तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको पूर्वको इतिहास- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको पूर्वको इतिहास

‘लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह’ मा संकलित सामग्री पढ्दा थाहा हुन्छ– पूर्वको इतिहास सुब्बाहरुको तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको थियो । यो किताब हिजोको गोर्खाली र लिम्बूहरुको साझेदारी शासनको एक दस्तावेज हो । नेपाल बन्न लिम्बूहरुको कति भूमिका थियो ? त्यो जान्न किताब पढ्नुपर्छ । 
अर्जुनबाबु माबुहाङ

लेखक भगिराज इङ्नामको किताब ‘लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह (संवत् १७१९–२०२०)’ ले २०७७ सालको मदन पुरस्कार पाएको छ । इङ्नामले सात वर्षभन्दा बढी समय खर्चिई ऐतिहासिक सामग्री संकलन गरेर ९१६ पृष्ठको यो किताब तयार गरेका हुन् ।

किताबका लागि उनी लिम्बुवानका पुराना बस्तीहरू तमोरखोला, याङवरक, आठराई, पाँचथर, छथर, चौबिस, मिक्लाजुङलगायत डुलेका छन् । अदौमा सुब्बाहरूका डेली, पेटारो, तोङ्बाका ढुङ्ग्रो र घ्याम्पोका कागजात खोतलेका छन् । मौजुदा सरकारी अड्डाका ढड्डा पल्टाएका छन् । राष्ट्रिय अभिलेखालय, त्रिवि पुस्तकालय, केशर पुस्तकालय सबै चहारेका छन् ।

पुस्तकमा एक स्याहामोहर र ७८ वटा सक्कल लालमोहर छन् । सेनकालका स्याहामोहर, शाहकालका लालमोहर र कस्य–पत्र, रुक्का, राणाकालदेखिका इस्तिहार, अर्जी–पत्र संकलन गरी पुस्तकलाई तीन खण्डमा बाँडिएको छ । लेखकले ऐतिहासिक सामग्रीको लिप्यन्तरण, अनुवाद र सरलीकरण पाठकले बुझ्ने गरी गरिदिएका छन्, कागजातको सक्कल–नक्कल दुरुस्त उतारेका छन्, पुस्तकमा संकलित कागजपत्र अध्ययन गर्न सजिलो होस् भनेर शब्दार्थ पनि राखिदिएका छन् ।

पुस्तकमा विसं १८१४ को कामदत्त सेनको सक्कल स्याहामोहर छापिएको छ । स्याहामोहरमा चौबिस बुढीमोरङका इवा लिम्बूका पूर्खा महश्रावुहाङ रायलगायतका लिम्बूहरूलाई सेन राजाहरूले खान्की/जागिरबापत जमिन दिएका छन् । यो ऐतिहासिक सामग्रीको स्रोतव्यक्तिद्वय साँगुरीगढी बुढीमोरङका केबि इवाहाङ र देव इवाहाङ हुन् । लेखकले भरत तुङघङ (दिवंगत) र राजकुमार दिक्पाललाई स्रोतव्यक्ति राख्दै शाहकालीन १८३९ को कस्य रुक्का छापेका छन् । रुक्कामा छथरका खजुम लिम्बूलाई सेन हिन्दुपतिहरूले नगरा निसान प्रदान गरिएको लेखिएको छ ।

लेखकले पुस्तकमा सेन, शाह र राणाहरूले सुबाङ्गी प्रथा चलाएकाले लिम्बूहरूको जातीय स्वामित्वमा भएको माटो किपट खोसिएको धारणा राखेका छन् । सेनकालमै सुबाङ्गी प्रथा चलेकामा शाहकालमा आएर विसं १८३७ देखि ६० रुपैयाँ साल–बसाल सिर्तो बुझाउने गरी सुबाङ्गी प्रथाले निरन्तरता पायो । विसं १८८४/८५ पछि ३० रुपैयाँ उठ्ती हुने साठी मुरी माटो किपट सरकारमा चढाए सुब्बा, १५ रुपैयाँ उठ्ती हुने तीस मुरी किपट सरकारमा चढाए राई र मझिया पद दिने नियम अख्तियार गरियो । यसरी किपट भूमिलाई खण्डीकरण गरियो । लेखकले विसं १८६७ मा आठराई र छथर थुममा सात जना सुब्बा भएकामा किपट उन्मूलन हुँदासम्म ८०४ जना सुब्बा र राईगिरि (फुटी सुब्बा) भएको बढो रोचक तथ्य राखेका छन् ।

सेनहरूको सम्पर्कमा लिम्बूहरू आएपछि दशलिम्बूले ‘नगरा निसान’ लाई विश्वास र शक्तिको प्रतीक मानेर आफ्नो रैथाने दुबोढुंगोले न्याय दिने परम्परागत प्रथागत कानुनलाई बिर्संदै गएको कागजातले स्पष्ट पार्छ । गोर्खालीहरूले लिम्बूका प्रथागत परम्परामा रोक लगाउँदै आएको विषयलाई लेखकले औंल्याएका छन् । शाहहरूले थुमथुमका लिम्बूलाई गरिदिएको मोहरहरूमा सुब्बालाई विसं १८४३ देखि गौवध गर्न निषेध गरे । विसं १८६६ देखि छोरीको सोत खान, सानीआमा र भाउजू बेहोर्न रोक लगाए । विसं १८९७ को कागजमा स्मृति मान्ने वा हिन्दु धर्म मान्ने लिम्बूहरूलाई चन्द्रायण पर्दा (भूलचुकमा ‘तल्ला जात’ कालाई करणी) हिन्दू पण्डितबाट चोख्याएपछि हुने तर नीतिमा (परम्परागत मुन्धुम मान्ने) लाग्ने लिम्बूहरूले चन्द्रायण परे भने सरकारलाई खेत बुझाउनुपर्ने कानुन बनाउनुले हिन्दु धर्ममा लाग्न लिम्बूहरूलाई हौस्याएको देखिन्छ । विसं १९९० मा ताप्लेजुङमा धान नाचमा रोक लगाएर परम्परागत संस्कृतिमा बन्देज गरिएको थियो ।

लेखकले लिम्बूहरूको पहिचानका हकमा सावा येहाङका सन्तान भनी लिम्बूहरूको सामाजिक/मौखिक इतिहास मुन्धुमलाई आधार मानेका छन् । उनले गोर्खालीहरूले याक्थुङबा लिम्बूहरूलाई ‘तुत्त तुम्याङहाङ याक्थुङहाङ’ भनेको, तर पछिल्लो समयमा हिन्दूहरूले नै ‘किरात’ भनेको स्पष्ट तर्क अगाडि सारेका छन् ।

सेन, साह, राणाकालीन कागजातमा ‘दशलिम्बू’ नामक न्यायिक संस्था बारम्बार उल्लेख भएको छ । इतिहासमा ‘दशलिम्बू’ को प्रादुर्भाव कसरी भयो भन्नेमा लेखकले चासो राखेको देखिन्छ । लेखकले ‘दशलिम्बू’ का बारेमा चेम्जोङको मतलाई उद्धृत गर्दै शाहकालीन लिम्बूसरदारहरूलाई ‘दशलिम्बू’ भन्न खोजेको बुझिन्छ । इडेन भान्सिटार्टको पुस्तक ‘नोट्स अन नेपाल’ (सन् १८९६/१९९२ पृष्ठ १३९–४१) अनुसार, तमोरखोलामा सामलुप्ली साम्बाहाङ तमोरखोला यक/गढी, तेह्रथरमा ताप्पेसो पेरुङहाङ थाला यक, आठराईमा थकथकसो आङबोहाङले पोमाजोङ यक, फेदापमा सेनसेनगुम फेदापहाङले पोक्लाबाङ यक, याङवरकमा थिन्दोलुङ खो ? याहाङ हस्तपुर यक, मिवाखोलामा सिसियेन सिरेङ मेरिङदेन यक, पाँचथरमा इङासोपापोहाङ यासोक, फेदेन यक, छथरमा ताक्लुङ खजुमहाङ चाम्लिङ चिम्लिङ यक, चौबिसमा सोइयाक लादोहाङ साँगुरी यक र चारखोलामा इमेहाङ आङदाङ यक बनाएर राज्य गरे । यिनै सरदारहरूलाई भान्सिटार्टले ‘दशलिम्बू’ भने । इतिहासकार इमानसिं चेम्जोङ र भान्सिटार्टको मत मिल्छ । विसं १८८९ देखि टिपोट गरिँदै ल्याइएको अम्लाबुङ पाँचथरका अम्बिकाप्रसाद आङदेम्बेसँग भएको लिम्बू भाषामा लेखिएको कागजमा दशलिम्बूहरूको नाम र यक/थातथलो भान्सिटार्टको टिपोटसँग मिल्छ । हज्सन पाण्डुलिपिमा पनि दशलिम्बूको चर्चा छ । हज्सन पाण्डुलिपिका खण्ड र पत्रैपिच्छे दशलिम्बूका थातथला र थरहरू फरकफरक देखिन्छन् ।

शाहकालीन लिम्बू सरदारहरूलाई नै हिजोका ‘दशलिम्बू’ भनेर ठम्याउन त गाह्रो छ । विसं २०२२ मा प्रकाशित योगी नरहरिनाथको पुस्तक ‘इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र संग्रह’ को पृष्ठ संख्या ४५७/५८ मा पृथ्वीनारायण शाहकालमा लिम्बू सरदारहरू १२ जना देखिन्छन् । मोरोङ–विजयपुरमा बुद्घिकर्ण राय, चौबिसमा जमुन राय, पाँचथरमा फुङ राय, आठराईमा श्रीजङ राय, फेदापमा आतहाङ राय, याङवरकमा योङया राय, तमरखोलामा सुभवन्त राय, मेवाखोलामा रैनसिङ राय, मैवाखोलामा श्रीदेव राय, छथरमा आसदेव राय, चैनपुरमा हर्षमुखी राय, अरुणमा सुनुहाङ राय थिए । चौबिसका जमुन राय, पाँचथरका फुङ राय, आठराईका श्रीजङ राय, फेदापका आतहाङ राय, तमोरखोलाका सुभवन्त राय, मेवाखोलाका रैनसिङ राय, मैवाखोलाका श्रीदेउ राय गोर्खातिर लागेका थिए । बुद्घिकर्ण रायको हत्या गोर्खालीले गरेका थिए । छथरका आसदेव राय, चैनपुरका हर्षमुखी राय, याङवरकका योङया राय, अरुणका सुनुहाङ राय भागेर सिक्किम पुगे । यसभित्र अरुणका सुनुहाङ भोजपुर हतुवागढीका खम्बू हुन् । त्यस्तै हर्षमुखी वाना, लिङलिङका इयकहाङ थरी याक्खाका पुर्खा हुन् ।

सन् १९०८ मा सिक्किमका महाराजा थुतोव नामग्याल र माहारानी येशे डोल्माले बाइन्डिङमा ल्याएको ‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ पुस्तकको पृष्ठ ५१ मा गोर्खा–लिम्बुवान–सिक्किम युद्घमा जसमुखा, योङयाहाङ, आशदेउ, सुनुहाङ चोङ/लिम्बूरूले सिक्किमलाई साथ दिएको देखिन्छ । वास्तवमा इतिहासको कुन कालखण्डलाई ‘दशलिम्बू’ ठम्याउनुपर्ने हो खोजको विषय बनेको छ ।

लेखकले औंल्याउन खोजेको जयकर्ण र जसमुखी एउटै पात्र होइनन् । जयकर्ण मैवाखोला थुमका वर्तमान फागोवनेमका पुर्खा हुन् । विसं १८४१ को कागजमा रणबहादुर शाहलाई गजदल रायका बारेमा पत्र पठाउने लिम्बू सुब्बाहरूमा देव राय, सुनगोन्धा राय, सैनन्द राय र जयकर्ण रायको नाम पनि परेको छ । लेखककै दस्तावेजभित्र विसं १८४३ को कागजमा जसमुषां/जसमुखीको नाम परेको छ । जसमुखी संखुवासभा वाना, लिङलिङका इयकहाङ याक्खाका पुर्खा हुनुपर्छ । हज्सन पाण्डुलिपिको खण्ड ८५ को पृष्ठ १३०/३१ मा अरुणपारका वलिङहाङ उलिङहाङहाङलगायतका खम्बूहरूले गोर्खालीसँग लड्न अरुणवारिका पुत्लुङहाङ देवानका पुर्खा पुत्लुङहाङ, इयकहाङ याक्खाका पुर्खा इयकहाङ र फागोवनेम लिम्बूका पुर्खा जयकर्ण र चतुरभद्रलगायतका लिम्बूहरूलाई सहयोग मागेको देखिन्छ ।

लेखकले योगी नरहरिनाथको ‘इतिहास प्रकाशमा सन्धिपत्र संग्रह’ पुस्तकमा छापिएको संवत् १८१४ को स्याहामोहरलाई उद्धृत गर्दै लिम्बूहरूलाई सेनकालमा नै ‘दशलिम्बू’ भनिएको तथ्य प्रस्तुत गरेका छन् । यो स्याहामोहरको सक्कल छायाप्रति डिजिटल लिंकहरूमा भेटिएकाले मोहरमा प्रयोग गरिएको छाप भने सेनहरूको होइन । योगी नरहरिनाथको संकलनमा परेका गोर्खा भोट–चीनको सन्धि विग्रहिक पत्रसँग उक्त मोहर रुजु गर्ने हो भने मोहरमा परेका छाप, अक्षर/सही, भोट–तिब्बतीहरूको जस्तो देखिन्छ । मोहरका अक्षरहरू देवनागरीमा छन् । शब्दहरू भने फारसी छन् । लवज मैथिलमा छ । उक्त स्याहामोहरमा विजयपुरका लागि भोट–तिब्बत र सिक्किमका प्रतिनिधिहरूको दस्तखत हुन सक्छ ।

क्लेमेन्ट्स रोर्बट मारखामले सन् १८७६ मा ब्रिटिसहरूको तिब्बतसँगको मिसनलाई लिएर ‘न्यारेटिभ्स अफ द मिसन अफ जर्ज बोग्ले टु टिबेट एन्ड अफ द जर्नी अफ थोमस म्यानिङ टु ल्हासा’ नामक पुस्तक प्रकाशनमा ल्याए । उक्त पुस्तकको पृष्ठ १५७ मा ब्रिटिसकालीन बेंगलका गभर्नर वारेन हेस्टिङले आफ्ना दूत बनाएर जर्ज बोग्लेलाई तिब्बत पठाएको र बोग्लेले तिब्बतमा लामाहरूलाई भेट्ने क्रममा गोर्खाली राजाले आफूले धपाएका विजयपुरका किरात राजा डेमोजोङ (सिक्किम) हुँदै पुर्निया पुगेको आफ्ना वकिलहरूमार्फत तिब्बतका लामाहरूलाई जानकारी गराएको लेखेका छन् । त्यस्तै ‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ पुस्तकको पृष्ठ ४२ मा सिक्किमका राजालाई भेट्न भोतिकर्ण (बुद्घिकर्ण) र तिब्बतका प्रतिनिधि नालुङदिङ खर्बा सिक्किम पुगेको चर्चा छ । विजयपुरका सेन राजाका दिवान, चौताराहरूको सिक्किम र तिब्बतसँग सुमधुर सम्बन्ध थियो । अरुणवारिका लिम्बुवान क्षेत्रका लिम्बूहरूमाथि सेनहरूको भन्दा सिक्किमका भोटियाहरूको पक्कड थियो । लिम्बू दिवान/चौतारियाहरू सिक्किमबाट परिचालित हुन्थे ।

फ्रान्सिस बुकानन् हामिल्टनले सन् (१८१९/१९८६) मा प्रकाशनमा ल्याएको ‘एन अकाउन्ट अफ किङडम अफ नेपाल’ पुस्तकको पृष्ठ १४० मा विजयपुरका दिवान बुद्घिकर्णले सिक्किमका भोटियाहरू ल्याएर आफ्ना राजा कामदत्त सेनको हत्या गरेको लेखिएको छ । सिक्किमको शासनको सबै बागडोर तिब्बतका लामाहरूले लिएको देखिन्छ । इतिहासकार इमानसिं चेम्जोङको संकलनमा सन् १९४८ मा प्रकाशित पुस्तक ‘किरात इतिहास’ को पृष्ठ ५२–५३ मा दलाई लामाले हाल तेह्रथुम फेदापका लिम्बूहरूलाई दिएको स्याहामोहर नै छापेका छन् । विसं २०६६ मा पाँचथर अम्लाबुङका अम्बिकाप्रसाद आङदेम्बेको संकलनमा प्रकाशन गरिएको ‘लिम्बूको संक्षिप्त इतिहास तथा आङदेम्बे वंशावली’ पुस्तकको पृष्ठ १७५ मा पनि तिब्बती स्याहामोहर छापिएको छ । मोहरमा के लेखिएको छ, अध्ययन हुन बाँकी छ ।

पुस्तकलाई किपट व्यवस्थामा मात्र सीमित गर्नु हुन्न । पुस्तकमा गोर्खा–लिम्बुवान–सिक्किम र भोट युद्घसम्बन्धी थुप्रै कागजात परेका छन् । इतिहास प्रधान त्रैमासिक पत्रिका ‘पूर्णिमा’ पूर्णांक ५८ मा छापिएका रणबहादुर शाहकालीन लालमोहरहरूमा पूर्वको इतिहासबारे चर्चा छ । रणबहादुर शाहले पूर्वको लडाइँमा खटिएका जोगनारायण मल्लसँग आदान–प्रदान भएको पत्रमा ‘उप्रान्त सुषिमको अघिको पुरानु काजि र नया काजिको लडाई भइरहेछ नया काजिको छोरो १ लडाइमा पर्‍यो पुराना काजिले धर्माकन कमायको रहेछ र धर्माको फौज उठाई सुषिमाथि चढाई राखेछ तस्तो देषता भोट्याले लिम्बूकन बहुतै दुष दिन लागेछ र तमोरवार गोर्षाको सेमाना गर्छु भोट्या हान्छु काज परिआया गुहार पनि दिया भनि लिम्बुहरू भन्न आया’, ‘लिम्बू श्रृग्याहरू मिल्न आउंछन’, ‘सांभा सिरिंले फेदाववाट पनि गुहार मागि पठायो’, ‘चौदण्डी चयेनपुर पुग्या हुन सुब्बाहरूका सम्मतले ज्या परि आउला सो काज गर’ जस्ता वाक्य परेका छन् । पत्रमा लेखिएका व्यहोराहरूमा सिक्किमको दरबारमा काजीहरूबीच झगडा भएको उल्लेख गरिएको छ ।

‘हिस्ट्री अफ सिक्किम’ को पृष्ठ ३९ अनुसार सिक्किमका चौथा माहाराजा गुर्मेद नामग्याल सन् १७३३ निसन्तान भइ मरे । उनको गर्भ साँगा छोलिङ गुम्बाका भिक्षुणी नेर गादेनको पेटमा थियो । नमग्याल फुन्छोको जन्म भयो । राजाको मृत्यु भएपछि भोटे काजी टाम्डिङ ग्याल्पो र उनका भाइहरू शक्तिमा आए । उनले भिक्षुणीको सन्तानलाई राजकुमारका रूपमा अस्वीकार गरे । अर्का लाप्चा काजीले भने जसका पेटमा भए पनि राजाको गर्भ नामग्याल फुन्छो नै हुन यिनलाई नै राजा बनाउनुपर्छ भनेर नाबालक राजालाई लिएर उनी दार्जिलिङ नजिक सिन्चेल पुगे । पछि उनलाई करवाङका छोरा युग नाम्चाका साथ भुटान पनि लगियो । यही विषयमा सिक्किममा काजीहरूबीच दशकौंसम्म झगडा भइरह्यो । लालमोहरअनुसार, उतिबेला लिम्बूहरू भने लाप्चा काजीका पक्षमा उभिए । लिम्बूमाथि ज्यादती गरियो र यसकारण तमोरखोलावारिका वर्तमान ताप्लेजुङ साँबा, सिरेङ, तेह्रथुम फेदापका लिम्बूहरू भोटेहरूसँग चिढिन थालेको देखिन्छ । जब गोर्खालीले अरुण तरे अनि तमोरवारिका लिम्बूहरू गोर्खालीसँग मिल्न आए ।

गोर्खालीहरूले पनि पूर्व खटिएका आफ्ना सरदारहरूलाई सुब्बाहरूले जे भन्छन् उही गर्नू भनेर पत्रमा लेखिएकाले पूर्वको गोर्खा–लिम्बुवान–सिक्किमको लडाइँमा लिम्बूहरूको मुख्य भूमिका रहेको देखिन्छ । लडाइँको सुरुआतमा भोटे र लिम्बूहरू एक भएर लडे । पछि

गोर्खाली र लिम्बू मिलेर सिक्किम–भोटविरुद्घ लडे । लिम्बू सुब्बाका तागतले गोर्खालीहरूले टिस्टामा खुँडा पखालेका थिए । गोर्खा सिक्किमका लडाइँमा लिम्बूहरू तिउरे बेघा, बलगाङ सेलिङलगायत थुप्रै लिम्बूहरूले शहादत प्राप्त गरेका थिए । यसमा खोज–अनुसन्धान आवश्यक छ । सिक्किमलाई अंग्रेजले सहयोग गरेपछि नेपालको सिमाना मेची खोलासम्म आएर साँगुरियो । भोट, मधेस युद्घमा लिम्बू र याक्खा जातिको पराक्रम देखेर खुसी भएका जंगबहादुर राणाले लिम्बू र याक्खा जातिलाई नमासिने मतवाली जाति कायम गर्दै विसं १९१७ मा लालमोहर जारी गरेका थिए ।

शिरमा ‘लालमोहोर सरकार’, पेटबोलीमा ‘कस्यपत्रम’ लेखेका कागज पनि भेटिएका छन् । मोहरहरू भनेका अधिकारसहितका पत्रहरू नै हुन् । पत्रमा कालो छाप भएका स्याहामोहर र रातो छाप भएको स्याहामोहर नै हुन् । तिब्बती लामा, सेन, गोर्खा, राणाहरूको राजकाज पत्रमार्फत नै हुन्थ्यो । संकलित सामग्री पढ्दा थाहा हुन्छ– पूर्वको इतिहास सुब्बाहरूको तोङ्बाको बिर्कोले छोपेको थियो ।

यो पुस्तक हिजोको गोर्खाली र लिम्बूहरूको साझेदारी शासनको दस्तावेज हो । नेपाल बन्न लिम्बुहरूको कति भूमिका थियो भनेर जान्नका लागि पनि यो पुस्तक अध्ययन गर्नैपर्छ । हालसम्म लेखन–संकलनमा आएका पूर्वका इतिहासका अक्षर/शब्दहरूमा भगिराज इङ्नामले संकलन गरेको ‘लिम्बुवानको ऐतिहासिक दस्तावेज संग्रह’ का सामग्री नघुसाउने/नथप्ने हो भने नेपालको इतिहासै अपुरो हुन्छ ।

(इतिहास अध्येता माबुहाङ लालीगुराँस नगरपालिका तेह्रथुमका मेयर हुन् ।)

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७८ ११:१६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अम्मकलाका लोग्ने खोज्दै हिँड्दा

युद्धका घाउ पछ्याउँदै हिँड्ने क्रममा दुई पत्रकार २०६१ मा साबिकको कर्णाली तथा सुर्खेत र बाँके घुमेका थिए । युद्धमा एकअर्कालाई जुधाएका मान्छेहरु अहिले मिलेका छन् र तिनीहरु जुध्दा मिचिएका मान्छे अहिले भुलिएका छन् । थिचोमिचोमा परेका सबैजसो मान्छे दूरदराजका शक्तिविहीन थिए । प्रस्तुत छ, त्यसबेला युद्धले महिलाको जीवनमा पारेको असरमाथि एक दृष्टि :
मोहन मैनाली, सुशील मैनाली

खाना खानुभयो ?दुनै झर्ने बेलुका ?आलु लाने, आलु ? लग न हो, अलि राम्रोराम्रो हेरेर । सिमी लग्ने, सिमी ?झोला नाईँ । स्याउ पनि नाईँ । 

२०६१ सालको कात्तिक महिना । देश चुपचाप थियो । डोल्पामा सन्नाटा थियो । तर, डोल्पाको सदरमुकाम दुनै साँच्चिकै सदरमुकामजस्तो थियो । शिक्षकहरू यहीं थिए । सरकारी कर्मचारीहरू यतै खाँदिएका थिए । शक्तिशाली मानिएको डोल्पाको छलमस्टका शक्तिशाली पुजारी पनि यही भीडमा मिसिएका थिए ।

दसैंमा सबै घरघर जानुपर्ने हो । तर, डोल्पा बाहिरका मानिसले डोल्पा छोड्न सकेका थिएनन । कारण थियो, यातायातका साधन नपाइनू र डोल्पा नछोड्नू भन्ने प्रशासनको निर्देशन । यातायातका साधन नचाहिने र प्रशासनको निर्देशन नमाने पनि हुने डोल्पालीले समेत दुनै छोडेनन् । दुनै छाडे ज्यान जाने डरले ।

डोल्पाको जुफाल विमानस्थलको जिम्मा लिने काम पनि दुनैकै थाप्लोमा थियो । विमानस्थल बन्दजस्तै थियो । चुपचाप, सुनसान थियो । चुपचाप जुफाल मात्रै थिएन, डोल्पाका प्रमुख जिल्ला अधिकारी पनि चुप थिए । ‘नेपालभरि यस्तै हो नि, तपाईंहरूलाई थाहा छँदै छ,’ हरेक प्रश्नको जवाफ यही वाक्यबाट सुरु गर्थे । चुपचाप सिडियो साप मात्रै थिएनन्, डोल्पाबाट ‘कान्तिपुर’ दैनिकका लागि समाचार पठाउने संवाददाता पनि चुप थिए । माओवादीको उर्दी थियो– ‘समाचार नलेख्नू, लेख्न परे हाम्रो समर्थनमा लेख्नू ।’

सुन्दा सरल लागे पनि यो ‘ज्यान जाने’ सम्मको धम्की थियो । सदरमुकाममाचाहिँ समाचार लेख्दा प्रशासनले भनेजस्तो र चाहेजस्तो लेख्नुपर्ने अघोषित ‘सेन्सरसिप’ थियो । फ्याक्स पठाउने सुविधा जिल्ला प्रशासनबाहेक अन्यत्र थिएन ।

‘झूटो समाचार लेख्नुभन्दा चुपचाप बस्नु नै जाती,’ संवाददाता मात्र चुप थिएनन् । दुनैबाट २ घण्टा हिँडेपछि पुगिने थाला गाउँकी देउमाया रोकाया पनि चुपचाप थिइन् । ‘तिमी आइमाईहरूले साँचो कुरा भन्छौ, समय साँचो बोल्ने छैन । त्यसैले नचिनेको मान्छे आउँदा चुपचाप बस्नू भनेका छन, हाम्रा बूढाले,’ लगभग डेढ घण्टापछि देउमायाले साँचो कुरा बोलिन् ।

हामी लडाइँका बेला ज्यान गुमाएका उनका छोरा लालबहादुरको कुरा गर्न खोज्थ्यौं । उनी एकोहोरो हाम्रो हालखबर सोध्थिन्, हामीलाई कोसेली दिन खोज्थिन् ।

खाना खानुभयो ?

दुनै झर्ने बेलुका ?

आलु लाने, आलु ?

लग न हो, अलि राम्रोराम्रो हेरेर ।

सिमी लग्ने, सिमी ?

झोला नाईँ ।

स्याउ पनि नाइँ ।

थाहा नपाएर होइन, एकोहोरिएर पनि होइन । नचिनेका मानिसलाई अलमल्याउने मेलो थियो उनको ।

‘भान्जाबाबुसँग आउनुभयो र मात्रै बोलेकी । नभए को कस्तो को कस्तो थाहा हुन्न । सबै जना कुरा थुत्न मात्रै आउँछन् । यताको हो कि उताको हो ? साधारणै हुँ भन्छन् सब ।’

द्वन्द्वका बेला महिलाले पाएका दुःख अहिले ओझेल परे । बरु तीज र पञ्चमी व्रतमा चरी जेल परेका कुरा ‘बोल्ड’ भएर आउँदै छन् । सहरिया चरीका अगाडि गाउँले बिचरीहरूको न त पहिला केही चल्थ्यो न अहिले नै । लडाइँमा पिल्सिएका महिलाको पीडा त कता हरायो कता !

उतिबेला भिड्न–मार्न उकास्ने दुवैथरीको अहिले घाँटी जोडियो । तर, देउमायाको जीवनको सहारा खोसियो । न त उनको घाउमा मलम लाग्यो, न गएको छोरो नै फर्कियो । यो देउमाया र उनका परिवारको इच्छाले वा राजनीतिक सिद्धान्तले प्रेरित भएर गरेको योगदान थिएन ।

उनको इच्छा त छोराले एसएलसी पास गरोस्, अरू अलिकति पढोस् अनि कतै कमाइ गरोस् भन्ने थियो । त्यसैले त एसएलसी परीक्षा हुनुअघि उनले छोरालाई ट्युसन पढ्न नेपालगन्ज पठाइन् । ‘ट्युसन पढ्न होइन, मार्न पठाएछौं, पुलिसका हात मार्न दिएजस्तो भयो,’ यसो भन्दा देउमाया एकै ठाउँ मात्रै खनिरहेकी थिइन् । उनको कुटोले आलु खन्दै थिएन, बरु छोरो मार्नेमाथि लगातार हानेजस्तो लाग्थ्यो ।

२०५८ साल पुसको पहिलो हप्ता लालबहादुर र उनका साथीहरू नेपालगन्ज झरे । नेपालगन्जमा सानो कोठा लिएर बसे र पढ्न थाले । त्यसको एक/दुई दिनमै लालबहादुर, गीर्वाण बुढा, कमल क्षत्री, राजी विक र विश्वचन्द्र बुढालाई सशस्त्र प्रहरीले पक्राउ गर्‍यो । त्यसपछि उनीहरूलाई धेरै कुरा थाहै भएन, जे जति थाहा छ, त्यो सुनिसक्नु छैन । ‘मेरो आँखैअगाडि ब्लेडले कमल दाइको ढाड चिरे र त्यसमा कागती हाले । पछाडि मेरो पनि त्यसरी नै चिरेछन् । दिनदिनै ड्रेसिङ गर्दै पिट्दै गरे,’ गीर्वाणले ढाडमा रहेका घाउका खत देखाउँदै भने, ‘राइफलको कुन्दाले हिर्काउँदा र संगीनले घोच्दासमेत शरीरले कुनै प्रतिक्रिया जनाउँदैनथ्यो । ऐया भन्न सक्ने स्थितिको पनि थिएन शरीर ।’

दिनुसम्मको यातना दिएपछि उनीहरूलाई फरक–फरक अस्पताल लगियो । अस्पतालबाट फेरि जेलमा ल्याउँदा गीर्वाणले लालबहादुरलाई चिन्न सकेनन् । ‘मभन्दा मोटोघाटो थियो ऊ, तर फेरि जेलमा ल्याउँदा मैले उसलाई चिन्न सकिनँ । कमल दाइले ‘लाले हो, हेर’ भन्नुभयो तर मैले चिन्न सकिनँ,’ यसले लालबहादुरले खाएको पिटाइलाई प्रस्ट पार्थ्यो, ‘दाइ म हुँ चिन्नुभएन भनेपछि बल्ल बोलीले लाले भनेर चिनेँ तर शरीरले कतै पनि लालबहादुरजस्तो लाग्दैनथ्यो ।’

गीर्वाण लालबहादुरको सुकेको जीउ देखेर एकदमै डराएका थिए ।

‘कोही मान्छे भेटे कि कीरा मार्दाझैं मार्दा । रित्तो घरमा बस्नुपरेको छ । उज्याला घामजूनजस्ता छोरा पढ्न पठाएको होइन मार्न पठाएका रहेछौं,’ कुटोको आवाजसँगै देउमायाको आवाज पनि ठूलो हुँदै गयो । जग्गा किन्ने मान्छे पाए उनलाई यहाँ एकछिन पनि बस्न मन थिएन । तर, यो बेला कसले किन्ने त्यस्तो ठाउँको जग्गा जमिन ?

गिर्वाणले हिरासतमा पाएको यातनाको चिनो । तस्बिर : सुशील मैनाली

यतिबेला जे भइरहेको थियो, उनीहरूको वशमा थिएन । त्यसैले उनी चुपचाप थिइन । बोल्नु भनेको थप समस्या ल्याउनु हुन्थ्यो । कुन पक्षको जासुस आयो, अब यसले के कुरा थुत्छ भन्ने मात्रै पर्थ्यो । त्यसैले त उनको घर पुग्दा हामीलाई छल्न देउमाया डोको बोकेर आलु खन्न हिँडेकी थिइन् ।

निकै बेर कुराकानी गरेर हामी देउमाया, आशा अनि छिमेकीहरूसँग बिदा भएर फेरि दुनै झर्‍यौं ।

दसैंको बेला थियो । मानिसहरू छलमस्टका पुजारीसँग शक्ति र आशीर्वाद माग्न आउँथे । दोहोरो टीका लगाउँथे (पश्चिम नेपालमा टीका एकले अर्कालाई सँगसँगै लगाउने चलन छ ।) ‘मन्दिरमा पूजाआजा र पर्व मनाउन बन्देज लगाइएको छ । हिन्दु धर्म, राजा र पूजाआजा मेटाउनुपर्छ । आफ्नो शक्ति निकाल्नुपर्छ भन्दै मन्दिरमा फोहोर गर्दै हिँड्ने गर्छन्,’ दुनैमा आश्रय लिइरहेका छलमस्टका पुजारी मोहनवीर रोकाया निकै दुःखी देखिए ।

पूजा–आजा बन्द गरेर आफ्नो शक्ति निकाल्नेहरू शक्तिविहीन भएका हुन् वा फेरिएका हुन्, अहिले पूजाआजामै व्यस्त छन् । अनि मन्दिरका लागि बजेट पाइएन भनेर रोइकराइ गरिरहेका छन् । मोहनवीरले उतिखेरै भनेका थिए, ‘कसैको आस्था मारेर निकालेको शक्ति धेरै टिक्दैन ।’

काम नसकिएसम्म र काम सकिएपछि पनि हेलिकप्टर कुरेर बस्दासम्म दुनैमा हामीले कोही मानिस पनि हँसिलो देखेनौं । कुरा गर्दा मन कुँडिनेबाहेक अरू कुरा सुनेनौं । माओवादीले अपहरण गरेका, प्रशासनले तारिख बोकाएका, थातथलोबाट लखेटिएका सबैको पीडामा रोइरहेको थियो, भेरी नदी पनि । हामी रातिसमेत कि त भेरी रोइरहेको सुन्थ्यौं कि सपनामा समेत उनीहरूकै पीडाले घेरिएका हुन्थ्यौं ।

यस्तैमा एउटा बिहान हामीलाई सुखद सन्देश आयो, तुरुन्तै हेलिप्याड जानू ! हामी भेरी तरेर हेलिप्याड पुग्दा नपुग्दै हेलिकप्टर आइपुग्यो, हामीले दुनै छोड्यौं, नेपालगन्ज पुग्यौं ।

तर, हामीलाई पीडा सुन्ने समयले छोडेको थिएन । हामी त युद्धले बनाएका घाउका पाइला पछ्याउँदै हिंँडेका थियौं । अब मुगु जानु थियो ।

तर मुगु जान त्यति सजिलो थिएन । अरूबेलै पनि हिँडेर जान सजिलो थिएन । बन्दुक चलेको यो बेला हिँडेर मुगु जाने कुरा सोच्नसम्म सकिँदैनथ्यो । हामीले सुर्खेत र नेपालगन्जको खाद्य संस्थानमा सम्पर्क गर्‍यौं, खाद्य संस्थानको चामल मुगु लाने हेलिकप्टरमा हामीले ठाउँ पाउँथ्यौं कि भनेर । उनीहरू भन्थे, राँझा विमानस्थल जाऊ । हाम्रो काम भयो— बिहानभर हेलिकप्टर उड्ला कि भनेर आशा गर अनि होटल फर्क ।

हामीले नेपालगन्ज बसाइमै पनि युद्धले बनाएका घाउका पाइला पछ्याउने निधो गर्‍यौं र दिउँसो दिउँसो बाँकेको चिसापानी धाउन थाल्यौं । हामीले सोचेजसरी नै यहाँ पनि युद्धका डोब भेटिए । मुगुको शेरीका नन्दबहादुर बुढा एक बर्षअघि भागेर यहाँ आएका रहेछन् । उनको जायजेथा माओवादीको कब्जामा थियो । खान माग्दा दिन नसकेपछि माओवादीले उनलाई बारम्बार मुसल लगाएछन् । मुसल लगाउनु भनेको गोलो लामो मुसलले तिघ्रा र पिँडुला पेल्नु हो ।

‘मेरो त पुरानो भयो, म तपाईंहरूलाई आलो घाउ देखाउँछु,’ नन्दबहादुरले हामीलाई नजिकैको घरमा पुर्‍याए, जहाँ अम्मकला बुढा अरूले भित्र्याएको धान हेरेर टोलाइरहेकी थिइन् । गाउँमा यसरी नै अन्न भित्र्याउने बेला भएको थियो । तर, ज्यान बचाउन उनको परिवार गाउँ छोडेर रातिराति हिँड्यो । ‘दिउँसो हिँड्न दिन्नन्, उतै फर्काउँछन् । अनि मार्छु मात्र भन्छन्,’ फुपूको घरमा शरण परेकी अम्मकलाको परिवार गाउँ छोड्दा सँगै थियो । तर, राति लोग्ने कता गए पत्तै भएन । दुई छोरी लिएर अम्मकला एकातिर लागिन् । अहिले उनी कहाँ छन् अम्मकलालाई थाहा थिएन ।

‘लोग्ने कता गए, गमगढी पो छन् कि ? बाँचेकै छन् कि, मारिए कि ?,’ मनमा असंख्य प्रश्न थिए । अनुहारमा सहिनसक्नु पीडा थियो । पीडालाई आँसुले बगाउनेबाहेक अम्मकलासँग अरू उपचार थिएन । रातिराति खाली खुट्टा हिँड्दा छोरीहरूका खुट्टाका एकपत्र छाला गएका थिए, तर पनि माओवादीबाट नसमातिई घर छोडेर भाग्न सफल भएकोमा थोरै सन्तोष भने थियो ।

खुट्टा दुखेको होइन स्कुल छोड्नुपरेको पीडामा निरन्तर रोइरहेका थिए छोरीहरू ।

अन्धाधुन्ध हिँड्दा फुटेका अम्मकलाकी छोरीका पैताला । तस्बिर : सुशील मैनाली

मुगुको सेरीकै मनसुर बुढा निर्वाचित वडाध्यक्ष थिए । उनी पनि बाँकेको चिसापानीमै अर्काको घरमा भाडामा बसेका थिए । हामी जाँदा कसोकसो गुन्द्री र राडी भेट्टाए, हामीलाई बसाउन । भित्रैबाट छ्यांग आकाश देखिने घरभित्रबाट उनले भने, ‘यस घरको भाडा माग्छन्, कसरी तिर्ने हो ! गाउँमा घर भएर के भो र हामीलाई ! अब इन्डिया गएर भए पनि कमाएर तिरौंला ।’

मनसुरजस्तै हामी पनि असहाय बन्दै थियौं, मुगु जान । तर, यहाँ पनि अरु बेलाकै कर्णाली यात्राजस्तै खबर आयो— भोलि बिहानै खाद्य संस्थानको चामल लिएर हेलिकप्टर गमगढी जाँदै छ । तर, नेपालगन्जबाट होइन, सुर्खेतबाट । हामी सुर्खेत हानियौं । अनेकन ठाउँमा सुरक्षा बार–पार गर्दै छिन्चु पुग्दा दिनले कालो बर्को ओढ्यो । अब के गर्ने ? भोलि बिहान त हेलिकप्टर उड्छ । हामीले एउटा दुस्साहास गर्‍यौं, छिन्चुमा आर्मीलाई गमगढी हिँडेको पत्रकारहरूको टोली आउँदै छ भन्ने खबर गरिदिन अनुरोध गर्‍यौं र बाटो लाग्यौं ।

सुर्खेत छिर्ने बेला सुरक्षा फौजको ‘यसरी राति नहिँड्नू’ भन्ने धम्कीपूर्ण सल्लाहमा कुनै प्रतिक्रिया नजनाएपछि मात्र हामी बजार छिर्न पायौं । सात बजे सधैं बसिरहेको होटलमा पुग्दा त्यहाँ सुनसान थियो । अरू बेला हामीलाई स्वागत गर्न आइपुग्ने होटलका मालिकसँग ढोका खोलिदिन अनुरोध गर्‍यौं । यस्ता बेला राति राति हिँडेको भनेर एक फन्को गाली गरेपछि मात्र उनले हामीलाई होटलभित्र छिर्न दिए । हामीले ठान्यौं, ‘पाहुनाको स्वागत सत्कार गर्नॅपर्छ’ भन्ने मूलमन्त्र भएको यो व्यवसाय त यस्तो भयो भने जीवितजस्तो लाग्ने वस्तु देख्नेबित्तिकै गोली ठोक्नू भन्ने आदेश पाएकाहरूको बोली कस्तो सुनियोस् र !

खाना खान होइन, होटलभित्र पस्न पाएको खुसियाली र भोलिपल्ट गमगढी उड्न पाइने आशामा हामी भुसुक्क निदायौं ।

भोलिपल्ट बिहानै हामी सुर्खेत विमानस्थल पुग्यौं । विमानस्थल सुनसान थियो । सम्पर्क गर्ने व्यक्तिहरूको नामोनिसान थिएन । एकछिनमा विमानस्थलमा रोकिएको हेलिकप्टरमा चामलका बोरा हाल्न थालियो । यतिन्जेल बनाएका सबै सम्बन्धहरू भजाएपछि हामीलाई ठाउँ दिन एक/एक सय केजीका दुई बोरा चामल घटाइए । हामी लाग्यौं राराको आकाश हुँदै गमगढी ।

गमगढी ओर्लंदा मानिसहरू चामलको बोरा बोक्ने पालो आउँछ कि भनेर हेर्दै थिए । हामी भने अम्मकलाका लोग्नेलाई खोज्दै थियौं । अहँ उनको पत्तो थिएन । गमगढीमा हामी पुगेकै दिन सार्वजनिक सुनुवाई रहेछ । प्रजिअसहित सबै कार्यालय प्रमुखहरू जम्मा भएको सुनुवाइमा एमाले अध्यक्ष प्रेमबहादुर मल्लले अनुरोध गरे, ‘शिक्षकलाई स्कुल जाऊ, अरू कर्मचारीलाई गाउँ जाऊ भन्ने बेला होइन यो, सदुरमुकाम आऊ भन्ने बेला हो । सुरक्षाकर्मीले त आफ्नो ज्यान बचाउन नसकेर भागेर हिँडेका छन् भने अरूको के कुरा भयो र ? त्यसैले सीडीओ सापले सकेसम्म, मिलेसम्म सबैलाई सदरमुकाममै हाजिर गर्न मिल्ने व्यवस्था गर्नुपर्‍यो ।’ यसले दुनैमा झैं गमगढीमा पनि सबै कार्यालय र कर्मचारी यतै छन् भन्ने छनक दियो ।

गमगढीमा शरण लिन मुगुको खत्याड भेग र जुम्लाको सिञ्जातिरबाट आएका मानिसहरू खाना र बासको खोजीमा थिए । हामी भने हराएका अम्मकलाका श्रीमान्को खोजीमा थियौं । श्रीमान् भेटिएको खबर दिन पाए अम्मकलाको खुसीको सीमा रहने थिएन । तर, न त शरण लिइरहेकाहरूले खोजेको कुरा भेटे न हामीले अम्मकलाका लोग्नेलाई भेट्यौं । मुगुबाट इन्सेकका लागि काम गर्ने जीवन सेजुवालको प्रयास पनि यतिबेला काम लागेन ।

‘सुर्खेतमा भेटिएलान् कि ?’ उनैले आशा देखाए ।

‘गमगढीमा माओवादीले आक्रमण गर्दै छ रे ?’ भन्ने हल्ला चलेपछि सदरमुकाममा सबैको मुख अँध्यारो थियो । हामी नजिकका गाउँ र खेततिर गयौं । धान काटिरहेका भामबाडाका मानिसहरूले भने, ‘खाना खानु नपर्ने भए अनिकाल लाग्ने थिएन ।’ तर, हामीले सुन्यौं, ‘पद नचाहिने भए मान्छे मर्नुपर्ने थिएन ।’

‘खाना र पद’ यिनै दुई थिए मानिस मारिने मुख्य कारण । ‘माओवादीले आजै हान्छ, भोलि हान्छ’ भन्ने हल्लाबीच हामी दुई दिनभन्दा बढी गमगढी बस्यौं । ‘अब मुगु आउने चामलको कोटा सकिन लाग्यो । त्यसपछि हेलिकप्टर यता आउँदैन । तपाईंहरू जान पाउनुहुन्न । त्यसैले तपाईंहरू झर्दा राम्रो,’ प्रमुख जिल्ला अधिकारी उद्धवबहादुर थापाको सल्लाह मान्दै हामी सुर्खेत झर्‍यौं ।

‘जुम्ला र मुगुबाट भागेर आएकाहरू खाद्य संस्थान नजिकैको चउरमा बसेका छन्,’ सुर्खेतमा हामी बस्ने होटल साहुबाट यत्ति इसारा पाएपछि हामी लाग्यौं चउरतिर ।

बिहानको खाना खाने बेला भएको थियो । पकाएको होइन अलिअलि भिजेको चामल उनीहरूका लागि चौरासी व्यञ्जन थियो । यही व्यञ्जन थाल, कागज, बाल्टीको बिर्को जे भेटिन्छ त्यसैमा पस्किएर कसैको डर, धाक र धम्कीबेगर खान पाउनु उनीहरूका लागि स्वर्गको अनुभूति हुने बेला थियो ।

हामी चुपचाप सोधिरहेका थियौं, यता कतै अम्मकलाका श्रीमान् भेटिएलान् ? यो चउरको भीड चुपचाप थियो । तर, उनीहरू गफ गरिरहेका थिए । आवाज आउँदैनथ्यो, गफ सुनिँदैनथ्यो, तर अनुहारमा एकअर्काको कुरा बुझेको भाव थियो ।

हामी धेरै बेर बसेपछि यो चुपचाप तोडियो र आवाज आयो, सुक्कसुक्कको । अनि आँखाबाट बलिन्द्र धारा आँसु पोखिए । सुर्खेतको चउरले नबिर्सेको भए पनि आउने विस्थापितहरूले योभन्दा अघि आएका विस्थापितहरूलाई सुनाएको व्यथा निकै कहालीलाग्दो थियो । त्यति वेला यहाँ बगेका आँसुको भेल भेरीमा नमिसिएको भए अझै पनि जमिन ओसिलो हुँदो हो ।

विराट जुम्लाकी हर्केनी बुढागाउँको खबर र आफन्तमाथि भएको ज्यादती बोलेर होइन, आँसुले व्यक्त गर्दै थिइन् । माओवादीहरूलाई आधा बाली बुझाउने र भन्नासाथ खाना खुवाउनु त परेकै थियो, अब उनीहरूले पिटाइ पनि खानुपर्ने भयो । यस्तो पीडामा पनि केही गर्न नसकी निरीह बन्नुपर्ने हाम्रो अवस्थाप्रति थोरै दया लाग्यो ।

‘कि त पाटीमा हिँड भन्दा, कि त घर छोडी जाऊ भन्दा,’ साउतीमै हर्केनीले यहाँ आउनुको पीडा पोखिन् ।

छेउमै बसेकी उनकी देउरानी माघे बुढाले काखे नानीलाई देखाउँदै थपिन्, ‘उनीहरू भोकाया छन्, पख पख भन्दाछौं, के गन्ने त ?’ माघेको प्रश्न हामीतिरै सोझियो । ‘जन्ता त मर्‍यो त । माओवादी मर्‍यो भन्छन् जन्तै मर्‍या देखिन्छ, आर्मी मर्‍यो भन्दाछन् जन्तै मर्‍या देखिन्छ ।’ सत्र हजार मानिस मारिएपछि दुवै पक्षले हामी एकै हौं भनेर थाहा पाएको कुरा माघे र हर्केनी बुढाको सामान्यज्ञानले पहिल्यै देखेको थियो ।

‘कठै आफ्ना त मर्ने दिन आइगया छिया, यिनको के हुने हो ?,’ केटाकेटीतिर देखाएर हर्केनीले कुराको बिट मारिन् । कर्णालीको यही अवस्था थियो, देशका अन्य भेगका मानिसहरूले ‘काम गर्ने बेला’ भन्ने उमेरमा कर्णाली भने ‘मर्ने बेला’ भयो भन्न बाध्य थियो ।

धपाइएका पहाडवासी सुर्खेतमा । तस्बिर : सुशील मैनाली

सुर्खेतको चउरमै बस्ने मुगु, सेरीका बाँचे बुढालाई कामको खाँचो थिएन । हातपाउ बसेका थिएनन् । यही चउरमा पनि राडी बुन्न व्यस्त थिए । तर भन्थे, ‘केटाकेटी बौलाउन लाग्या छन्, मै बौलाएको छु । कहिले केटाकेटी भोक लाग्यो भन्दा, कहिले जोई भोक लाग्यो भन्दा, कहिले छोरो भोक लाग्यो भन्दा, कहिले छोरी भोक लाग्यो भन्दा, कहिले भाइ भोक लाग्यो भन्दा, कहिले दाइ भोक लाग्यो भन्दा, हाँसने मान्ठ देख्दा अचम्मले मद्दा छौं ।’

बाँचेले जस्तै पीडा पोख्न एकै सास काफी थियो यो चउरमा बसेका सयौं मानिसलाई ।

अम्मकलालाई सुनाउने खबर यो चउरमा पनि मिलेन । मानिसका पीडा र थकानले चुर भएका हामी बेलुका होटल पुग्यौं । खाना खाएर सुत्ने तरखर गर्दै गर्दा सुर्खेतको आकाशमा नाइटभिजन हेलिकप्टर उड्यो । भोलिपल्ट बिहानै पत्रकार गोविन्द कोइरालाले सुनाए— ‘राति गमगढी हानेछन् ।’

हामी हेलिकप्टर चढेर गमगढी पुग्यौं । दुई दिनअगाडि देखेको गमगढी र आजको गमगढी हेर्दा लाग्यो— ध्वस्त पार्न बुद्धि र समय धेरै चाहिँदैन ।

यसपटक मुगुमा कस्तो त्रास थियो भने अम्मकलालाई सुनाउने राम्रो खबर पाइएला कि भनेर खोजी गर्न हामीले सकेनौं ।

प्रकाशित : कार्तिक ६, २०७८ १०:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×