकलन हो– ‘सेलेक्टेड स्टोरोज बाई सुय्मो ।’ त्यसैको नेपाली अनुवाद हो– ‘सिनचियाङ बूढो’ । किताबमा चारवटा लामा आख्यान छन्– ‘सुन्दरता’ र ‘त्यो रात’ कथाले पाठकलाई बाँधिराख्छन् । १७ अन्तर्राष्ट्रिय भाषामा अनूदित भइसक्यो यो किताब । नेपाली पाठकका लागि ‘सिनचियाङ बूढो’ को अनुवाद गर्नु मेरा लागि सुखद क्षण हो ।

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७८ १०:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एक आदि विद्रोहीको अन्त्य

आफूविरूद्ध आवाज उठाएपछि तत्कालीन पञ्चायती शासकले ०३६ सालमा धनकुटा छिन्ताङमा १७ जनाको ‘सफाया’ गरेको थियो । मारिएकाहरुको स्मृतिमा कात्तिक २९ गते ‘सहिद स्मृति दिवस’ मनाइन्छ । छिन्ताङ विद्रोहका एक ‘नायक’ गडुल राईलाई २०६३ सालको हिउँदमा भेटेका थिए मानवशास्त्री सुरेश ढकालले । ढकाल लेख्छन्, ‘आफैंले देखेका र प्रेम गरेका सपनाले गडुलको जिन्दगी बिथोलिरहेको थियो । उनमा अझै विद्रोहको भोक बाँकी थियो ।’
सुरेश ढकाल

गड्याङ र गुडुङ मेघ पनि होइन आकाश सफा छ,छिर्का र छिर्की पानी त होइन रगतको टाटा छ

४२ वर्षअघि (२०३६ को हिउँदमा) धनकुटा खाल्सा क्षेत्र त्रसित थियो । जनता कहालीलाग्दो आतंक र घोर पीडामा थिए । त्यही त्रासदीको सविस्तार वर्णन गर्थ्यो चित्र निरौलाले लेखेको माथिको गीतले, जुन मैले पटक–पटक सुनेको थिएँ रामेश, मञ्जुल आदिका स्वरमा । त्यसबखत यो गीतले मेरो किशोर मनमा समेत एउटा त्रास र आक्रोश पैदा गर्थ्यो । यो खासगरीे ०३७–०३८ साल आसपासको कुरा थियो ।

यो त्यतिबेलाको कुरा थियो, जतिबेला निरंकुश पञ्चायती व्यवस्था उत्कर्षमा थियो । ‘खतरनाक’ अनुदार ठानिने सूर्यबहादुर थापा प्रधानमन्त्री थिए । त्यही समय धनकुटाको खाल्सा क्षेत्रमा दर्दनाक नरसंहारको व्यूह रचिएको थियो, जुन पछि छिन्ताङ काण्डको नाममा चर्चित बन्यो ।

छिन्ताङ विद्रोहको त्यो कथा निकट इतिहासको एउटा वियोगान्त कथा हो, जुन बारम्बार भनिएको छ । यो कथा अरू केही वर्षसम्म भनिनेछ वा भनिनुपर्नेछ । यो द्वन्द्व र हिंसाको कथा हो । यो मुक्तिकामी जनताको सपनाको अवसानको कथा पनि हो । यो नेपालमा कम्युनिस्ट पार्टीको विकास र विस्तार बुझ्न सहयोग पुर्‍याउने सन्दर्भको कथा पनि हो । किसान विद्रोह र राजनीतिक दलहरू, खासगरी कम्युनिस्ट राजनीतिको सम्बन्ध केलाउन एउटा दृष्टिकोण दिने कथा पनि हो ।

घटनाको लामो अन्तरालपछि, २०६३ साल हिउँदको यस्तै कुनै एक दिन त्यही त्रासदीको थप कथा जान्न हामी छिन्ताङ पुगेका थियौं । तर, यो यात्रा विवरण वा छिन्ताङ काण्डको नालीबेली भने होइन । त्यसबेला भेटिएका र स्मृतिमा गढेर बसेका छिन्ताङ विद्रोहका एक ‘प्रोटागोनिस्ट’ गडुल राईलाई सम्झिने प्रयास मात्रै हो ।

गडुलसँग जम्काभेट

गडुललाई उनकै शब्दमा सानो ‘खिचिरमिचिर’ दोकानसमेत भएको छिन्ताङको पञ्चकन्यास्थित उनैको घरमा भेटेका थियौं । पहिलोपटक भेट्दा वा देख्दा उनी थोत्रिइसकेको पावरवाला चस्माको सहाराले ध्यानपूर्वक पत्रिका पढिरहेका थिए । त्यो थियो ‘जनादेश’ पत्रिका । हामी काठमाडौंबाट आएको र उनीसँग कुरा गर्न चाहेको बताउँदा गडुल ‘आफ्नो कथा’ सुनाउन तयार भइहाले, मानौं आतुर भएर हामीलाई नै कुरेर बसिरहेका थिए ।

आठ दिन त्यस क्षेत्रमा बस्यौं र उनीसँगको बस–उठ पनि जम्मा त्यति नै दिनको रह्यो । उनीसँगै खोकु छिन्ताङको कान्ला र पाखा हिँड्यौं, उकाली–ओराली गर्‍यौं । उनका तत्कालीन सहकर्मीहरूसँग भेट्यौं । उनका जीवनका केही आरोह–अवरोह बुझ्ने चेष्टा गर्‍यौं ।

उनी माओवादी बनेका रहेछन् त्यसबखत । कथाहरू सुनिरहँदा लाग्थ्यो, आफैंले निर्माण गरेका क्रान्तिका मान्यताहरूबाट बन्दी बनाइएका छन् उनी । आफैंले देखेका र प्रेम गरेका सपनाले उनको जिन्दगी बिथोलिरहेको थियो । उनमा अझै विद्रोहको भोक बाँकी थियो ।

उपलब्ध गणतन्त्र र पछिल्लोपटक आफैंले समर्थन गरेको माओवादी पार्टीप्रति समेत उनको चरम असन्तुष्टि थियो । वर्ग–दुस्मन खत्तम पार्ने भनिएको क्रान्तिको सर्वोच्च नेता प्रचण्डप्रति आक्रोस थियो । भन्थे, ‘प्रचण्डले धोका दिए, क्रान्तिप्रति गद्धारी गरे ।’ यो संवाद विस्तृत शान्ति सम्झौता भएको धेरै समय नहुँदैको थियो ।

सहिदभूमि गाउँपालिकाको छिन्ताङस्थित सहिदपार्क । तस्बिर : बबिता शर्मा

क्रान्तिकारी हुनुको सबैभन्दा सुन्दर र रोमाञ्चक पक्ष भनेकै क्रान्तिकारी हुनु हो भन्ने कुरा सायद उनको हकमा हुबहु लागू हुन्थ्यो । हामीले भेट्दा पनि उनी लडाइँमा निस्किन ठिक्क परेको कुनै योद्धाजस्ता महसुर र वेगवान देखिन्थे ।

जर्ज बनार्ड शले भनेका थिए, ‘क्रान्तिले कहिले पनि बर्बरताको भारी कम गरेको छैन बरु केवल काँध मात्रै सारेको छ ।’ गडुलको अनुभवमा क्रान्तिले उही प्रवृत्तिलाई पुनःस्थापना गर्‍यो, जसको अन्त्य उनले चाहेका थिए । त्यसैले उनमा विद्रोहको आगो अझै बाँकी थियो ।

यो तिनै विद्रोहीको कथा हो अर्थात् छिन्ताङ विद्रोहका तिनै ‘कमान्डर’ गडुल राईको एक कथा ।

विद्रोहको स्वर

गडुल राईले हामीलाई सुनाएको उनको कथाको संक्षिप्त रूप यस्तो थियो ।

०२४ सालदेखि औलो उन्मूलनमा जागिर खाएका उनी ०२७–२८ मा झापातिर काम गर्थे । तलब र भत्ता गरी महिनाको १२० रुपैयाँ कमाइ हुन्थ्यो । त्यति नै बेला उनी एक झापाली विद्रोहीको संगतमा पुगे । ती विद्रोहीले भनका रहेछन्, ‘पैसाको लोभमा फस्ने होइन, देशका लागि बलिदान गर्नुपर्छ ।’ लहैलहैमा गडुलले जागिर छोडे, गाउँ फर्के, गाउँलेलाई जागरुक बनाउन । ‘रातो झन्डा’ भन्नेहरूको सम्पर्कमा पुगे । ‘त्यसपछि जातीय मुक्ति मोर्चा आयो, अनि पूर्व कोसी प्रान्तीय भन्ने आयो, को के (कोअर्डिनेसन केन्द्र) भन्ने पनि आयो, त्यसपछि माले आयो । त्यसैगरी म मसाल बनें । मार्क्सवादीको सम्पर्कमा पनि आएँ...,’ यसरी उनी क्रमशः स्मृतिमा जाने कोसिस गर्थे ।

मालेपछि उनी एमाले बने । र, पछि माओवादी । भन्थे, ‘चौबन्न–पचपन्न सालदेखि माओवादीका नेताहरूको झोला बोक्ने कमारो भएर बसेको छु ।’ माओवादीप्रतिको वितृष्णा प्रस्ट देखिन्थ्यो उनको बोलीमा, ‘माओवादी बन्ने रहर त थिएन, तर काम गर्नुपर्छ भनेर किरात राष्ट्रिय मोर्चाको जिल्ला सदस्य बनाइदिए ।’ ०६० सालमा पुलिसले पक्राउ गर्‍यो, १८ दिन हिरासत बसे । ‘बूढो भएर पनि माओवादी हुने ?’ भन्दै धुस्नो हुनेगरी कुटे र अन्त्यमा तारिखमा छोडे । ‘तर, सबैभन्दा ठूलो गुनासो माओवादीमाथि नै छ,’ उनको निचोड थियो ।

कहिल्यै विद्यालय जान नपाए पनि गडुल सामान्य पढलेख गर्न सक्थे । जतिबेला ‘कमिटी प्रणाली’ बारे थाहा थिएन उनी नरबहादुर कुथुमी, भक्त बोलाना राई, गोविन्द विकल, बम देवान आदिका सम्पर्कमा आए । कम्युनिस्ट पार्टीमा संगठित बने । उनिहरू स्थानीय जिम्वाल मझिया राईको शोषणविरुद्ध संगठीत हुँदै थिए । सम्झिँदै गए, ‘शोषणको स्वरूप निर्दयी खालको थियो । सोझा गाउँलेहरूले दिनहुँ अमानवीय व्यवहार झेलिरहेका थिए । भूमिसुधारको कुनै प्रभाव थिएन । जग्गा जमिन मझियाहरूकै कब्जामा थियो । गाउँले किसान दाससरहका कृषि मजदुर मात्रै थिए । बेठ–बेगारी बुझाउनुपर्थ्यो । गरिबी चरम थियो । भोकै बस्नुपर्ने अवस्था थियो ।’

यस्तै पृष्ठभूमिमा भएको थियो– शृंखलाबद्ध विद्रोह । ०३६ कात्तिक–मंसिरको छिन्ताङ विद्रोहचाहिँ उच्चतम स्वरूप थियो । गडुल तिनै विद्रोहका स्थानीय नेता थिए । सुरा र अन्य गाउँलेका दाँजोमा तराई–मधेश देखेका ‘जान्ने–बुझ्ने हुँ’ भन्ने लाग्थ्यो रे उनलाई । उनी भन्थे, ‘म उहिले नै अहिलेको मिलिसियाको कमान्डरजस्तो थिएँ ।’

‘उहाँमा अलिक समस्या छ,’ उनको विद्रोही स्वभावप्रति लक्षित थियो सहयोद्धाको यो टिप्पणी । तर, गडुललाई लाग्थ्यो– आफ्नो विद्रोही स्वभावमा होइन, समस्या आफ्नै कमरेडहरूमा आएका कारण उनी अझै विद्रोही बनेका हुन् ।

अल्वेयर कामुको ‘म विद्रोह गर्छू त्यसैले मेरो अस्तित्व छ’ भनेझैं गर्थे गडुल ।

‘सामन्तीलाई नगिँडी, सैनिकसँग नभिडी

आउँदैन है जनवाद भाषण ठोकेर’

यो उनीहरूले गाउने गीत मात्रै थिएन विद्रोहको स्वर थियो । र, उनका लागि राजनीतिक बाटो पनि ।

छिन्ताङ : सन्दर्भकथा

जुन विद्रोह भयो र त्यसभन्दा कैयौं गुणा दमन भयो, विद्रोह भएकै ठाउँमा पुगेर सहिद–परिवारलाई सुनिरहँदा हामीलाई त्यो त्रासदीपूर्ण मात्रै होइन, अकल्पनीय नै लाग्यो ।

‘दमनको योजना माथिबाटै बनेको थियो, माथिबाट भनेपछि तपाईंले बुझिहाल्नुभो...’, तत्कालिन पूर्वाञ्चल डीआईजी दिलबहादुर (डीबी) लामाले हामीसँगको भेटमा भनेका थिए । तर, तत्कालीन प्रधानमन्त्री थापाको भनाइमा ‘त्यो राज्यविरुद्धको द्रोह थियो । सरकार प्रमुखका हैसियतले त्यसलाई दमन गर्नु मेरो कर्तव्य हुन्थ्यो । यसमा माथि (दरबार) को कुनै चासो थिएन ।’

यो सन्दर्भले त्यतिबेला छिन्ताङ विद्रोहलाई राज्यले कुन रूपमा लिएको थियो भन्ने उजागर गर्थ्यो । तर, विद्रोहको नेतृत्व लिएको भनिने माले पार्टी त्यो तहमा गम्भीर भएको देखिएन ।

तत्कालीन नेकपा मालेको मुखपत्र ‘वर्ग संघर्ष’ (अंक १५, २०३७) मा त्यस घटनाका सम्बन्धमा यस्तो समीक्षा थियो, ‘सशस्त्र संघर्ष नगरी मुक्ति पाइन्न भन्ने विचारको प्रचार भए पनि कसरी सशस्त्र संघर्ष गर्ने हो भन्ने सवालहरूमा स्पष्ट समझदारी नरहनाले केही दुस्साहासवादी काम भए ।... वास्तवमा बनाइएका केही गोरिल्ला दस्ताहरू पनि सशस्त्र प्रतिरोधका लागि मानसिक र भौतिक रूपले तयार भैसकेका थिएनन् । ...वामपन्थी

भड्काउवाद र अनेक कमजोरी भएको थियो ।’

गडुल भन्थे, ‘यम बराल भन्ने एउटा चटपटे ठिटो थियो । उसैले उकास्यो । ऊचाहिँ बिजुलीको वेगमा कता बेपत्ता भयो ।’

‘टिन–एज’ पनि पूरा नगरिसकेका यम बराल त्यस क्षेत्रमा पार्टीको जिम्मेवारीमा थिए । उनको ढंग नपुगेको भनेर तत्कालीन पार्टीभित्र र बाहिर पनि आलोचना भएको थियो । उनीविरुद्ध पार्टीभित्रै पनि उजुरी परिसकेको रहेछ । उनको ‘उरन्ठ्यौलो कार्यशैली र चिन्तन’ लाई छिन्ताङमा बेहोर्नुपरेको नोक्सानका लागि जिम्मेवार ठानियो । त्यसो त मदन भण्डारीले समेत पटक–पटक भ्रमण गरेको र सशस्त्र विद्रोहका लागि हतियार जम्मा गर्न ‘उक्साएको’ पनि भनिएको थियो । यद्यपि यम बरालको भनाइमा त्यो सबै पार्टीको योजना र नीतिअनुसार नै भएको थियो । बरालले भनेका थिए, ‘मैले त्यो ठाउँ पार्टीको निर्देशनमा नै छोडेका थिए, भागेको थिइनँ ।’

यस्तो थियो छिन्ताङ विद्रोहलाई हेर्ने सरकारी र तत्कालीन माले पार्टीको दृष्टिकोण । उक्त घटनाप्रति अन्य कम्युनिस्ट घटकहरूको दृष्टिकोण सकारात्मक हुने त कुरै भएन । कांग्रेस र पञ्च एकै कोटीका दुस्मन ठानिन्थे । छिन्ताङ विद्रोह भएको वर्षको दसैंताका ‘राजा र बीपी घाँटी जोडिएका नाग हुन्’ भन्ने आशयको पर्चा छापेर बाँडिएको थियो ।

त्यस क्षेत्रमा २०२७ सालदेखि नै मझिया राईहरूको चर्को शोषण, अत्याचार र व्यभिचारविरुद्ध साना–ठूला प्रतिरोधपूर्ण कारबाही र विद्रोह भइरहेकै थिए । ती शृंखलाबद्ध विद्रोहलाई बृहत्तर रूपमा पञ्चायतविरुद्धको प्रतिरोधको रूपमा पनि हेरिन्थ्यो । त्यस वर्षको सुरुदेखि नै गडुल र उनका केही सहयोद्धाले घरेलु हतियार जम्मा गर्ने, स्थानीय ‘सामन्त’ लाई कारबाही गर्ने, भकारी लुट्ने, बाख्रा, सुंगुर खोरबाट तान्ने, घर–गोठमा आगो लगाइदिने गतिविधि बढाउन थालेको थिए । उनीहरूले जानेको–सकेको प्रतिरोधको स्वरूप त्यस्तै थियो । गडुल ती सबै योजना बनाउने र कारबाहीको नेतृत्व गर्ने प्रमुख व्यक्तिमध्ये एक थिए । तत्कालीन पार्टीले पनि सोहीअनुसारको निर्देशन दिने गरेको थियो । यो सबको सुइँको पाएका स्थानीय पञ्चहरूले सशक्त कारबाहीको मागसहित उजुरी गरेका थिए । बताइएअनुसार, प्रधानमन्त्रीसमक्ष नै अनुरोध गरे– व्यवस्थाविरोधि गतिविधि दबाउन र स्थानीय पञ्चहरूको सुरक्षा गर्न ।

विद्रोहीहरू शान्त हुने सुरमा थिएनन् । बरु उजुरीपछि गाउँ आएका प्रहरीमाथि कारबाहीको तयारी गर्दै थिए । प्रहरीलाई खान, बस्न दिएको र सुराकी गरेको ‘अपराध’ मा व्यक्तिका घर जलाउने, हातपात गर्नेजस्ता ‘कारबाही’ गरे । यसबाट जिल्लाकै प्रहरीहरू पनि आत्तिएका थिए । उनीहरूले पनि ‘ठूलै राज्य द्रोह हुन लागेको’ र ‘ठूलै शक्तिले मात्रै दबाउन सकिने’ रिपोर्ट गरे । पछि माथिल्लो तहमै दमनको योजना बनेको थियो ।

गाउँ नै घेराबन्दी गर्दै विभिन्न नाकाबाट प्रवेश गर्न थाले प्रहरी । कात्तिक २४ मा प्रहरीले गाउँका असल, इमानदार र प्रचुर सम्भावना भएका एक होनाहार स्थानीय युवा नेता गोपाल आनन्द राईलाई घरबाटै पक्राउ गरे र हत्या गरे । गोपाल आनन्दको हत्यासँगै छिन्ताङमा अत्याचारको शृंखला सुरु भएको थियो । मंसिरको पहिलो सातासम्म १७ गाउँलेको हत्या गरिएको थियो । मारिनेमा स्थानीय राई र दलित थिए, जसमध्ये कोही संगठित विद्रोही थिए भने केही निर्दोष पनि प्रहरी ज्यादतीको सिकार भए । पूरै गाउँ सातादिनभन्दा बढी प्रहरीहरूको उन्माद र हत्या शृंखलाले आतंकित बन्यो । थुप्रै युवा गाउँ छाडेर भागे । कत्तिले जंगल र गुफाहरूमा कन्दमूल खाएर तथा भोकभोकै पनि ज्यान जोगाए ।

दुर्दान्त घटना थियो त्यो । यस्तो लाग्थ्यो, त्यस आतंकले अहिलेसम्मै पनि लखेटिरहेकै छ । पीडित जनता खासगरी त्यतिबेलाका विद्रोही–सहिद परिवार राज्यको त्यो आघात र अहिलेको बेवास्ताले झनै पीडित बनेका छन् । यिनैमध्ये कै एक थिए गडुल राई ।

छिन्ताङको त्यसबेलाको सघंर्ष, विद्रोहको ढंग र शैली हेर्दा लाथ्यो, माओवादी सशस्त्र विद्रोहको त्यो प्राग्–स्वरूप थियो र नियति पनि ।

फेरि गडुलकै कथा

उनले हामीलाई सुनाएको कथाको बाँकी अंश यस्तो थियो ।

त्यतिबेला उनी धेरै नेतालाई चिन्थे, तर पछि नेताहरूले उनलाई चिनेनन् । गुनासो त हुने नै भयो । लाग्थ्यो रे, ‘गरिब किसानको मुक्तिका लागि क्रान्तिमा त होमिने हो, मरे सहिद, बाँचे मुलुक हल्लाउनेछौं ।’ तर, ‘व्यवस्थाविरोधी’ भनेर मारिएका ती सहयोद्धा र निर्दोषलाई परिवर्तित राज्यले सहिद घोषणासमेत गरेन । ‘उनीहरू हाम्रा मनमा त अमर छन्, तर राज्यले सम्मान गर्न सकेन । आज सहिद परिवारलाई राज्यको कुनै सहयोग छैन ।’ त्यसैले कहिलेकाहिँ लाग्दोरहेछ, ‘बेकारमा यत्रो दुःख गरिएछ ।’

खासमा माओवादीभन्दा अर्कोलाई ‘राम्रो’ भन्न नसकेको, तर माओवादीले पनि धोका दिएको निष्कर्षमा पुगेका थिए उनी । भन्थे, ‘जनताले अब साँचो क्रान्ति गर्नुपर्छ, मुक्तिका लागि ।’

हामीले गडुलका समकालीन योद्धाहरूलाई पनि भेट्यौं ।

कितापप्रसाद राई गडुलका दौंतरी थिए, छिन्ताङ काण्डका कमान्डरमध्येका एक । उनको त्यतिबेलासम्मको राजनीतिक यात्रा पनि समान । कितापप्रसाद भन्थे, ‘क्रान्तिबाहेक मेरो कुनै सपना छैन, पार्टीबाहेक मेरो कुनै घर छैन ।’ उनको विचारमा गडुल क्रान्तिकारी त हुन् नै, तर ‘अलिक अव्यावहारिक छन्, अलिक आवेशमा आउँछन् ।’ सायद उनको त्यही आवेश थियो, जसले उनलाई जीवनभरि क्रान्तिकारी बनाएको थियो ।

आँखीसल्लाका पञ्चलाल गडुलहरूलाई ‘मिलिटरी’ तालिम दिन्थे रे । भारतीय सेनामा १८ वर्ष काम गरेर फर्केका पञ्चलाललाई ०२७ सालमा धरानमा पेन्सन थाप्न जाँदा अपरिचित दुई ब्यक्तिले माओको रेड बुक थमाइदिएछन् । त्यहीँबाट उनको राजनीतिक जीवन सुरु भएको थियो । त्यसपछि नै स्थानीय तहमा विद्रोह सुरु गरेका उनी जेल परे ६ वर्ष । पछि मालेको सम्पर्कमा पुगे । मसाल बने । अन्ततोगत्वा माओवादी । ७३ वर्षको उमेरमा पक्राउ परे । ‘यस्तो बूढो भएर पनि माओवादी बन्ने ?’ भनेर उनले पनि खपिनसक्नु पिटाइ खाए ।

हामी गडुलका साथ लागेर तिनै पञ्चलाललाई भेट्न उनको घर पुगेका थियौं । माओवादीको जनसरकार उपप्रमुख भइसकेका उनी पछिसम्म पनि माओवादी नै थिए, तर माओवादीले भनेको ‘क्रान्ति पूरा गर्छ’ भन्नेमा शंका गर्थे । भन्थे, ‘माओवादीले नगरे अर्को पार्टी आउँछ, क्रान्ति त हुन्छ हुन्छ ।’ सदाबहार विद्रोही गडुल त्यसैले पनि उनका प्रिय थिए । यो २०६३ सालसम्मको कथा थियो ।

छिन्ताङ वियोगान्त र बाँकी प्रश्न

पाँच वर्षपहिले एउटा समाचार हुर्रिएर आयो, गडुलको मृत्युको खबर बोकेर । सँगै अर्को समाचार पनि थियो, फुटनोटजस्तै । सुन्दा अपत्यारिलो । मान्छेको जीवन विब्ल्याँटो परिस्थितिहरूको योग हो । मरे सहिद बनिन्छ भन्ने आदर्शबाट प्रेरित उनको जीवन संघर्ष र विद्रोहको कथाको अन्त्य हो । एउटा विद्रोहीको वियोगान्त । चुपचाप ।

तर, प्रश्नहरूको अन्त्य भइसकेको छैन । गडुल राईको जीवन नै प्रश्नहरूको शृंखला थियो । क्रान्तिको आकांक्षा र मुक्तिको सपनाको अंकुरण कसरी हुन्छ ? कसरी मौलाउँछ ? कसरी सपना भ्रममा बदलिन्छ र मुक्ति आकांक्षाको अवसान हुन्छ ? ०३६ सालमा १७ जना निर्दोष स्थानीय मारिएको त्यो छिन्ताङ विद्रोह र ६३ सालसम्ममा १७ हजारभन्दा बढीको ज्यान गएको तत्कालीन माओवादी विद्रोहबीच केही समानान्तर नियतिहरू थिए ? यी र यस्तै धेरै प्रश्नहरू बाँकी छन् ।

किसान विद्रोह र वामपन्थी राजनीति एवं पार्टी निर्माणको सम्बन्ध अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो । स्थानीय विद्रोह र किसान आन्दोलनको उपयोग गरेर पार्टी निर्माण त भयो, तर विद्रोह र किसानको नियति किन सधैं असफल मात्र रहिरह्यो ? के सार्वभौम किसान आन्दोलनका रूपमा तिनको विकास हुन सक्दैनथ्यो ? के ती राजनीतिक दलहरूको विस्तारका औजार मात्र थिए ?

प्रश्नहरू अनेक छन् । जवाफका लागि फराकिलो सन्दर्भ, आलोचनात्मक दृष्टिकोण र मिहिन विश्लेषण आवश्यक पर्छ । त्यसका लागि पनि छिन्ताङ विद्रोहहरूको ऐतिहासिक उपादेयता, गडुल राईहरूको निर्माण र विनिर्माणका कथाहरू भनिइरहनुपर्छ । तिनीहरू मान्छेका स्मृतिबाट हराउनु हुन्न । तिनीहरूलाई मान्छेका स्मृतिबाट हटाउनु हुन्न ।

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७८ १०:४४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×