कटारी क्याराभानको ट्रयाजेडी- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कटारी क्याराभानको ट्रयाजेडी

हिमालबाट मधेस ओर्लेको नुनथलो जब पहाड चढ्यो त्यसपछि नुन, लत्ताकपडा र तेलले जोडेको ‘कटारी कनेक्सन’ चुाडियो । वर्षको एकपालि लीलाबहादुरहरुको ‘अनिवार्य’ कटारी–ढाकरयात्रामा पूर्णविराम लाग्यो । अनि साइत जुराएर गाउँ नै उठेर लाग्ने कटारी क्याराभान टुंगियो ।
कटारी नुनथलो बन्नुअघि चिसापानी नै चल्तीको नुनथलो थियो । धुलिखेलका नेवार र हुने–खाने मधेसी व्यापारीले चिसापानीलाई गुलजार बनाएका थिए ।
नवीन विभास

ढाकरै बोकी ठेकुवा टेकी ठ्याक्कैठ्याक्कै
ओखलढुंगा रुम्जाटारदेखि ठ्याक्कैठ्याक्कै
पसिना झार्दै तरर
चार दिनको बाटो कटारी बजार...

ढिडोको गाँस ओडारमा बास ठ्याक्कैठ्याक्कै

शरीरको दौरा फाटेर गाछ ठ्याक्कैठ्याक्कै

पसिना झार्दै तरर

चार दिनको बाटो कटारी बजार...


भोकै र नांगै बालबच्चा घरमा ठ्याक्कैठ्याक्कै

यस्तै नै रहेछ दुःखिया कर्म ठ्याक्कैठ्याक्कै

पसिना झार्दै तरर

चार दिनको बाटो कटारी बजार...

– (जेबी टुहुरे र सीताराम ताजपुरियाले गाएको लोकगीत)

ढाक्रे सुसेलीले सुसेलिएको प्रस्तुत लोकगीतलाई गला दिने जेबी टुहुरे (७८) भदौ १० गते नफर्कने गरी हिँडे– ‘आमा दिदीबहिनी हो, कति बस्छौ दासी भएर’, ‘मृत्यु पनि मान्छेपिच्छे फरक हुँदो रैछ’, ‘बसाइँ हिँड्नेको ताँतीले बस्नेको मन रुँद छ, लाखौँको लागि उजाड छ यो देश, मुठीभरलाई त स्वर्ग छ’ जस्ता गीत जनमनमा रेकर्ड गराएर । ताजपुरियासँग टुहुरेले गाएको प्रस्तुत लोकगीतले भनेजस्तै ढाक्रे ओखलढुंगा रुम्जाटारनेर पुग्दा भने लीलाबहादुर राउत (७५) थप दुई बास बसिसकेका थिए । सोलु सदरमुकाम सल्लेरीबाट ३० किलोमिटर दक्षिण नेचाबाट आलु, कोदोको पिठो र एक साताका लागि नुनतेल ढाकरमा बोकी पसिनासँगै झरेका सुस्केरा–तालमा राउत पनि नुन हाट कटारी (उदयपुर) हिँडेका थिए । स्मरणीय कुरो, उनी ‘पन्थे’ थिए । पश्चिम पहाडतिर पहिलोपालि नुन बोक्न जाने हटारुलाई भने ‘उछिट्टे’ भन्थे । पन्थेका लागि ओडार, रूखमुनि खाना पकाएर खानु र बास बस्नु नौला अनुभव थिए ।

उनै जुगको उनै दिनका कुरो ! जुन दिन नेचामा सनसनी फैलिएथ्यो, ‘मधेसमा नुन आयो ।’

बगाले प्रश्न झर्‍यो, ‘मधेस कहाँ ?’

‘गोदार चिसापानीमा ।’

हो, त्यही दिनदेखि भोटे नुन लिन उकालिने सोलुवासीका पाइला पनि मधेसतिर सोझिएथे । ‘कमलामाई तरेर गोदार गयौँ । कमलामाई तर्दाको चिसो अहिले पनि सम्झन्छु,’ आलु बेचेर कटारीबाट नुन बोकेको किशोरवयमा राउत नोस्टाल्जिक बन्दै थिए ।

नेचाली ढाक्रे हुल हिलेखोला, कात्तिके, सुनकोसी घाटमा बास बसेको थियो । ‘दिनभर टार्दाटार्दै नभ्याएकालाई त राति तारेको हो । हामी त राति खाइवरी सुनकोसी तर्‍र्यौं । डुंगा तरेको चार आना तिर्‍यौँ । त्यसबेला चारवटा डुंगा थिए,’ घाट तरी बहादुरामा बास बसेको सम्झनामा राउत फेरि अल्झिए । कुनै गाउँका ढाक्रे सिमचौरे, बेलबास, बलौटे र कुकरुखोलामा बास बसे । ‘सीता सुत्केरी भएको ठाउँ हो’ भने । थपे, ‘यहाँ त औलो पनि लाग्दैन ।’

‘पन्थे जाँदा १६ वर्षको थिएँ । पन्थे नै १०/१२ जना थियौं,’ राउत सम्झँदै थिए, ‘पन्थे पूजा पनि भयो ।’

बास बस्ने वा खाना पकाएर खाने ठाउँमध्ये एक थियो, मूलखर्क । भन्न त त्यहाँ औलो लाग्छ पनि भने ।

‘छेलो फाल्ने बाजी खेलौं भन्थे । जुवामा राखेजस्तो बाजी । सुका, चारआनाका बाजी । कोही त नुन लिन लगेको पैसा छेलो हान्ने बाजीमै हारेर रित्तै पो फर्कन्थे । व्यक्तिव्यक्तिबीच बाजी भए पनि झगडा भने समूहमा पुग्थ्यो,’ राउत सम्झना झरीमा निथ्रुक्क भिजे ।

सुत्केरीबासमा भात खाएर मधेस पसे । भोर्ले कुकरुको दोभानबाट मधेसी बस्ती सुरु हुन्थ्यो । मरुइखोला, दुधौली खोला तरेर गिद्धबार बास बसे । ‘बिहानै हिँडे औलो लाग्दैन’ भने । कोप्चेपानीमा भात खाए । बाघको डर । कमला नदी तरेपछि गोदार चिसापानी पुगे ।

पत्रकार गणेश राई आफ्नो किशोरवयमा काटेको कटारी कसला कथ्दै थिए, ‘भन्ज्याङबाट सुनकोसीतर्फ ओरालो झर्‍यौं । बाटाभरि ढाक्रेको ताँती थियो । सिलाबरे डेक्चीमा उसिना चामलको भात पाक्यो । भात पस्किने पन्यु र थाल भने थिएन । खोलाको किनाराउँधि एकबित्ता जति लामो चेप्टो ढुंगा खोजेर पन्यु बनायौं । थालका लागि पनि सिलौटा आकारको गोलाकार ढुंगा खोज्यौं । तिहुन नभए पनि भोकको बेला त्यो उसिना चामलको भातको स्वाद जिब्रोमा अझै छ ।’

ढाकरगाथा गाएजसरी कटारी नुन हाट जाँदा मंसिर विवाह पञ्चमी छल्थे । हाट जाँदा पनि तिथि हेरीवरी साइत जुराएरै हिँड्ने चलन । ‘विवाह पञ्चमीको मेलापछि मधेसमा त व्यथा फैलिन्छ’ भनिन्थ्यो ।

राई, मगर, तामाङ समुदायका भने महिला पनि नुन लिन कटारी पुग्थे ।

‘पन्थे जाँदा पाँच आना लिएर गएको थिएँ । एक पाथी नुनलाई तीन सुका भाउ थियो । पाँच पाथी नुन बोकेँ,’ राउत नफर्कने ती दिनतिर फर्कने कोसिस गर्दै थिए, ‘नुनसँगै मट्टीतेल, सक्खर, चिउरा, चामल, लुगा पनि थपियो ।’

लीलाबहादुर राउतहरू देसी नुन लिन मधेस झर्नुअघि भोटे नुन लिन खुम्बु उक्लन्थे । तल्लो भेगकाले खुम्बु भेगका शेर्पासँग मित लगाउँथे । उही मित साइनो डोरोमा सुरेली खेल्दै उनीहरू भोटे नुन हाट जान्थे ।

सोलु दूधकोसी साँकुका रमेश खालिङ भन्दै थिए, ‘खुम्बुमा भोटे नुन याकले बोक्थ्यो । याकले नाङपाला पास गरेर नाम्चे ल्याउँथ्यो । त्यहाँबाट उँधो जोक्पेले बोक्थ्यो । शेर्पा तल ओर्लेर भोटे नुनसित मकै, आलु र सेतो सिमी साट्थे ।’

राउतका आँखामा भोटे नुनको अनुहार ताजै थियो । भन्दै थिए, ‘ल्हासाबाट आउने रातो नुन लिन खुम्बु जाँदा कोदो बोकेर जान्थे । भरीसरी (एक पाथी कोदोको एक पाथी नुन) थियो । नुन लिएर आइपुग्न १०/१२ दिन लाग्थ्यो ।’

कटारी कथा

कछाडे दनुवार, राई दनुवार र माझी कटारी आदिवासी ! कुमारसिंह राईका अनुसार घुँगी, गंगटा, स्थानीय माछा र आयुर्वेदजन्य खानेकुरा खाई औलो र सर्पसँग संघर्ष गर्दै दनुहार र माझीले कटारी बस्ती बसाले (त्रिवेणी माविले दनुवार समुदायमा खेलेको शैक्षिक तथा सामाजिक भूमिका, कुमारसिंह राई) ।

औलो उन्मूलनअघि पहाडेका खेतबारी त थिए, तर सुत्नचाहिँ डाँडाकाँडातिर उकालिन्थे । कटारी–४ का विष्णु राई दनुवारलाई कुमारसिंह उद्धृत गर्दै थिए, ‘पहाडे मूलका जग्गा मालिकहरू दिउँसो खेती गर्न बरमझिया, बलाहा, मरुवा आई बेलुकी सिखरपुरमा सुत्न निक्लन्थे । किनभने त्यस ठाउँमा लामखुट्टेले टोक्ने र औलो लाग्ने सम्भावना कम हुन्थ्यो । औलो उन्मूलन भएपछि पो कटारी पहाडेले भरियो त ।’

बिजुले हाट बन्द भयो । अम्टाईमा खुल्यो । पछि तावाखोला किनारमा सर्‍यो । २०११/१२ तिर भने अहिले त्रिवेणी हाइस्कुलछेउमा हाट लाग्न थाल्यो, जहाँ आँप बगैंचा थियो । गाछी फेदमा ससाना झुप्रा बनाएर व्यापारी बस्थे । शुक्रबारे हाटमा प्रायः व्यापारी दिनभर सरसामान बेचेर बेलुका वा भोलिपल्ट घर फिर्थे ।

कटारी त्रिवेणी हाइस्कुलका हेडसर एवं लेखक विश्वराज ढुंगानाका अनुसार कटारीका पहिलो व्यापारी थिए, धुलिखेलका जितलाल स्वजुँ श्रेष्ठ र रत्नलाल श्रेष्ठ ।

२०२१ मा हाटमा आगलागी भयो । त्यसपछि टाउन प्लानिङ गरिएको ठाउँमा सर्‍यो ।

कात्तिक, मंसिर र पुसका हरेक शुक्रबारे हाटको दिन ढाक्रे घुइँचो लाग्थ्यो । बजार र छेउछाउ ढाक्रेले ढाकिन्थ्यो ।

कटारी त्रिवेणी माविका प्राचार्य बालकृष्ण कार्की लेख्दै थिए, ‘कात्तिकदेखि सुरू भई मंसिरभरि पहाडबाट दैनिक हजारौंको संख्यामा आलु बोकेर कटारी हाट भर्न ढाक्रेहरू आउँथे भने मधेसतिरबाट सयौंको संख्यामा घोडा, ऊँट र बयलगाडाहरू लिएर मधेसी व्यापारीहरू आउँथे । यही समयलाई दृष्टिगत गरी कात्तिक वा मंसिरमा सबभन्दा ठूलो हटिया छानेर स्कुलले चन्दा उठाउने गर्थ्यो । त्यसै रकमबाट शिक्षकलाई तलब दिइन्थ्यो (त्रिवेणी मावि कटारी : विगत, वर्तमान र भविष्यको एक झलक) ।’

उत्तम मानिने सोलु र ओखलढुंगाबाट आलु पटनासम्म पुग्थे । व्यापारी ऊँट, घोडा र बयलगाडा लिएर माल खरिद गर्न आउँथे । तिनले नुन, मट्टीतेल र घरेलु प्रयोगका सरसामान ल्याउँथे । ढुंगानाका अनुसार, २०२८ मा नापी हुनुपूर्व भुल्केमा अन्दाजी १० बिघा जमिनमा सखुवाका बाक्लै गाछी थिए । स्थानीय ‘सालघारी’ भन्थे । त्यही ढाक्रेहरू ढाकर बिसाउँथे । खाना पकाएर खान्थे (अँध्यारोविरुद्ध उज्यालो ः सुने–जानेका कुरा) ।

कथाकार मातृका पोखरेल कटारी कथा कथ्दै थिए, ‘बाटो त जुलुस हिँडेजस्तो हुन्थ्यो । ढाक्रे कटारी कान्छीबजार चौरमै सुत्थे । साँच्ची, भन्ने हो भने कटारी ढाक्रेकै बजार हो ।’

...

तिब्बती कटारी हुँदै भारत पस्थे । कटारी भएर नै हिमाल र मधेस गर्थे । पत्रकार इन्द्र राउत कटारी किस्सा सुनाउँदै थिए, ‘कटारी त ट्रान्जिटजस्तो थियो ।’

ढुंगानाका अनुसार, कटारीछेउमा लाग्ने मैनी मेलामा हिमालपारि र वारिका घोडा किनबेच चल्थ्यो । तावापारिको जितपुर बारीमा घोडा कुदाउँथे । मेलामै बेलाइते र भोटे कुकुरको पनि किनबेच हुन्थ्यो ।

चिसापानी चिसियो

कटारी नुनथलो बन्नुअघि चिसापानी नै चल्तीको नुनथलो थियो । धुलिखेलका नेवार र हुने–खाने मधेसी व्यापारीले चिसापानीलाई गुलजार बनाएका थिए । पछि चिसापानीकै नुन, लुगाफाटा, तेल कटारी लान थाले । त्यसपछि कटारीको आधार बजार नै चिसापानी भयो । यतिसम्म कि, मानिसहरू त चिसापानीमा ‘लक्ष्मीको बास बास छ’ भन्थे । ढुंगाना सुनाउँदै थिए, ‘साँझपख त्यसबेलाको पैसा अर्थात् ढ्याक गनेको आवाज आउँछ भन्थे ।’

ढुंगानाका अनुसार, २०२३/०२४ तिर काठका ठेकेदारले कटारी बजार र चिसापानी–गोदार बाटो खने । त्यो बाटो तावाखोलाको बगरै–बगर हुँदै दुधौली पुग्यो । त्यहाँबाट दक्षिण लागेर कमला तरी टाँडी गाउँछेउको ससानो खहरेहुँदै चुरे । चुरेबाट ओरालो लागेपछि बाटो निमनी खहरेसँगसँगै अगाडि लाग्यो र चिसापानी बजार पुग्यो ।

२०३६ पछि मिर्चैयाबाट सीधै कटारी जाने पुल बन्यो । कटारी–मिर्चैया बाटो बनेर कटारी चल्तीमा आयो । त्यसपछि ? चिसापानी (कटारी–चिसापानी करिब २० किलोमिटर) सदाका लागि चिसियो ।

...

आजभोलि बेल्टारीमा

बेलुका सधैं गुमानेले सनै बजाउँछ

यतिसारो उराठलाग्दो

विरहको भाकाले मनै रुवाउँछ...

खुसीराम पाख्रिनले गाएको गीतमा गुमानेले सनै बजाउने बेल्टारी पनि कटारीजस्तै भित्री मधेसको अर्को नुनथलो थियो । जहाँ भोजपुर, खोटाङको पूर्वी भाग र संखुवासभाली जान्थे । त्योभन्दा पूर्व धरानछेउ अर्को नुनथलो थियो– रामपुर, जसलाई पूर्वको बेल्टारी पनि भन्थे । कटारीको चिसापानीजस्तै बेल्टारीको आधार बजार फत्तेपुर (सप्तरी) थियो ।

...

कटारी जान धेरै खोला तर्नुपर्ने भएकाले उदयपुर माथ्लो भेगका मानिस नुन लिन मुक्सार लाग्थे । जहाँबाट जयनगर (भारत) पनि नजिक थियो । कटारी चम्केपछि भने मुक्सार (कटारी–मुक्सार करिब २० किलोमिटर) चक्रक्क सुक्यो ।

...

उक्लँदै पहाडी गाउँछेउछाउ बाटो पुगेपछि कटारी किस्सा बन्यो । जुन किस्सा पूर्वी नेपालको समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र बुझ्न पनि सुन्न जरुरी थियो । भलै दाउरा खोज्दै ओडारमा वा रूखमुनि ढुंगाका ओदान बनाएर पकाउन र ढुंगा सिरानी लगाएर ओडार वा रूखमुनि सुत्ने कुरा, ढाकर बोकेर हप्तौँ हिँडेर कटारी पुग्ने र कटारीबाट वर्षका लागि नुन, तेल र लत्ताकपडा जोहो गर्ने चलन सम्झनामै सीमितिए । ढाकर संस्कृति सम्झनाको जगमा उभिएर आजको पुस्ताले समाज पढ्न पनि कटारी किस्सा नपढी हुँदैन । कटारी किस्सा नपढी पूर्वी नेपालको अर्थ, राजनीति र समाजशास्त्र कसरी बुझिन्छ ?

भोटे नुनले माथ्लो भेगका शेर्पासँग तल्लो भेगका समुदायलाई जोडेको थियो । इष्ट अर्थात् मित साइनो लगाएर व्यापार र समाज जोड्ने चलन थियो, कर्णालीमा पनि । कर्णालीका काइके र पोइकेभाषी मगर समुदाय माथ्लो भेगका तिब्बतीयन र तल्लो भेगका खससँग ‘नेचाङ’ साइनोले जोड्थे । भोटे नुनको बजार देसी नुनले खाएपछि शेर्पासँगको तल्लो भेगकासँगको मीत साइनो कसरी बिलायो ? जान्नलाई कटारी कथा नजोडी भयो त ?

ढाकर बोकेर नुन हाट जाने ‘नुन हाट’ राउतहरूका सुखदुःखका सुस्केरा गीत बनेर सुसेलिएका थिए, जो सुनकोसीसँग बग्दै कमलामाई पुगे र सुसेलिदै उड्दै–उड्दै सोलुको मात्र होइन, देशकै शिर सगरमाथा चढे ।

कमब्याक कटारी

वर्षको एकपालि लीलाबहादुरहरू कटारी झर्नु ‘अनिवार्य’ थियो । कारण थियो, कटारी नझरी नझरी टुकी नबल्नु । टुकी नबली कसरी घर उज्यालिनु र ? कटारी नझरी भान्सा अलिनै हुनु । कटारी नझरी आङको रङ नफेरिनु । अनि त वर्षको एकपालि कटारी नझरी सुख !

यसैले होला, कटारी कनेक्सन कट् भए पनि लीलाबहादुरहरूका सम्झनामा भने ‘कटारीविराम’ लागेन ।

जस्तो कि– सुनकोसीमा डुंगा चढेको, निधारबाट छुटेको पसिना पिठ्यूँमा नुन पनि मिसाएर झन नुनिलो बगेको खोला, सुसेली हाल्दै उकालिएको, ओडार र आँपका ठूला गाछीमुनि बास र बास बस्दा रातभर गाएका र देखेका ससाना सपनाका सम्झना । लीलाबहादुर कटारी खसखस पोख्दै थिए, ‘ढाकर बिसाएर सुस्ताएका ती आँपगाछी, ओडार, चराका चिर्बिर र खोल्सीमा दौडिरहेका अबोध केटाकेटीजस्ता पानी ! बास बसेका ओडार, खेत र रूखमुनि सपना देख्ने पनि होलान् ? ती चरा कहाँ पुगे होलान् ? सुनकोसी टार्ने डुंगा कहाँ होला ? कलकल बग्ने खोल्सीका पानी, हरियाली बाँकी नै होला ? सहीसलामत होलान् कि, ती पनि मजस्तै बूढा भए होलान् हँ ?’

कटारी ढाकरयात्राका बास, हिँड्दा र बाटोमा भेटेका मानिसका याद, रातभर गाएका गीत, पसिना चुहाउँदै ढाकरको चुइँचुइँसँग सुइँसुइँ

हिँड्दा गुञ्जने गीत लीलाबहादुरहरूका कानमा कहिले ब्याट्री सकिएको रेडियो त कहिले धमिलो सुनिन्थ्यो । तिनीहरूले बास बसेका ओडार र रूख (जसको मुनि बास बसे) मुनि ससाना सपना देखेका थिए । रातभर गाएका थिए । पाकाहरूका मुखबाट अनेकौं लोककथा सुनेथे । खासमा ढाक्रे सम्झनामा आउने ती चीज बूढो होइन, भत्किसकेका थिए । ढाकर बिसाउँदा चुमेर जाने चिसो बतास, चराका चिर्बिर र ससाना खोल्साखोल्सीका पानी र ठूलाठूला आँपगाछी गायब थिए ।

कटारी ढाकरका कथा पनि उनेका कथाकार मातृका पोखरेल भन्दै थिए, ‘ढाक्रेसँग बास बसेका कुनै पनि ओडार र रूख बाँकी छैनन् ।’

ढुंगानाका अनुसार, २०५३/२०५४ देखि कटारी–घुर्मी धूले बाटो बन्यो । कटारीबाट उत्तरी नाका सोलु जोड्ने बाटो त घुर्मीबाट ओखलढुंगा, खोटाङबाट अर्को बाटो बन्यो । घुर्मी, खुर्कोट, काठमाडौं बाटो कालोपत्रे भयो । कटारीको बजारको ठूलो हिस्सा घुर्मीमा सर्‍यो । उत्तरी क्षेत्रको सम्पूर्ण व्यापार त्यहीँबाट हुन थाल्यो ।

लीलाबहादुर भन्दै थिए, ‘गोदार चिसापानीपछि कटारीबाट नुन बोकेँ । कटारीबाट बसेरीबाट बोकेँ । घुर्मीबाट बोकेँ । त्यसपछि ओखलढुंगाबाट । १२ वर्षअघिसम्म ओखलढुंगाबाट बोकेको हो । ओखलढुंगापछि त नुन हाट जाने चलनै चट् भयो ।’

हिमालबाट मधेस ओर्लेको नुनथलो पहाड उक्लेपछि नुन, लत्ताकपडा र तेलले जोडेको ‘कटारी कनेक्सन’ चुँडियो । वर्षको एकपालि लीलाबहादुरहरूको ‘अनिवार्य’ कटारी–ढाकरयात्रामा पूर्णविराम लाग्यो । साइत जुराएर गाउँ नै उठेर लाग्ने कटारी क्याराभान टुंगियो ।

पत्रकार गणेश राई लेख्दै थिए, ‘अहिले कसैले ढाकर बोकेर १० दिनको बाटो पैदल नाप्नुपर्दैन । पैसा भए घरैमा आइपुग्छ सामल ।... अधिकांश घरका सदस्य साउदी, कतार, मलेसियातिर छन् ।’

...

नेपालका धेरै नुनथलामध्येको एक कटारी । यतिबेला ‘सहर’ बन्ने कटारी ‘रहर’ छ । कटारीको पनि कोइलाबास (पश्चिम नेपालको मूल नुनथलो) कै नियति होला कि कटारी ‘कमब्याक’ होला ?

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७८ १०:४३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

खानी गाउँको सवाइ कहानी

खानी बन्द भएसँगै फौजको बन्दुक र साहुको भारी बोक्न लाहुरेको लर्को विदेशतिर लाग्यो, त्यही ताँती कालान्तरमा अरब मोडियो । नेपाललाई आत्मनिर्भर बनाउने खानी किन बन्द भए ? परनिर्भर बनाउने ढोका कसरी खुले ? यो आँखीझ्यालबाट जमानाको नेपाली खानी ‘ट्रयाजेडी’ देखिन्छ ।
नुनदेखि सुनसम्म नेपालमै छ । झन्डै सय वर्षपहिले नेपाल आफ्नै धातुजन्य खानी, नुन र पशुपालनले आत्मनिर्भर थियो । आज ? सबैथोकमा परनिर्भरता बढ्दै छ ।
नवीन विभास

घुरिन्भीरको घोङ्रेरूखमा घाम लागेपछि जैपा गाउन थाल्छ । रोल्पाको सुदूर गाउँ हो जैपा । अनि घोङ्रेरूख त्यहाँको घडी । भीरको टाउकोमा घुङ्रिएको रयाजको त्यो बूढो रूखमा घाम लाग्नु नै दिनको दोपहर हुनु हो ।

जैपाले भाका हाल्नुअघि एक वृद्ध पिठ्युँमा घुम बोक्छन् । कोलो र घाँट लिएर भकारामा पुग्छन् । कोले गाईको गलामा कोलो र घाँरे बाख्राको गलामा घाँट झुन्ड्याउँछन् । गाई/बाख्राका गति–संगीतमा तिनै कोलो र घाँट गीत बन्छन् । बीचबीचमा र्‍याप हानेजसरी गाई र बाख्राले गीतमा गला गाँस्छन् । पिठ्युँमा घुमवाल बूढो पाइलालाई गाई/बाख्राले पछ्याउँछन् भने तिनलाई एउटा फुच्चेले । यसरी प्रत्येक भकाराबाट वस्तुभाउ बाहिरिँदा रोल्पाको बरै, उत्रा, फाँक, ख्यालीजस्ता रैथाने गीत गुन्जन्छ ।

वस्तुभाउ बाठाकोप्चेको पोखरीमा पुग्छन् । पानी पिउँछन् । लगत्तै ओरालिएर खान्ढारा पुग्छन् । चोत्रा, घङ्ङारु, धाइराका पात र कलिला डाँठ खान बाख्राको हानथाप चल्छ । कोरोनाकालीन भौतिक दूरी कायम गरेजसरी उभिएका रयाज, मेल, राँकुलीले चरिरहेका गाई रम्चाउँदै हावा–तालमा पैसरी नाच्छन् ।

एउटा फुच्चे किट (धाउबाट फलाम निकाल्दाखेरिका टुक्रा, जसलाई फलामको गु पनि भन्छन्) खेल्न थाल्छन् भने एक बूढा फलाम निकाल्दाको ‘युवावय’ मा बहकिन । बूढा मानिसको मन घरी उख्लीखानी र ढोड्रेखानीको सुरुङभित्र पस्छ त घरी चुनबाङखोलासँग बग्छ । कहिलेकसो बाघले गाउँका कुकुर र बाख्रा बोकेर तिनै सुरुङभित्र सुलुक्क सुल्किन्छ ।

‘हाम्रा पुर्खा एक घण्टा पैदल दूरीको राङ्कोट गर्खाडेराबाट खानी खन्न आउँथे गरे (रे) । अहिले बस्ती बसेको जैपा गाउँ कुनै बेला घना जंगल थियो गरे । जंगलमा चोइयको झाङ थियो गरे । तिनै चोयाको भाङ बालेर खानीभित्र पस्थे गरे । खानीछेउको जंगललाई जैपा गाउँ बनाएर हाम्रा पुर्खा बसे गरे,’ बयोवृद्ध मनप्रसाद पुन खानीले खनेको जैपाको कहानी हाल्छन् । यसरी बस्ती बसाउने पुर्खाका सन्तान हुन्, ती बूढा मानिस । मनप्रसाद उनै बूढाका कान्छापुत्र । किट खेल्ने फुच्चे म हुँ भने घुमवाल बूढो मेरा बाजी (बाजे) अनि मनप्रसाद मेरो काकु (काका) ।

हो, त्यही खानीबाट बाजी, बाबै (बाबा) हरूले फलाम निकालेका हुन् ।

वारि जैपा गाउँ छ त पारि रपा गाउँ । ती गाउँलाई बीचमा पारी चुनबाङखोला बग्छ । जुन खोला दाङ पुगेर रापती बन्छ । जैपामा भन्दा रपामा धेरै खानी छन् । बर्खेझरीवाल साँझ बाबै ‘साइँली बरै’ गाउँदै खानीकालीन दिनमा फर्कन्थे, ‘सल्यान, रुकुमतिर फलाम किन्नेहरूका लर्को लाग्थ्यो ।’

एक दिन नेपालका अन्य खानीसँगै मैले किट खेलिरहेको उख्लीखानी पनि बन्द हुुन्छ । रोजीरोटी जोहो गर्ने त्यो खानी बन्द भएपछि बाबै आफ्ना दौंतरीहरूसँग कालापार (भारत) लाग्छन् ।

०००

‘थुनीखोला बाइसै आखर, धोए फलाम,’ सिङारुको यो टुक्काले बाइस भट्टी जलेको भन्छ । ‘थुनीखोला रोल्पाकै सबभन्दा राम्रो र ठूलो खानी मानिन्थ्यो,’ रोल्पा जेलबाङका सुकबहादुर रोकामगर फलामखानीले फुलाएको सिङारु गुनगुनाउँछन् । जैपाको उख्लीखानी, ढोड्रेखानीसहित रपाका डाँराखानी, सेम्डेरेखानी, सेलाखानी, टाक्सेखानी कहलिएका फलामखानी हुन् । खानीवाल त्यस भेग थुनीखोलाको खानी नाउँले परिचित हुन्छ ।

तारेको तारबारमा खानी चल्छ । ‘यति धाउ (कच्चा पदार्थ) पगाल्न यति गोल र यतिसम्म तताउने’ जस्ता कुरा तारेकै तारमा हुन्छ । सबै तारबार गर्ने भएकाले तारे नामक पद दिइएको होला । रपाका सन्तवीर बुढामगर (८०) र गोपीराम घर्तीमगरहरू बलजित भुरामगर, सार्की थापामगर, धनजित भुरामगरजस्ता त्यस भेगमा कहलिएका तारेहरूलाई सम्झँदै भन्छन्, ‘धोनेबेला (धाउबाट फलाम निकाल्दा) तारेलाई एक बुट्का जाँर (जाँड) र भाले हर्जा (कमी) गर्नै हुन्नथो ।’

कहाँ कुन खनिज छ ? कत्तिले ढुंगा ढ्वाङ्ङ हान्दा निक्लने धुन सुनेर खानी पत्ता लगाएका हुन् त कत्तिले माटो सुँघेर †

‘रोल्पा’ मा सुन छ, कान मेरो बुच्चै

पर्वत, बागलुङ, पाल्पा, तनहुँ, रोल्पा, चितवन, सिन्धुपाल्चोक, बैतडी, बझाङ, रामेछाप, जाजरकोट, काठमाडौं (फुल्चोकी) लगायतका जिल्लामा स्थानीय तवरमा फलाम खानी चलेको हो । इतिहास भन्छ– नेपालमा फलाम मात्र होइन, तामा, सुन र रत्न पत्थर सदियौंदेखि उत्खनन र प्रयोगमा ल्याइएको हो । हुएन साङले त नेपालबाट तिब्बतमा फलाम, तामा आदि निर्यात गरिएको उल्लेख गरेका छन् । रामेछाप ठोंसेमा देवशमशेरले १९२१ मा भोटसँगको युद्धका लागि हतियार बनाउन कारखाना खोलेको सन्दर्भ पनि छ ।

खानी तथा भूगर्भ विभागले ‘नवलपरासी धौबाडीमा २० करोड टन, रामेछाप ठोसे र ललितपुर फुल्चोकीमा एकेक करोड टन अनि पर्वतको फलाम खानी गाविसमा २० लाख टनको फलाम सम्भावना’ भन्छ ।

रोल्पामा सुनखानी पनि छ । पूर्वमन्त्री बालाराम घर्तीमगर सम्झन्छन्, ‘अहिले पनि सुन खोज्छन् । सुन चाल्ने त म आफैं पनि हँु । खोला किनारको माटो माटो चाल्दा माटो बग्छ भने सुन रहन्छ । एकै दिन कहिले एक रतिदेखि पाँच मासासम्म भेटेको छु ।’ उनका अनुसार, पाँच रतिको एक मासा हुन्छ । १० मासाको एक तोला । खोज भन्छ– पूर्वी रोल्पाको जेलबाङदेखि गामसम्म ३० किलोमिटर क्षेत्रमा सुन छ । उद्योगमन्त्री हुँदा नेपालमा खनिजबारे खोज गराएको बालाराम स्मरण गर्छन् ।

खानीका मगर

घुमन्ते युगमा कन्दमूल खनेर खाने चलन नै खेतीमा परिणत भएको हो । सिकार गरेर खाने चलन पशुपालनमा । खेती, पशुपालन र सुरक्षाका लागि मानिसले धातुको औजार बनाउन खनिज खोज गरेको हो । कृषि औजार र हतियार बनाउन फलाम, गहना बनाउन सुन अनि भाँडा बनाउन तामा ।

मगर मूलथलो पश्चिम पहाडमा खानी छ भने खानी खन्ने मगर पेसा । पुष्पा पुनले पर्वत, म्याग्दी, बागलुङमा २२ र गुल्मीमा ४४ खानी रहेको उल्लेख गरेकी छन् । आरएन पाण्डेका अनुसार, त अठारौं सदीतिर भारतको कलकत्तासम्म राम्रो भाउमा नेपाली धातु बिक्री गरेको पनि उल्लेख छ । नीलमकुमार शर्मालाई उद्धृत गर्दै दिलप्रसाद मगर लेख्छन्– पश्चिम पहाडको एक महत्त्वपूर्ण आर्थिक स्रोतका रूपमा रहेको खानीसम्बन्धी विशेष सीप भएको जाति मगरले प्राचीनकालदेखि नै खानीको काम गर्दै आएको देखिन्छ (मगर जाति, २४२) । १९ औं सदीमा नेपाली अर्थतन्त्रको मुख्य राजस्व–स्रोत कृषि र वाणिज्यपछि खानी हो । बेनी, बागलुङ, पाल्पाको तामा सिक्का छाप्न प्रयोग गरिने र ती सिक्का नेपालबाहेक उत्तर भारतसम्म प्रयोग भएको महेशचन्द्र रेग्मीले उल्लेख गरेका छन् । मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टका अनुसार, ‘ठाउँठाउँमा भएका तामाखानीमा काम गर्न त्यसबेला मगर लगिएको थियो ।’ दिलप्रसाद मीन श्रीसमगरलाई हवाला दिन्छन्, ‘गण्डकी र रापती क्षेत्रमा फलाम र तामाखानी धेरै भएको र खानी उत्खनन् र प्रशोधनलाई त्यस क्षेत्रका मगरले मध्यकालदेखि राणाकालसम्म मुख्य पेसाको रूपमा अपनाएको देखिन्छ ।’ गण्डकी, रापती, भेरीतिर तामा र फलाम खानी तथा डोल्पातिर भने नुनखानीमा उनीहरूले काम गरेको देखिन्छ । दिलप्रसाद थप्छन्, ‘खनिज धातुको माग घरेलु प्रयोगका औजारदेखि हातहतियार बनाउन र मुद्रा छाप्न सरकारलाई समेत यसको आवश्यकता दिनप्रतिदिन बढेको र अन्य वैकल्पिक पेसा सीमित भएका कारण मगरले यो पेसा थालेको देखिन्छ (मगर जाति, २४४) ।’ खानीको प्रशोधित धातुबाट मगरले बनाएका विभिन्न बाजा फलामको झ्याली, पैजन, भाँडाकँुडा, घरेलु हातहतियार, औजार, तामाको पैसा, रुना मल्लकालदेखि नै प्रशस्त चलनचल्तीमा आएको पाइन्छ । मगरको मूलक्षेत्र मानिने गण्डकी, रापती खानी क्षेत्रका मगरको मुख्य पेसा खानी उत्खनन मध्यकालदेखि राणाकालसम्म हुन्छ ।

‘ओदान, कोदालोजस्ता कृषि औजार बेच्न बाबै डोल्पासम्म पुग्थे गरे । बाबैले फलानो ठाउँको फलानोसँग यति उधारो छ, उठाउनु भनेका थिए,’ सुक सम्झन्छन्, ‘घरबुना बेच्न अन्य ठाउँका मगर हाम्रोतिर आउँथे ।’

अठार मगरातका मगर खानी र बाह्र मगरातका मगर कपास खेतीबाट घरबुना लुगा बुन्न माहिर मानिन्छन् । बाह्र मगरातका मगरले घरबुना र अठार मगरातका मगरले फलाम व्यापार गर्छन् ।

डा. प्रेम शर्माका अनुसार, खानीको कारण मगर, कामी, छन्त्याल र थकाली समुदाय एकअर्काबीच घनिष्ठ र अन्तरनिर्भर भेटिन्छन् ।

फलामखानीमा माओवादी

रोल्पामा खानी र मगरका कारण माओवादी मौलाउँछ ।

दुई–चार थान भरुवा बन्दुक, जारे कुकुर (भोटे कुकुर) सँग सिंगो गाउँ सिकार खेल्न निक्लने चलन हो, जसलाई ‘एरा खेल्ने’ भन्छन् । यसरी गरिएको सिकार सिंगो गाउँले नै ‘दामासाही’ शैलीमा बाँडेर खाने चलन हो ।

सुरक्षा र सिकार खेल्दा चाहिने बन्दुक रोल्पाली गाउँमै बन्छ । किट गोलीको रूपमा प्रयोग हुन्छ भने बारुदको रूपमा गन्दक । फलामखानी भएकाले होला, रोल्पामा भरुवा बन्दुक प्रशस्त हुन्छ । पूर्वमन्त्री बालारामका अनुसार, प्यूठान गौंडामा दर्ता भएका मात्रै रोल्पाका चार हजार बन्दुक हुन् (बन्दुकको नालमा प्यूठान गौंडा र नम्बर लेखिएको छ) । माओवादीले तिनै बन्दुक जम्मा गरी ‘जनयुद्ध’ थालेको हो । युद्ध थाल्दा माओवादीसँग ‘होलटाइमर’ नामक एउटा राइफल र अर्को बिग्रेको गरी दुई थान राइफल हुन्छ ।

खानी कर

रोल्पाली जनता पोत तिर्न फलाम र तामा बोकेर अड्डासार गर्दै प्यूठान पुग्छन् । पूर्वमन्त्री बालाराम सम्झन्छन्, ‘लिबाङले खुमेल, खुमेलबाट परपर गर्दै अरेस हुँदै प्यूठान (बाग्दुला) अड्डामा फलाम पोत तिर्न जाने हो । बाग्दुला नै पश्चिम नेपालको म्याग्जिन (बन्दुकको नाल, गोला, ढाल) बनाउने हतियार कारखाना हो ।’ त्यसरी जम्मा भएको फलाम माओवादीले ‘जनयुद्ध’ थाल्दा पनि बाग्दुलामै थुप्रिएको हुन्छ ।

श्री ३ चन्द्रशमशेरले छ प्रतिशतबाट धातु–कर एक्कासि पचास प्रतिशत बढाउँछन् । तिर्न नसक्नेलाई जेल हाल्छन् । खानीमा लागेका मगरले सिरीखुरीसमेत गुमाउँछन् । हुक्किहार भएर बिन्ती बिसाउन नेपाल (काठमाडौं) जान्छन् । इतिहासकार नरु थापा लेख्छन्, ‘खानी खन्दैनौं भनेर छिनो (तागा) र घन थन्क्याइए पनि कर तिर्नैपर्छ भन्ने हुकुम जारी भयो । लप्टन गंगाप्रसाद बुढाथोकी मगरले गुल्मी चहारेका खडकजित रानासमेतको सहयोगमा २२ खानीभित्रको ७४ मौजा खानीवालाको संगठन गरी श्री ३ सरकारमा जाहेर गरे । खानी हुने मौजाका मगरहरूसँग घरधुरीपिच्छे मो.रु. एकको दरले र खानी नहुने मौजामा पचास पैसाको दरले खानी छाडेबापत रकम तिरेर जेलनेलबाट छुटे (किरात मगर इतिहास, ६९) ।’

लप्टन राणा सरकारले खानी जिम्मा लगाएका व्यक्ति हुन् ।

खानी गाउँको सवाइ

सरकारमा बिन्ती बिसाउन जाँदा लागेको रकम गुल्मी भार्सेका साहु बलबहादुर पुनले ऋण दिन्छन्– पहिलो किस्तामा ४०० र दोस्रो किस्तामा ५०५ रुपैयाँ । १९८६ साउनमा लेखिएको दोस्रो किस्ताको तमसुक माहिला बाजेको नासोजसरी नेपाली सेनाका पूर्व अधिकृत एवं लेखक हेमलाल पुनले राखेका छन् । उनका बाजे कप्तान शिवराजको डायरीमा ‘खानीगाउँको सवाइ’ समेत छ–

सुनसुन महाराज म केही भन्छु

खानीगाउँको दु:खको सवाइ कहन्छु ।

भागीकन नेपाल गया, मगरात खानीगाउँ,

तीन रुपैयाँ २९ पैसा नगद तिर्न पाऊँ ।

माटो फाल्दा अक्षरै बोकी

मर्ने जति मरिगया, बँँचेका भया रोगी ।

बलबहादुर पुनको तमसुक

डायरीमा लेखिएका अक्षर भने उनका पिताका हुन् । काव्यात्मक ती सवाइबारे हेमलालको कथन छ, ‘त्यो रचना बाजे वा बाबाको आफ्नै मौलिक रचना हो कि होइन ? म यसै भन्न सक्तिनँ ।’ ५० प्रतिशत कर बढ्दा चालु रहेका २२ खानी हुन्– रुकुमका पदमी र झुम्लाबाङ खानी, म्याग्दीका बरङजा, चिमखानी, टीकाबाङ, रुमखानी, पर्वतको झिङखानी, बागलुङका पाण्डवखानी, ओखले, लाम्मेलखानी, गुल्मीका चाहारेडाँडापारि, धाईथुम, डडल्का, लम्करा, जयाखानी, हरियोखानी, हर्याटा, खङ्कोट, मुरुखानी, धुर्कोटखानी, अर्घाखाँचीका सिन्दुरेखानी र धाराखानी ।

खानी किन बन्द भए ?

सहायक कारण

खानी बन्द हुनुका कारणबारे खानीगाउँमा अनेक किस्सा छन् । एक, बन मासिएर । दुई, देसी फलामले निलेर । तीन, खानीमा धाउ र गाउँमा तारे सकिएर । चार, राजा लागेर ।

‘राजा लागेर खानी बन्द भएको हो’ भन्नेचाहिँ खानी बन्द हुनुको मूल कारण हो । बाँकी ‘सहायक’ हुन् । राजा लागेर खानी बन्द भन्नुको अर्थ ‘सरकारले बन्द गराएको’ भन्ने हो ।

खानीले बन खायो

धाउबाट फलाम वा तामा निकाल्न आगो चाहिन्छ । आगो बाल्न गोल । गोल बनाउन काठ । गोल बनाउँदा वन विनाश ।

रपाका सन्तवीर सम्झन्छन्, ‘वन मात्र मासिएन, हाम्रा कम्द ढिकढाकका पैयसैयका बुटासमेत बाँकी रहेनन् ।’ त्यसबेला गुल्मीतिर चलेको उखान इतिहासकार नरु थापा उल्लेख गर्छन्, ‘मगरलाई बन नदिनू, ठकुरीलाई धन नदिनू, खसलाई मन नदिनू, मतवालीलाई वचन नदिनू, बाहुनलाई पाटो नदिनू र नेवारलाई दोबाटो नदिनू (किरात मगर इतिहास, ६८) ।’

देसी फलामले रैथाने फलाम ख्वाप्प

औजार बनाउने बेला रैथाने फलाम, तामाभन्दा देसी (अंग्रेज अर्थात् कम्पनी सरकारको) फलाम पगाल्न सजिलो हुन्छ । देसी फलाम र तामा सस्तो पनि । वनसाङ्लाले घरसाङ्ला खाएजसरी रैथाने फलाम र तामालाई देसी फलाम र तामाले ख्वाप्प खान्छ ।

सरकारको ज्यादतीले गाउँमा तारे बन्न नयाँ पुस्तामा अरुचि बढ्छ । कतिपय खानीमा धाउ पनि सकिन्छ ।

मूल कारण

नेपालका खानी बन्द हुनुको मूल कारण भने भारतमा राजरत अंग्रेजको इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकार हो । राणा सरकार जनमैत्री नभई राणा राज्य अंग्रेजमैत्री भएकाले खानी बन्द भएको हो । हिन्दु जात व्यवस्थामा उभिएको नेपालको राज्यसत्ता जनमुखी नभई सत्तामुखी हुँदा खानी बन्द हुन्छन् ।

यति भन्न अंग्रेजको ‘बजार विस्तार र कब्जा’ को कुरा कोट्याउनुपर्ने हुन्छ ।

अंग्रेजले भारतका विभिन्न सहरमा उद्योगधन्दा पनि खोल्छ । बेच्ने बजार त चाहिन्छ नै । नेपालमा आँखा लाउँछ । चुरोट, ‘रेडिमेड’ कपडा, फलाम, तामा बजार खोज्छ । रैथाने फलाम, तामा, घरबुना लुगा ‘म्यानुयल’ उत्पादनले अंग्रेजको ‘मास’ उत्पादनलाई कसरी जित्नु ? उसैमाथि बजार कब्जा गर्न सस्तो पनि हुन्छ, हेर्दा चमकधमक पनि । प्रतिस्पर्धा गर्न नसकी घिटीघिटी भएको रैथाने खानीमा सरकारले पचास प्रतिशत कर बढाउँछ । ज्ञाइन्द्रबहादुर श्रेष्ठका अनुसार, यसअघि नै अठार मगरातका मगर खानीमा र बाह्र मगरातका मगर कपास खेती गरी घरबुना लुगामा निर्भर हुन्छन् ।

समाजशास्त्री डोरबहादुर विष्ट भन्छन्, ‘ब्रिटिस भारतीय सेना भर्ना हुने क्रम बढेको र राणा शासकले पनि खानी बन्द गराई गाउँगाउँबाट उर्दी लगाई (विश्वयुद्धताका) सेनामा पठाएपछि मगरको खानी खन्ने पेसा लोप हुँदै गएको हो भन्ने प्रसंगबाट सुगौली सन्धिपछि क्रमश: यो पेसा अपनाउने मगर संख्या घट्दै राणाकालको अन्ततिर पूर्ण रूपमा लोप भएको देखिन्छ ।’

५० प्रतिशत कर बढेपछि रैथाने खानी स्वत: बन्द हुन्छ । फलाम, तामा र घरबुना लुगा बन्द भएपछि देसी मालले एकलौटी कब्जा जमाउँछ । कब्जा जमाएपछि अंग्रेज खुस हुन्छ । अंग्रेज खुसी भएपछि राणासत्ता सकुशल । राणासत्ता कम्पनी सरकारको गुलामी गोडाले त उभिएको हो । राणा सरकारले गुलामी गर्न तराईका जंगलमा अंग्रेज राजकुमारसम्मलाई सिकार खेलाउँछ । वन्यजन्तु उपहार दिन्छ । जंगबहादुर राणाले लखनउ विद्रोह दबाउन सेनासमेत पठाउँछन् ।

खानी बन्द भएपछि के भयो ? खानी बन्द भएपछि नेपालको आर्थिक, सामाजिक जीवनमा बदलाव आउँछ ।

लाहुरे संख्या बढ्छ

मेरो बाजी बेलायती लाहुरे हुन् । विश्वयुद्धताका जबर्जस्त लाहुरिएका । बाजी भन्थे, ‘ओडारमा लुकेको पनि छोपेर लग्यो, दशैंको खसी/बोकालाई जसरी । तन्नेरी देखे च्याप्प समाएर लग्थ्यो ।’ सरकारी आँखामा मगर युवा पर्छन् । राणाले गाउँगाउँमा गल्ला पठाउँछ, जो माओवादी ‘जनयुद्ध’ चर्कनुअघिसम्म जारी रहन्छ । गल्लाले फकाउँदै प्रतिकिशोर ‘एक रुपैयाँ बैना मार्छ ।’ मासु–भात खुवाउँदै गोरखपुर लान्छ । ‘२०३६ मा भार्सेबाट २२ जना भर्ती भए । जो त्यो गाउँको युवामा ९९ प्रतिशत हो । मुक्खेली धान्ने मुक्खेको छोराबाहेक गाउँमा बँचेका त शारीरिक रूपले अशक्त मात्रै थिए,’ हेमलाल भन्छन् ।

राणा सरकारले गाउँगाउँबाट उर्दी लगाएर विश्वयुद्धमा पठाउँछ । समाजशास्त्री विष्टका अनुसार, खानीमा काम गर्ने रोजगारी खोसिएपछि विदेशी तथा नेपाली सेनामा मगरको भर्ती हुने संख्या बढेको देखिन्छ ।

पृथ्वीनारायण शाहको गोर्खा विस्तारमा बगेको ‘मगर रगत’ २००७ को कांग्रेस क्रान्ति, २०५२ को माओवादी ‘जनयुद्ध’ सम्म पनि रोकिन्न, जो रगत शासक खलकलाई नै सत्ता दिलाउन सीमित छ । स्मरणीय यो छ कि, खानी बन्द गराएर युवाहरूलाई विदेशी सेनामा बेच्ने चलन आज पनि जारी छ ।

बिदेसिने लर्को

खानी बन्द भएलगत्तै बाबै (बा) खयर काट्न जान्छन् । त्यसपछि भावर (बाबियो) र बेत काट्न । अन्तमा कालापार । लाहुर लान ‘गल्ला’ गाउँगाउँ पुगेजसरी कालापार लान ‘मेट’

(ठेकेदारले मजदुर बटुल्न गाउँ खटाएका मानिस) पुग्छन् ।

रपाका उनै सन्तवीर कोइलाबासबाट जरुवा हुँदै रेल चढेर कालापार पुगेको सम्झन्छन्, ‘जरुवामा रेल चढेँ । देहरादुन पुग्न १८ रुपैयाँ लाग्यो । देहरादुन हुँदै चोरपुर (विकासनगर) भएर सिमला गएँ । त्यसबेला धेरी दिनको एक रुप्पे थियो ।’

०००

खानी बन्द भएपछि नेपालको तेस्रो ठूलो जनसंख्या र आदिवासी जनजातिमध्ये सबभन्दा ठूलो जनसंख्यावाल मगर मुलुकबाट बाहिरिन्छ । मगरका दरसन्तान भर्ती र बाहिरिने क्रम जारी छ । जुन लर्को तन्केर अहिले अरब पुगेको छ । खानी बन्दसँगै बाहिरिएको मगर त ‘राज्यको मूलधार’ बाहिरै छ ।

बलि चढाउन मगर नै रोज्नुको कारण खोज्न नेपाली समाज संरचना, पृथ्वीनारायण शाहको गोर्खा विस्तारमा मगर, जंगबहादुर राणाविरुद्ध लखन थापामगरको विद्रोहजस्ता सन्दर्भ केलाउनुपर्छ ।

खानी, घरबुना लुगा र लडाइँमा पारंगत मगरमा राजनीतिक चेत पलाए त इतिहासको साँवा–ब्याज खोज्छन् । आफ्नो ‘स्पेस’ दाबी गर्छन् (जुन डर आजको शासक खलकमा पनि विद्यमान छ) । शासकमा यो डरले घर गरेको छ । त्यसैले खानी र घरबुना बन्द गराई विदेशमा गुलाम बनाउन धपाउँदा शासकलाई फाइदैफाइदा हुन्छ ।

एक, अंग्रेज गुलामी निरन्तर अघि बढ्छ । दुई, इतिहासमा गरेको लगानीको साँवा–ब्याज खोज्लान् कि भन्ने डर घट्छ । राजनीतिक चेत जागे न आफ्नो स्पेस खोज्ने हो † इतिहासमा गरेको लगानी खोज्ने हो † अंग्रेज चाकडीस्वरूप मगरलाई भर्तीमा जबर्जस्त पठाएपछि अंग्रेजको धातु र लुगाको बजार पनि ‘सुनिश्चित’ हुन्छ ।

०००

सारमा, खानी बन्द भएपछि मुलुक परनिर्भर हुन्छ । व्यापार तथा निकासी प्रवद्र्धन केन्द्रका वरिष्ठ अधिकृत कृष्ण बजगाईंका अनुसार, नेपालले आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा तामा र फलाम मात्र क्रमश: सात अर्ब ६४ करोड र फलाम १७५ अर्ब ३४ करोड आयात गरेको छ ।

अंग्रेज हस्तक्षेपले नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड भाँचिन्छ ।

०००

नुनदेखि सुनसम्म नेपालमै छ । डा. प्रेम शर्माका अनुसार, झन्डै सय वर्षपहिले नेपाल आफ्नै धातुजन्य खानी, नुन र पशुपालनले आत्मनिर्भर हुन्छ ।

आज ? सबैथोकमा परनिर्भरता बढ्दै छ ।

कालापार (अहिले अरब र मलेसिया पनि) र लाहुरिने क्रम जारी छ । यति विरोधाभास कि, राज्यले खेदेका उनै नागरिकका पसिना, सपना, रहर र रगतको ‘रेमिट्यान्स’ ले नै आज नेपालले सास फेर्छ ।

नेपाली समाजको यही विभेदयुक्त स्वरूप फेर्न कांग्रेस र माओवादीले हतियार उठाएका हुन् । दुवै क्रान्तिका सुप्रिमोद्वय बीपी कोइराला र पुष्पकमल दाहाल देशको ‘कार्यकारी प्रमुख’ हुँदासमेत ती खेदिएका/बेचिएका जन फर्कने साइत जुरेन भने अर्को ‘साइत’ कहिले जुर्ला ? अझै कति उथलपुथल कुर्नुपर्ला ?

(शनिबार प्रकाशन हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करण ‘कोसेली’बाट ।)

प्रकाशित : श्रावण १५, २०७८ १९:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×