छुक्माङ्सा ब्रान्ड- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

छुक्माङ्सा ब्रान्ड

०४६ पछि गाउँका झन् धेरै मानिस सहर पसे । पुर्ख्यौली थलो छोड्दा परम्परागत अभ्यास र ज्ञान पनि ‘सिफ्ट’ भयो । खानपानको शैलीमा आएको व्यापक परिवर्तनले धराने बंगुरको मासु किरातीको भान्सा हुँदै रेस्टुरेन्ट छिर्‍यो ।
विद्या राई

मिथक र इतिहास
सहरमा धराने कालो बंगुर ब्रान्ड बनेको छ । हिट छ धराने कालो बंगुरको सेकुवा, भुटुवा, डामेको ‘पोर्क’ इत्यादि । यो बंगुर थुप्रै स्वादिष्ट परिकार बनेर कसरी मान्छेको भान्सासम्म पुग्यो र थालीमा सजियो ? एकछिन यसको इतिहास, योसँग जोडिएका सांस्कृतिक र सामाजिक मूल्यहरूको चर्चा गरौं ।

पूर्वी नेपालको पहाडी थाकथलो भएका आदिवासी जनजाति समुदायका किरातीहरू प्रकृतिको पूजा गर्छन् । र, बंगुरलाई देउता मानेर पुज्छन् ।

बंगुर, सुँगुर, च्वाँचे, बँदेल, जे नामले पुकारिए पनि किरातीहरूको मुन्दुममा चाहिँ ‘बँदेल’ (रोँभो) नै भनिन्छ । पूर्वी पहाडहरूमा किरातीहरूले बँदेल सिकार गर्थे भन्ने प्रमाण अझै पाइन्छन् । खोटाङको दिप्रुङ गाउँपालिकामा रोभोलुङ भन्ने गाउँ नै छ । लोककथाअनुसार, रिकपालाई सिकार गरेर मारेको बँदेलको आन्द्राबाट पुनर्जीवन प्राप्त गरेको पुर्खा नै किराती मानिन्छन् । बँदेलको सिकारका लोककथा किराती समाजमा प्रशस्तै छन् । यसले बँदेलसँग किरातीहरूको सम्बन्ध आदिमकालदेखि थियो भन्ने देखिन्छ ।

सिकारी युगमा किरातीहरूका पुर्खा घना जंगलमा बँदेलको सिकार खेल्न जान्थे । जंगल जानुअघि सिकार खेल्दा उनीहरू ‘विपत्ति आइनलागोस्, सिकार पाइयोस् त्यसबापत बँदेलको मुटु, कलेजो, मृगौलालगायत मीठो मासु सबैभन्दा पहिले चढाउँछौं’ भनेर ‘माङ’ (पितृ) सँग आशीर्वाद माग्थे । सिकार खेलेर ल्याएपछि सबैभन्दा पहिले माङलाई तीन चुल्होमा चढाउँथे । बँदेलको मुटु, कलेजो, मृगौला, फियोलगायत मासुको परिकारलाई किरातीहरू ‘छुक्माङ्सा’, ‘छ्योरोसा’, ‘हुमासा’ भन्छन् ।

कृषियुग सुरु भएपछि हालका किरातीका आदिम पुर्खा (प्रोटो–भोट–बर्मेली) हरू बसोबास गर्ने ह्वाङ्हो र हुवाई नदीवरिपरि इसापूर्व ७००० तिर बँदेललाई घरमा पाल्न थालियो । पित्रृ पुज्ने संस्कार धान्न किरातीलाई सधैँ जंगल पुगेर सिकार खेल्न सम्भव थिएन । खेतीपातीसँगै जंगलमा पाइने बँदेललाई घर ल्याएर पाल्न थालियो । र, त्यो ‘रोँभो’ (बँदेल) नै ‘बो’ (सुँगुर) हुनपुग्यो ।

परापूर्वकालमा खेती गर्ने आधुनिक प्रविधि थिएन । सुँगुरले थुतुनाले जमिन उधिन्छ, खुकुलो बनाउँछ र दिसापिसाब गरेर उक्त जमिन मलिलो बनाउँछ । त्यसबेला मानिसको बाक्लो बस्ती थिएन । घरघरमा शौचालय बनाउनुपर्छ भन्ने ज्ञान थिएन । मानिसहरू खेतबारीमा दिसा गर्थे । त्यो दिसा खाएर बस्तीमा वरपर दुर्गन्ध हुनबाट सुँगुरले सघाउँथ्यो । यसरी खेतीपाती र पर्यावरणमा सुँगुरको सहयोग अपूरणीय छ ।

अमेरिकी मानवशास्त्री मार्विन ह्यारिसको अध्ययनले भन्छ— पहिलेपहिले सुँगुर काजु, ओखर, कटुसजस्ता जंगली खानेकुरा खान्थ्यो । यसलाई चोखो प्राणीका रूपमा चिनिन्थ्यो । घरपालुवा भएपछि सुँगुरलाई फोहोर, चारो, जाँडको छोक्रा, फ्याँकिएको, सडेगलेको खानेकुरा खाने र फोहोरमै बस्ने फोहोरी भनियो ।

यसैले खसआर्य समुदायका लागि सुँगुर फोहोरी र अछुत जनावर बन्यो । कतिसम्म भने सुँगुरको मासु खानेहरूलाई पनि फोहोरी भनियो । राई, लिम्बूलाई ‘सुँगुर खाने जात’ भनेर खिसी गर्ने जमात अझै छँदै छ ।

पालेको सुँगुर काटमार गर्दा कुलपितृलाई नचढाई नखाने परम्परा अझै छ किरातीमा । जसको घरमा सुँगुर पालिएको हो उक्त घरमुलीले केराको पात र बाँसको अस्थायी थान बनाएर पित्रृलाई ‘छुक्माङ्सा’ अनिवार्य चढाउनैपर्छ । पुर्खाहरूबाट प्राप्त ज्ञानको सम्मानका लागि यसो गरिन्छ । मासु भोजन गर्दा किरातीहरू सुँगुर प्रयोग गर्थे भन्ने पुर्खाहरूले सिकाएको यो ज्ञान पुस्तान्तरण हुँदै आयो । भेजो लगाएर बाँडीचुँडी खाने एउटा चलन खासमा छरछिमेकमा आत्मीयता कायम राख्ने आधार थियो । भेजो भनेको सबै छरछिमेक मिलेर जिउँदो सुँगुर काट्ने र त्यसैलाई भाग लगाएर खाने चलन हो ।

बंगुरको सहर यात्रा

गाउँघरमा भालाले घोचेर बंगुर–वध गरिन्छ । यसरी वध गर्नु स्वास्थ्यका हिसाबले ठीक नभएको तर्क व्यवसायी किरण राईको छ । भन्छन्, ‘त्यसरी तड्पाएर, दुःख दिएर मारेको बंगुरको रगत छिनभरमै शरीरभरि सञ्चार हुन्छ । यसले कतिपय स्वास्थ्यकर एसिड खत्तम पार्छ ।’ वैज्ञानिक हिसाबले तीन प्रकारले बंगुर वध गरिन्छ– हाते बन्दुकले मस्तिष्कमा हानेर, कञ्चटमा कैंचीले च्यापेर, कार्बनडाइअक्साइड प्रयोग गरेर । यसरी वध गरेपछि झुन्ड्याएर बंगुरको रगत निकाल्नुपर्छ । ‘जति नै स्वास्थ्यकर बंगुर भए पनि वध गर्ने वैज्ञानिक विधि अपनाउन नसके उक्त मासु स्वास्थ्यका लागि सुरक्षित मानिँदैन,’ राई भन्छन् । लामो समय डिप फ्रोजन गरिएको मासु स्वास्थ्यकर मानिन्छ । डिप फ्रोजन गरेर ६ महिनासम्म राख्न सकिन्छ । धराने बंगुरको स्वाद चखिलो, मीठो र झरिलो हुन्छ । अन्य बंगुरको मासु स्वादिलो हुँदैन र त्यसलाई लामो समय सुरक्षित राख्न पनि सकिँदैन ।

सुँगुरको मासु, जाँड–रक्सीबिना किरातीको संस्कार र सामाजिक सम्बन्ध चल्दैन । छोरीको मगनी, बिहेवारीलगायत जीवनकालका हरेक सांस्कृतिक गतिविधिमा सुँगुरको मासु प्रयोग हुन्छ । भोजभतेर गर्दा सुँगुर नै काट्ने चलन छ । बिहाबारी मिलाइदिने लमीलाई केटा पक्षले सुँगुरको टाउको दिने चलन छ । आर्थिक रूपमा बलियो परिवारले राँगो ढालेर राँगोको टाउको दिन्छन् । नसक्नेले सुँगुर ढालेर सुँगुरको टाउको दिन्छन् । नयाँ बेहुला–बेहुली पहिलोपल्ट माइती–ससुराली जाँदा रीत बुझाउन सुँगुरको फिला बोकेर जानुपर्छ । फिला कम्तीमा एक धार्नीको हुनुपर्छ भन्ने चलन छ ।

लिम्बूहरू सिंगै सुँगुरको चार खुट्टा बाँधेर लैजान्छन् । सुँगुरको पाठो पाल्न ल्याउँदा पनि त्यसलाई पूजा गरी खोरमा हुलिन्छ । बेच्नुअघि पनि पूजा गरेरै बेचिन्छ । सुँगुर ब्याउँदा कुनै एउटालाई चाहिँ चिनो लगाएर राखिन्छ । देउता पुज्ने बेला चिनो लगाइएको सुँगुरलाई पूजा थानहरूमा बलि दिने गरिन्छ । राईहरू खोला देउताको पूजामा सुँगुर चढाउँछन् ।

प्राकृतिक विपत्ति नआओस् भनी देउतालाई सुँगुरको मासुको आठ चाना, आठ टुक्रा र आठ चोक्टा चढाइन्छ । गर्भवती महिला छिन् भने सुत्केरी हुनुअघि आमा र बच्चालाई दुःखबिराम नलागोस् भनी पूजा गर्दा पनि सुँगुरकै मासुको पकवान बनाएर खुवाइन्छ । कसैको मृत्यु भइसकेपछि बाँचिरहेका र मरिगएकाहरूको साँध छुट्याउन पोलेको सुँगुरको मासु, भात र जाँड चढाइन्छ । बिजुवाहरूले ‘तिमी अलग बस, दुःख नदेऊ’ भन्दै साँध छुट्याइदिन्छन् ।

यसैगरी डुंगा खियाउने माझीहरू दुर्घटना नहोस् भनी सुँगुर काटेर खोला पूजा गर्छन् । जापनिज, कोरियाली आदिवासी जनजातिहरू पनि सुँगुरलाई देउता मानेरै पूजा गर्छन् ।

उसबेला पितृलाई चढाउने सुँगुरको मासु पनि विशेष तरिकाले पकाउने चलन थियो । खोटाङ–हलेसीका पितृपूजक ६५ वर्षीय जगत राईका अनुसार, ३०–३५ वर्षअघिसम्म पितृलाई चढाइने मासु कराईमा राखेर तेलको सट्टा जाँडले छम्किँदै पकाइन्थ्यो । र, मासु स्वादिष्ट बनाउन मसलाको सट्टा रगत मिसाइन्थ्यो । बिहेभोजमा आउने पाहुनालाई रगत मिसाएर पकाएको मासु ‘साहिँलाखुइँ’ र जाँडले स्वागत गर्ने प्रचलन कायमै छ ।

पोलेर, रगतसँग मिसाएर भुटेर, पकाएर, अचार बनाएर, पक्कु बनाएर खाने किरात समुदायको मौलिक तथा परम्परागत तरिका छन् । पकाउने आ–आफ्नै तौरतरिका हुन्छन् । मासुमा भएका हानिकारक कीटाणुलाई नष्ट गर्न डिप फ्रोजन राम्रो मानिन्छ । गाउँघरमा यो अभ्यास छैन । बंगुरको मुटु, कलेजो, आन्द्रा, टाउको, हड्डी, खुट्टा सबै भागको परिकार बन्छ । नेपालमा सबैभन्दा बढीचाहिँ सेकुवा बनाइन्छ । ललितपुर तिखेदेवलका ‘द यलाखिम रेस्टुरेन्ट’ का सेफ अनिल श्रेष्ठ भन्छन्, ‘बंगुरको यति नै प्रकारको परिकार बन्छ भन्ने यकिन छैन, तर मासुबाट बन्ने सबैजसो परिकार बंगुरको बनाइन्छ ।’

ललितपुर विशालचोक बस्ने मणि राईको पहिलो रोजाइमा धराने कालो बंगुरको मासु पर्छ– खानामा धराने कालो बंगुरको मासु छुट्दैन । उनलाई धराने बंगुरबाट बन्ने सबै परिकार मन पर्छ । ‘सेकुवा, भुटुवा, भुटन, कान, जिब्रो, जेजति बन्छ सबै मन पर्छ,’ उनले भने । रातो मासुभन्दा धराने कालो बंगुरको सेतो मासु स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनक छ । खसीको मासुको तुलनामा बंगुर सस्तो पनि छ ।

पहिले–पहिले किरातीहरूको भान्सामा बाहेक सहर–बजारमा पनि सुँगुरको मासु पाक्दैनथ्यो । लेखक राजन मुकारुङसँग यस्तै अनुभव छ । सुरु–सुरुमा उनी काठमाडौं बस्दा सुंगुरको मासु काट्नु, खानु, पोल्नु असम्भवजस्तै थियो । ‘यो खानु भनेको सबैबाट हेलोहोचो हुनुजस्तै थियो,’ मुकारुङ भन्छन् ।

बिस्तारै पूर्वका राई, लिम्बूहरूको बस्ती काठमाडौं सर्‍यो । त्यतिबेला पूर्वका धनीहरूमा धरानका ब्रिटिस आर्मीहरू गनिन्थे । उनीहरू अधिकांश राई, लिम्बू हुन्थे । ललितपुरको ताल्चिखेल, सातदोबाटोलगायत क्षेत्रमा उनीहरूको बसोबास बढ्यो । धरानबाट जिउँदो सुँगुर ल्याएर काटिन्थ्यो । उनीहरूले भेजो लगाएर सुँगुर खाने चलन सुरु गरे । ‘पछिल्ला १५ वर्षमा यो चलन यति चाँडो फैलियो कि यसले व्यावसायिक रूप नै लिएको छ, जहाँ गए पनि धराने सेकुवा, धराने बंगुर भन्ने भइसक्यो,’ लेखक मुकारुङ भन्छन् ।

राजनीतिक, शैक्षिक, वैदेशिक सम्बन्ध, खानपानको शैलीमा आएको परिवर्तनले धराने बंगुरको मासु किरातीको भान्सा हुँदै रेस्टुरेन्टमा छिरेको बताउँछन् संस्कृति अध्येता चन्द्रकुमार हतुवाली । ‘२०४६ पछिको राजनीतिक माहोलले बंगुर पाल्ने समुदायका मानिस सहर–बजार छिरे । पुर्ख्यौली थलो छोड्दै सहर पस्दा परम्परागत अभ्यास र ज्ञानहरू पनि सँगै ‘सिफ्ट’ भए,’ उनले भने । पहिचान, संस्कार, संस्कृति सबै व्यापारिक, व्यावसायिक भए । स्वाद, परिकार र पहिचानका दृष्टिले रेस्टुरेन्टको आकर्षण बन्यो बंगुर । पहिलेजस्तो धर्मशास्त्रले निर्देशित गरेको आहारविहार र व्यवहारमा पनि परिवर्तन हुँदै आयो । नयाँ परिवेशअनुसार आफूलाई अनुकूल बनाउँदै जाँदा किरातीबाहेकको समुदायमा पनि बंगुर लोकप्रिय भयो ।

ललितपुरको ताल्चिखेल, सातदोबाटो, तिखेदेवल, विशालचोक, अनामनगर, कपन, सुकेधारा, धुम्बाराही, कोटेश्वरलगायत ठाउँ धराने सेकुवाका लागि प्रख्यात छन् । अनामनगरको धराने सेकुवा कर्नरका मेनेजर विकास राईका अनुसार, मान्छेहरू सेकुवा बढी रुचाउँछन् । १२ वर्षदेखि सञ्चालनमा रहेको यो सेकुवा कर्नरको शाखा ललितपुरको धोलाहिटीमा पनि छ । दुवैमा गरी दैनिक ६० देखि ७० केजी धराने कालो बंगुरको मासुको सेकुवा बिक्री हुन्छ । सबैखाले समुदायका मानिस यसका ग्राहक हुन् । ‘किरातीभन्दा खसआर्यलगायत नेपालको पूर्वदेखि पश्चिमसम्मका ग्राहक आउँछन्,’ मेनेजर राईले भने ।

अनामनगर शाखामा ७५ प्रतिशत नियमित ग्राहक छन् । जब सुँगुरको व्यवसायीकरण हुन थाल्यो तब यसलाई उत्पादनमुखी बनाउन हाइब्रिड प्रजातिको विकास भयो । त्यो हाइब्रिड नै बंगुर हो । स्थानीय सुँगुरलाई ‘पुँडी’ प्रजातिको रूपमा चिनिन्छ । यसको अधिकतम तौल १५/१६ धार्नी हुन्छ । र, यसको मासु पनि रसिलो, मीठो, स्वादिलो हुन्छ । तर, पुँडी सुँगुर लगभग लोपोन्मुख छ । हलेसी क्षेत्रकै नवलपुरमा हिजोआज पनि पितृकार्यमा चाहिने भएकाले बाहिङ राईहरू पुँडी सुँगुर पाल्छन् । कहीँकतै फाट्टफुट्ट मात्रै पुँडी सुँगुर पालिएको छ । अन्यथा अचेल हाइब्रिड बंगुर मात्रै पाइन्छ । त्यो बंगुर सय/डेढ सय केजीसम्मको हुन्छ । पहिले सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको सुँगुर अहिले व्यावसायिक भएको छ ।

किरातीलगायत केही आदिवासी–जनजाति समुदायको विशिष्ट खाना र परम्परामा मात्रै सुँगुर सीमित छैन । यो स्वास्थ्यका हिसाबले पनि राम्रो मानिन्छ । मासु विशेषज्ञ डा. प्रवीणमान शाक्य भन्छन्, ‘बंगुरको मासु नन ट्रान्स फ्याट भएकाले स्वास्थ्यका दृष्टिले राम्रो हुन्छ । रातो मासुले जस्तो हानि यसले गर्दैन । कोलेस्ट्रोल, युरिक एसिड, सुगर भएका मानिसका लागि पनि यो लाभदायी छ ।’ सातामा अधिकतम ३०० ग्राम बंगुरको मासु सेवन गर्नु स्वास्थ्यबर्द्धक मानिने उनले सुझाए ।

०५० सालमा भोजपुरको साविक खैराङ गाविसका किरण राईले ललितपुरको ताल्चिखेलमा धराने बंगुरको मासु बिक्री गर्न थालेका हुन् । स्वादको खोजी गर्दै ग्राहक बढेपछि यसले व्यावसायिक रूप लिँदै गयो । दसैं, तिहारको छेकमा उनी दिनहुँ २ हजार किलो मासु बिक्री गर्छन् । अरू समय दिनहुँ एक हजार किलोभन्दा बढी बिक्री हुन्छ । ‘यो बंगुर धराने जात होइन, धरानबाट ल्याएर खान, बेच्न थालिएका कारण धराने ब्रान्ड बनेको हो’, राई भन्छन्, ‘यो पूर्वी पहाडी भेगमा पाइने हाइब्रिड बंगुर हो । यो यस्तो ब्रान्ड बन्यो कि बंगुरको मासु बिक्री गर्नेलाई धराने बंगुरको बोर्ड टाँस्नैपर्ने बाध्यता छ ।’ उनैले कार्बन र धूवाँरहित सेकुवा बनाउन थालेका हुन् । ०६२/०६३ यता उनले मासु बिक्रीसँगै व्यनवसायिक सेकुवा पसल पनि सुरु गरे । त्यसअघि मासु पसलेहरू बिक्री नभएको मासु बाटोमा आगो बाली पोलेर खाने, खुवाउने गर्थे । त्यो पोल्दापोल्दै सेकुवाको चलन सुरु भयो । यसको कुनै चेन रेस्टुरेन्ट छैन । ग्राहक आकर्षण गर्न रेस्टुराँमा धराने नामको बोर्ड झुन्ड्याएको हुन्छ । किरणले मासु बेच्न थाल्दा बंगुर प्रतिकेजी ६५ रुपैयाँ पर्थ्यो, अहिले ५४० पर्छ । उनले ३० जनाभन्दा बढीलाई रोजगारी नै दिएका छन् । पूर्वी नेपालबाट बंगुर ल्याउन उनले २ वटा गाडीको व्यवस्था गरेका छन् ।

किरातीको संस्कार, संस्कृति, पितृ, प्रकृति पूजासँग जोडिएका कारण यो समुदायमा धराने कालो बंगुरको प्रयोग धेरै भएको ‘द यलाखिम रेस्टुरेन्ट’ की सञ्चालक मञ्जु राई बताउँछिन् । जुन मौसम र समयमा पनि यो मासु बिक्री हुन्छ । कोटेश्वरका किरात मिट सपका सञ्चालक रण किराती भन्छन्, ‘लकडाउनमा पनि यसको माग भइरह्यो, अरू व्यवसायजस्तो बन्दभएन ।’ पछिल्लो समय खसआर्य समुदायका युवासमेत व्यावसायिक बंगुरपालनमा सक्रिय छन् ।

बंगुर मेनु

सेकुवा, भुटुवा, पोर्क साँधेको, पोर्क डामेको, पेरिपेरी पोर्क चप, पोर्क फहिता, पोर्क रिब्स, रोस्टेड पोर्क बेली, मेक्सिकन स्विट एन्ड सावर पोर्क, पोर्क बोइल, पोर्क बेकन, पोर्क कसौडी खाजा सेट, पोर्क चिली, पोर्क ससेज, पोर्क खाना सेट, पोर्क मम, पोर्क चाउमिन, पोर्क फ्राइड राइस, पोर्क थुक्पा, खुट्टाको सुप, हड्डीको सुप, सेरगेम्बा (होम मेड ससेज), पोर्क फ्राई मम, पोर्क चिल्ली मम, पोर्क सुप, पोर्क करी, पोर्क फ्राई, पोर्क अचार, पोर्क सुकुटी, पोर्क पक्कु, कान जिब्रो, पोर्क सादेको अचार, पोर्क सलामी, पोर्क हेम ।

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७८ ११:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गुमनाम गुरागाईं

लोकरञ्जन पराजुली

संस्कृत र शास्त्रका ज्ञाता जगन्नाथ गुरागाईं नेपालीमाझ मात्र होइन भारतीय विद्वत् समाजमा पनि प्रख्यात थिए । ‘गुणरत्नमाला’ लगायत विभिन्न पुस्तकका लेखक र भारतबाट निस्कने संस्कृत भाषाको ‘ब्राह्मणमहासम्मेलनम्’ पत्रिकाका सम्पादक रहेका गुरागाईंले बनारसको नेपाली धर्मशाला र छात्रावास स्थापनामा ठूलै भूमिका खेलेका थिए ।

यी लब्धप्रतिष्ठ विद्वान्को सो भूमिकालाई उनी संलग्न संस्थाको विसं २००५ मा प्रकाशित कार्य–विवरणले उजिल्याउँछ, सँगै केही प्रश्न पनि उठाउँछ । प्रस्तुत छ, कार्य–विवरणमा प्रकाशित गुरागाईंसम्बन्धी सामग्री र त्यसले सिर्जना गर्ने संशय ।

पुराना साधारण नेपालीजनले जगन्नाथ उपाध्याय गुरागाईंलाई चिन्ने ‘गुणरत्नमाला’ (१९९७) का लेखक भनेर हो । जसरी लेखनाथ पौड्यालका ‘ऋतुविचार’, ‘वुद्धि विनोद’ का पद्य मध्य–नेपालका सामान्य पठितले पनि गुनगुनाउँथे, त्यसरी नै पूर्वी–नेपालका पहाडवासीले जगन्नाथका ‘गुरणरत्नमाला’ का पद्यको सिलोक हाल्थे । तर, जगन्नाथको महिमा ‘गुणरत्नमाला’ को लेखकको रूपमा भन्दा अन्य हिसाबमै बढी छ । उनका ‘नम्र निवेदन’ (१९९६), ‘मन्त्रीको गुणदोष’ (२०२६) जस्ता काव्य पनि आफ्नो समयका चल्तीकै सिर्जना भएको बुझिन्छ ।

ऐतिहासिक महेशराज पन्तको नयाँ किताब ‘नेपाली इतिहासको परिवेश’ मा यी जगन्नाथ गुरागाईंबारे एउटा निबन्धै छ । सनातन हिन्दु धर्मको संरक्षण–संवर्धन (र पुनरुत्थान) अभियानको एउटा मुख्य हिस्सा रहेको संस्कृत भाषाको पत्रिका ‘ब्राह्मणमहासम्मेलनम्’ को एकताका सम्पादकसम्म पनि थिए उनी । भारतीयहरूको दबदबा रहने यस्ता कृत्यहरूमा अशिक्षितहरूको बाहुल्य भएको मुलुक नेपालको एउटा नागरिकले आफ्नै ज्ञान–बर्कतले सो उच्च पदमा पुग्नु ठूलै कुरा हो । ‘प्राचीन परम्पराका दिग्गज भारतीय विद्वान्हरूले चलाइआएको पत्रिकाको सम्पादकमा एक जना नेपाली यसरी आफ्नो विद्याबलद्वारा उभिनुलाई राष्ट्र गौरवको दृष्टिले कम आँक्न सकिँदैन’ भनेर महेशराजले जगन्नाथउपरको आफ्नो निबन्ध टुंग्याएका छन् ।

विसं १९५९ मा ताप्लेजुङको हाङदेवामा जन्मेका जगन्नाथ गुरागाईंबारे अन्यन्य लेखक/अध्येताले पनि विभिन्न ठाउँमा चर्चा गरेका छन् । महेशराज पन्तले मलाई बताएअनुसार, ती सामग्रीमा जगन्नाथको गुणगान नै गरिएको छ । तर, ती सामग्रीमा उनको मृत्यु–वर्ष र स्थानबारे मतैक्य देखिँदैन ।

काशीस्थित विद्या–धर्म–प्रचारिणी नेपाली समिति नामक सामाजिक संस्थाले २००५ मा प्रकाशन गरेको कार्य–विवरणले जगन्नाथ प्रशंसा मात्रै गर्नॅपर्ने व्यक्ति थिएनन् भन्ने देखाउँछ । जीवनको उत्तरार्द्धमा उनी गुमनाम हुनुमा सम्भवतः उनको सोही ‘अँध्यारो पक्ष’ पो जिम्मेवार थियो कि भन्ने शंका उब्जन्छ । अन्यथा, उनीजत्तिको व्यक्तित्वको मरण–वर्षै वा स्थानबारे त्यति विघ्न अस्पष्टता नरहनुपर्ने हो ! त्यो पनि विसं २०२० वा २०३० को दशकको मृत्यु—जतिखेर नेपाली मिडिया पनि ‘बलियै’ थियो ।

समितिको कार्य–विवरणअनुसार, ‘नेपाली बन्धुहरूको प्राचीन संस्कृतिमा प्रेम र वेद शास्त्र–प्रतिपादित सनातन धर्ममा निष्ठा नडगोस् भन्ने सदुद्देश्यले प्राचीन संस्कृतिको केन्द्रीभूत काशी–नगरीमा पढ्न आउने नेपाली छात्र र तीर्थयात्रीहरूको कष्ट निवारणका निमित्त’ विसं १९९९ सालमा यो संस्थाको स्थापना भएको थियो । संस्थाको ‘प्रारम्भिक प्रबन्धकारिणी सभा’ पण्डित कुलचन्द्र गौतमको सभापतित्वमा गठित थियो, जसमा जगन्नाथको पनि भूमिका रहेको बुझिन्छ । समितिका सदस्यहरूको २००२ देखि २००५ सम्मको सदस्यता रकम बुझाउनेको सूचीमा एक जना ‘जगन्नाथ गुरागाईं’ को नाउँ छ । यिनले २००२ मा सदस्यता रकम बुझाएको र त्यसपछि नबुझाएको देखिन्छ, तर त्यहाँ यिनको ठेगाना रामपुर, कलैया छ । (समितिको २००५ को साधारण सदस्य सूचीमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको नाउँसमेत छ, र उनको ठेगाना दूधविनायक, काशी छ ।)

तात्कालिक समयमा खास गरी भारतमा हिन्दु धर्म सुधारको अभियान (आर्यसमाज इत्यादि) बलियो गरी उठेको थियो, जसको बाछिटा नेपालमा पनि परेको थियो । अनि काशी र अन्य भारतीय सहरमा निर्वासित नेपालीहरूमाझ पनि राणाविरोधी भावना प्रबल र संघटित हुँदै थियो । यी दुवै प्रवृत्तिलाई ठेगान लगाउन र राणा शासन/शासकहरूलाई पैठ दिनका खातिर सनातन धर्मकर्मलाई बढावा दिने निहुँमा यो संस्था स्थापित भएको हो ।

संस्थाले आफ्नो उद्देश्य तात्कालिक शासक जुद्धशमशेरलाई जाहेर गर्दा ‘दयावतार नेपाल–सर्कारबाट बक्सिएको सं. २००१ मार्ग २१ गतेको ‘सनद–खड्गनिशाना’ द्वारा विद्या र सनातनधर्मको प्रचार गरेर नेपाली समाजको उत्कर्ष गर्नाका निमित्त चन्दा उठाउने अधिकार’ समेत प्राप्त गरेको थियो । पछि २००४ फागुनमा जुद्ध काशी पुगेर (जतिखेर उनले राजकाज त्यागिसकेका थिए) संस्था भ्रमण गरेपछि खुसी भएर उनले समितिलाई ५ हजार रुपैयाँ चन्दा दिएका थिए ।

यो संस्थाले नेपालीहरूका लागि धर्मशाला, छात्रावास, पाठशाला, पुस्तकालय आदि सञ्चालन गरेको देखिन्छ । त्यसबाहेक, खास गरी राणाशासकहरूको जन्मोत्सव इत्यादिमा संस्थाले जयगानका कार्यक्रम आयोजना गर्थ्यो । उदाहरणका लागि पद्मशमशेर प्रधानमन्त्री हुँदा उनलाई संस्थाले ‘भक्तशिरोमणि’ पदवीे चढाएको थियो भने मोहनशमशेर प्रधानमन्त्री हुँदा उनको जन्मदिनमा विश्वनाथलगायतका मन्दिरमा चिरायुको प्रार्थना गरेको थियो । यसअघि २००२ मा जुद्धको जन्मोत्सवमा समितिले काशीका विभिन्न मठमन्दिरमा पूजा–अर्चना गर्नॅका अतिरिक्त छुट्टै एक समारोहसमेत आयोजना गरेको थियो । त्यस अवसरमा जुद्धको चाकरीगान गर्ने आफ्नो ‘श्रीमहाराज शरणम्’ कविता जगन्नाथ गुरागाईंले पढेका थिए । यी सबबाट यो संस्थाको राणाशासक/शासनप्रतिको झुकाव प्रस्टिन्छ ।

१९९९ सालमा संघटित भएपछि संस्थाले आफ्ना लक्ष्य प्राप्त गर्न चन्दा संकलन गर्ने अभियान चलाएको थियो । यसै क्रममा आसाम–शिलाङका नेपालीहरूसँग चन्दा उठाउन जगन्नाथ अघि सरे । र, ती स्थानमा समितिको नाउँमा चन्दा उठाउने ‘अधिकार–पत्र’ उनले हात पारे । उनले ती क्षेत्रबाट १७ हजारभन्दा बढी कम्पनी रुपैयाँ उठाएर समितिलाई बुझाएका थिए, जुन त्यसबेलाका लागि निकै ठूलो रकम हो । उनी र तात्कालिक सभापतिले उठाएको रकम र काशीवासीले दिएको चन्दासमेत गरी समितिले नेपाली यात्रुहरूका लागि धर्मशाला, छात्रहरूका लागि छात्रावास भवन किनेको र केही रकम बचाएको समेत थियो ।

आसाम–शिलाङका नेपालीबाट समितिलाई चन्दा रकम उठाएर बुझाए पनि जगन्नाथले त्यसको हिसाबकिताब बुझाएनन् । हिसाब फरकफारक गर्न उनलाई समितिले ताकेता गर्‍यो । ताकेतापछि उनले प्रत्युत्तरमा ‘यो कुरा त अत्यावश्यक थियो, तर अघि आसाम शिलाङमा काम गर्दाखेरिका कतिपय साथीहरू मोरङमा हुनुहुन्छ, यस विषयमा उहाँहरूसँग परामर्श गरनू आवश्यक हुनाले पहिले मोरङमा जान्छु र त्यहाँ उठ्न शकेको चन्दा समेत उठाई २ महिनाभित्रमा यहाँ आई केही दिन विश्राम गरेर मात्र आसाम–शिलाङतर्फ गई सब कुरा बुझेर सो धनको बेहोरा लिएर समितिमा उपस्थित हूँला’ भने ।

जगन्नाथ ठहरे संस्कृत र शास्त्रका ज्ञाता । अनि नेपाली समाजमा मात्र होइन भारतीय एकखाले विद्वत् समाजमा पनि थोरबहुत कहलिएका । त्यसमाथि ठूलै चन्दा रकम संकलन गरेर समेत समितिलाई बुझाएका त छँदै थिए, समिति विधिवत् संस्थागत हुनुअघि धर्मशाला र छात्रावाससमेत जगन्नाथको नाउँमा किनिएको थियो । पछि दर्ता भइसकेपछि समितिको नाउँमा उनले सो सम्पत्ति हस्तान्तरण गरिदिएका थिए ।

तसर्थ, जगन्नाथले आफ्नो ‘गल्ती’ सहजै स्विकारेर सो समस्या समाधान गर्छॅ भन्दा समितिले अन्यथा गर्ने, सोच्ने कुरो भएन । यही सदाशयको फाइदा उठाउँदै चन्दा रकमको हिसाब फरकफारक गर्नॅको साटो दुई महिनामा फर्कन्छु भनेर मोरङतर्फ पनि ‘चन्दा उठाउने अधिकार–पत्र लिएर सं. २००३ वैशाख २१ गते’ उनी बनारसबाट हिँडे । साउनमा उनले ‘विराटनगरबाट केही चन्दा उठ्ने भएको छ भन्ने आशयको एक पत्र’ समितिलाई पठाए । पत्रमा उनले केही औषधिहरू पनि मगाएका थिए । समितिकाहरूले उनलाई पत्रको उत्तर र औषधि पठाए, तर त्यसपछि जगन्नाथको कुनै साइँसुइँ सुनिएन ।

यता नेपाली धर्मशालामा आसाम–शिलाङतिरबाट आएका तीर्थयात्रीहरूले जगन्नाथको सोधखोज गर्न थाले । समितिको कार्य–विवरणअनुसार, उनीहरूले सोधे— ‘हाम्रा वस्तिहुँदो गएर छात्रावास धर्मशालाको काममा चन्दा दिने दाताहरूको नाम–ठेगाना छापिनेछ, धेरै–धेरै दिनेको त अझै फोटा, तैलचित्र, शालिकहरू राखिनेछन्’ भनेर जगन्नाथले चन्दा उठाए, तर ‘ख्वै यहाँ के–के भएको छ ? कति कतिका फोटो, तैलचित्रहरू राखिए ? कस कसका नाम ठेगाना पुर्ख्यौलीहरू छापिए ?’

एक त चन्दाको हरहिसाब भएन, अर्कोतर्फ चन्दादाताको सोधीखोजी तारन्तार आयो । त्यसैले समितिले पनि जगन्नाथलाई ताकेता लगायो । तर, ढुंगो बोल्ला, जगन्नाथ बोलेनन् ! उनले कुनै जवाफी पत्र फर्काएनन् ।

जगन्नाथ मोरङतर्फ गएको एक वर्षभन्दा बढी पछि, २००४ असोजमा, समितिका उपसभापति गंगाधर शास्त्री पराजुलीले उनलाई धरानमा भेटे । गंगााधरले सबै समस्याको बेलिविस्तार लगाएर रकम फरकफारक गर्न पुनः आग्रह गरेपछि उनले ‘हुन्छ त म १२।१५ दिनमा काशी आइपुग्नेछु’ भने । तर, जगन्नाथ न काशी फर्के, न हिसाबै बुझाए ।

त्यसपछि प्रबन्धक समितिका अर्का सदस्य देवीप्रसादलाई ‘निज जगन्नाथलाई बनारस लिएरै आउन’ भनेर समितिले खटायो । तर, जगन्नाथले टेरेनन् । उनीसँग भएका चन्दा रकम उठाउने खाली रसिद, अर्का व्यक्ति (गोविन्द बरुवाल) सँग रहेको रसिदबुक र चन्दाको हिसाबकिताब लिएर देवीप्रसाद बनारस फर्किए । आजित भएर समितिले त्यसपछि जगन्नाथलाई चन्दा उठाउन दिएको अधिकारै खारेज गर्‍यो ।

लामो समय चन्दा रकमको हरहिसाब नआएकाले समितिले समयमा लेखापरीक्षण गर्न पाएन । न आफ्नो प्रगति विवरण प्रकाशन गर्न पायो । समय घर्क्यो, तर ‘गुरागाईंसितको जनताको कटुता उत्तरोत्तर नबढोस् यसको झट्टैनै समाधान होओस् भनी प्रयत्न गर्नलागदा वार्षिक अधिवेशन समयमा हुन शकेन ।’ अन्त्यमा कायल भएर जगन्नाथ गुरागाईंका कारण भएको समस्याप्रति क्षमा माग्दै उनले ‘व्यक्तिगत हिसावबाट उठाइएका चन्दाका विवरणको उत्तर–दायित्व नलिई बचेको चलअचल सम्पत्ति मात्र जिम्मा लिएर यस समितिको संघटन भएकाले यसका कार्यकालमा जहां तक हुनशकेको व्यवस्था बाँधी आय–व्ययको विवरण र दाताहरूको नामावली तयार गरी जनता–जनार्दनका समक्ष’ समितिले ल्यायो ।

त्यसपछि सरकारी कार्यालयमा प्रतिवेदन बुझाएर अधिवेशन गरी संस्थाले नयाँ कार्यसमिति गठन गर्‍यो । उक्त संस्थाको २००५ को कार्यसमितिमा कोषराज उपाध्याय अध्यक्ष र गंगाधर पराजुली मन्त्री (सचिव) भएको समितिले प्रकाशन गरेको कार्य–विवरणबाट थाहा लाग्छ ।

यसरी समितिले आफ्नो एक महत्त्वपूर्ण सहयोगी/हस्ती जगन्नाथलाई गुमायो । उनले हिसाब नबुझाएको रकम निकै ठूलो छ । जुन खालको मौनता जगन्नाथले साधेका छन्, त्यसले कतै उनले चन्दाको ठूलै हिस्सा दमपच त पारेका थिएनन् भन्ने शंका उब्जिन्छ । रकम बुझाइसकेपछि सोको हिसाबकिताब बुझाउन कठिन नहुनुपर्ने हो । अथवा रसिद–भर्पाई यताउति परेको वा हराएकै भए पनि सो तथ्य बताएको भए समितिबाट उनी त्याज्य हुने थिएनन् । न उनी बनारसै छाडेर पलायन हुनुपर्ने थियो ।

महेशराज पन्तले मलाई बताएअनुसार, उहाँको संग्रहमा रहेको समितिको २०११–२०१२ सालको रिपोर्टमा जगन्नाथको नाउँ समितिको ‘सम्मानित सदस्य’ मा उल्लेख छ र उनको ठेगानामा ‘काशी’ मात्र लेखिएको छ । यसले उनी पछि फेरि बनारसै पुगेको हुन सक्ने संकेत गर्छ, यद्यपि अन्य सदस्यको जस्तो उनको ठेगानामा टोल इत्यादि उल्लेख छैन ।

सत्यतथ्य जे–जस्तो भए पनि समितिको रिपोर्टले जगन्नाथको इमानदारीमा नै ठूलो प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ । र, सोही कारण पनि उनी सार्वजनिक जीवनमा उस्तो सक्रिय नभई गुमनाम बसेका हुन सक्ने देखिएको छ । आउँदा दिनमा कसैले यस विषयमा अनुसन्धान गरे थप विवरण बाहिर आउला । अहिलेलाई भने समितिको प्रतिवेदन र अनुमानमै सन्तुष्ट रहनुको विकल्प रहेन ।

विद्या–धर्म–प्रचारिणी नेपाली–समितिले आफ्नो कार्य–विवरणमा सामेल गरेको ‘वस्तुस्थिति र विवशता’ जस्ताको तस्तै :

सं २००२ फा. १७ गतेदेखि नयाँ प्र.का.स.ले कार्यभार ग्रहण गरे पछि पं. जगन्नाथ गुरागाईंजीले आफ्नु दीर्घ अनुभव र कौशलको अनुरुप तत्तत्प्रान्तमा गएर चन्दा–संग्रहको काम गर्ने सदिच्छा प्रकट गर्नुभयो । पण्डितजीले लेखी प्रकाशित गर्नुभएको संक्षिप्त वृत्तान्त अनुसार वहााले नियुक्त गरेका आसाम–शिलाङ्गका खजाञ्चिहरुले यहाँ पठाएको १७०९१।।।–) धनको बेहोरा वहाँ सँग समितिले मागदा यो कुरा त अत्यावश्यक थियो, तर अघि आसाम शिलाङ्गमा काम गर्दाखेरिका कतिपय साथीहरु मोरङ्गमा हुनुहुन्छ, यस विषयमा वहाँहरूसँग परामर्श गरनू आवश्यक हुनाले पहिले मोरङ्गमा जान्छु र त्यहाँ उठन शकेको चन्दा समेत उठाई २ महिनाभित्रमा यहाँ आई केही दिन विश्राम गरेर मात्र आसाम–शिलाङ्गतर्फ गई सब कुरा बुझेर सो धनको बेहोरा लिएर समितिमा उपस्थित हूँला भन्नुभयो र चन्दा उठाउने अधिकार–पत्र लिएर सं. २००३ वैशाख २१ गते यहाँबाट मोरंगतर्फ जान्छु भनी हिँडनुभयो । पछि श्रावणमा विराटनगरबाट केही चन्दा उठनेभएको छ भन्ने आशयको एक पत्र समितिमा पठाउनुभयो, जसमा केही औषधिहरुको आवश्यकता पनि लेखनु भएको थियो । यहाँबाट पत्रको उत्तर र औषधिहरु पठाए पछि धेरै दिनसम्म वहाँले पत्र–व्यवहार गर्नुभएन ।

यता धर्मशालामा आउने आसाम–शिलांगका तीर्थयात्रीहरुले ‘पण्डित जगन्नाथ गुरागाई कहाँ हुनुहुन्छ ? वहाँले हाम्रा वस्तिहुँदो गएर छात्रावास धर्मशालाको काममा चन्दा दिने दाताहरुको नाम–ठेगाना छापिनेछ, धेरै–धेरै दिनेको त अझै फोटा, तैलचित्र, शालिकहरु राखिनेछन् भन्नुहुन्थ्यो, ख्वै यहाँ के के भएको छ ? कति कतिका फोटो, तैलचित्रहरु राखिए ? कस कसका नाम ठेगाना पुर्ख्यौलीहरु छापिए ?’ इत्यादि कुराको जिज्ञासा बराबर गर्न लागे । २ महिनामा आउँला भनी मोरङ्गतर्फ जानुभएको पं. गुरागाईजी यतिका दिनसम्म न आउनुभएकोले र आसाम–शिलाङ्गका जनताहरुलाई पनि समितिको उन्नतिको दृष्टिबाट चाँडै नै सन्तोष–जनक उत्तर दिन आवश्यक भएकोले तुरून्त काशीमै आउनुहोस् भनी पं. गुरागाईजीलाई समितिबाट बराबर पत्र जान थाल्यो । तर वहाँबाट केही जवाफ आएन । सं. २००४ आश्विन महिनामा समितिका उपसभापति पं. गङ्गाधरशास्त्री पराजुलीको धरानमा पं. गुरागाईजीसित भेट हुँदा आसाम–शिलाङ्गका यात्रीको भनाई र अरु सबै कुरा संझाए पछि हुन्छ त म १२।१५ दिनमा काशी आइपुग्नेछु भन्नुभएछ । आखीर आउनुभएन । यताबाट पत्र बराबर पठाइएकै थिए ।

अन्त्यमा केही नलागी गत आश्विन महिनामा वहाँलाई लिनै भनी समितिले प्र.का.स.का सदस्य पं. देवीप्रसादलाई खटाई पठायो । तर, वहाँले आउने कृपा गर्नुभएन । समितिकातर्फबाट गुरागाईंजीलाई दिएको चन्दा उठाउने अधिकार–पत्र मागदा अइले मसंग छैन अर्को साथिकहाँ छ भन्नुभएछ र वहाँसँग रहेका २ कापी साबुत (चन्दा न उठेका) रसीदबुक र वहाँद्वारा मु. गोविन्द बहादुर बरुवाल क्षत्री महोदयले लिई २१६३) चन्दा उठाइएको एक कापी रसीदबुक लिएर पं. देवीप्रसादजी फर्केर आउनुभयो ।

पं. गुरागाईजी आउनुहोला र वहाँद्वारा पुरानु धनको बेहोरा लिएर उसको समेत समावेश गरी सबैको चित्त बुझने किसिमले यस संस्थाको कार्यावली जनता समक्षमा प्रकाशित गरौंला भन्दा–भन्दैमा धेरै समय बीत्यो । पं. गुरागाई सितको जनताको कटुता उत्तरोत्तर न बढोस् यसको झट्टैनै समाधान होओस् भनी प्रयत्न गर्न लागदा वार्षिक अधिवेशन समयमा हुन शकेन ।

यतिसम्म भएको काम अव्यवस्था–ग्रस्त भएर विलीन हुन दिन अनुचित संझी अबदेखि पूर्ण व्यवस्था बाँधी यहीँबाट नै काम शुरू गरौं भन्ने विचारले पण्डित जगन्नाथ गुरागाईद्वारा व्यक्तिगत हिसावबाट उठाइएका चन्दाका विवरणको उत्तर–दायित्व न लिई बचेको चल अचल सम्पत्ति मात्र जिम्मा लिएर यस समितिको सङ्गटन भएकाले यसका कार्यकालमा जहाँ तक हुनशकेको व्यवस्था बाँधी आय–व्ययको विवरण र दाताहरुको नामावली तयार गरी जनता–जनार्दनका समक्षमा उपस्थित गराइएको छ । पछि पनि व्यवस्थित रुपले नै गराइने छ । यो बाहेक यस बारेमा समितिसँग अरू केही साधन नभएकोले हार्दिक सहानुभूतिका साथ यही यथार्थ निवेदन गरेर आसाम–शिलाङ्गका दाताहरूका सौजन्यता–पूर्ण उदारताको निमित्त समिति कृतज्ञता प्रकट गर्छ ।

२ महिनामा आउँछु भनी जानुभएको पं. गुरागाईजीले आज सम्म न आई बीचैबाट समितिलाई अनुचित बोझा बोकाउने चेष्टा गर्नुभएकोले अव्यवस्थाको शङ्ढा भई समितिले अबदेखि पण्डित जगन्नाथ उपाध्याय गुरागाईलाई चन्दा उठाउने अधिकारबाट वञ्चित गरेको छ । यस बीचमा जो सज्जनले वहाँलाई चन्दा दिनुभएको होला उसको सप्रमाण सूचना समितिलाई दिनु भएमा वेश हुनेछ । आरम्भदेखिनै पवित्र उद्देश्य राखी आसाम–शिलाङ्गका पहाड जङ्गलमा नाना प्रकारका कष्ट झेली अनुकरणीय आदर्श उपस्थित गर्ने व्यक्तिका बारेमा यति लामो वक्तव्य निकाली जनताका समक्षमा राखन बाध्य हुनु पर्दा समितिलाई ठूलो खेद छ ।

अझै पण्डित जगन्नाथ गुरागाईजीले समुचित कारण दर्शाई काशीमा आएर जनताको चित्त बुझने गरी सब व्यवहार मिलाई देखाउने कृपा गर्न सक्नुभएमा हामी सबैलाई अपार हर्ष प्राप्त हुने छ ।

(विद्या–धर्म–प्रचारिणी नेपाली–समिति, काशीको कार्य–विवरण, २००५ बाट)

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७८ ११:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×