जुन २६ को सपना - कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

जुन २६ को सपना 

फर्केर हेर्दा लाग्छ, जीवनमा कुनै एकबेला हामी जतिसुकै अप्ठेरोमा परे पनि अन्ततोगत्वा जीवनले धेरै मौका दिन्छ । जीवन एउटा रूखजस्तै हो । एउटै पात बाँकी नभई झरेको रूखको केही समयपछि पालुवा लागेर हरियाली आउने स्थिति भएझैं निराशा नै निराशा र असफलताले जिजीविषा हराएको जीवनमा पनि धैर्य राखेर कुर्ने हो भने पालुवा चढ्न सक्छ । 
सुशील कोइरालाले भने–  तपाईंले पूर्व चितवन छोडेर पश्चिम चितवनमा घरजम गर्ने निर्णय लिनुअघि पूर्व चितवन राम्ररी बुझ्नुस् । 
विश्व पौडेल

सामान्यतया अगस्ट लागेपछि बर्कलीमा केही हप्ता तातो सुरु हुन्थ्यो । स्थानीयहरू त्यसलाई ‘हिट वेभ’ भन्थे । मेरी घरभेटी बज्यै एक जना वृद्धा थिइन्, जो एक्लै बस्थिन् । क्यालिफोर्निया सुक्खा हुँदै छ भन्ने कतै पढेदेखि नै कोठामा बस्नेहरूले पानी धेरै खर्च नगरून् भन्ने उनको चाहना हुन थालेको थियो ।

तिनी धेरै पढेकी महिला थिइनन् र मलाई थाहा भएसम्म घरभाडा उनको आम्दानीको प्रमुख स्रोत थियो । त्यसो त बर्कलीमा अन्य घरभेटीहरू पनि अप्ठेरा नै भएको खबर मेरा साथीहरू ल्याउँथे । म त्यसैले जसरी पनि मिल्ने कोसिस गर्थें, सकेसम्म हाँस्थें– उनले बुझे पनि नबुझे पनि, महत्त्व दिए पनि नदिए पनि केही मजाकका कुरा, केही नयाँ कुरा सुनाउँथे र समयमै भाडा बुझाउँथे । उनको मप्रतिको बानीवयहोरा सधैं उस्तै थियो– जोकमा पनि सकेसम्म नहाँस्ने, नबुझेझैं गर्ने गर्थिन् । उनी मलाई चिढ्याउन पनि चाहन्नथिन्, नजिक हुन पनि चाहन्नथिन् ।

‘धनी देशका विद्यार्थी त ठीकै छन् । तर, क्यानाडा, जापान, पश्चिम युरोप, पूर्वी एसियाका केही र खाडीका केही देशबाहेक अन्य ठाउँका विद्यार्थीहरू धेरै नजिक हुन दियो भने आफ्नो देशको दुःखको कुरा सुनाएर बेलामा बहाल नतिर्ने दाउ खोज्छन् भन्ने पनि यी घरभेटीमध्ये कतिलाई परेको छ’, एकदिन मेरो थाई साथीले भन्यो । हुन पनी मैले भाडा लिएर बसेको घरमा म बस्ने तलामा पहिल्यै एउटा इरानी केटा बसेको थियो, जो दिनदिनै इरान सरकारलाई गाली गर्थ्यो, आफ्नो परिवारका सदस्यलाई सत्य, न्याय, प्रजातन्त्र र धार्मिक अल्पसंख्यकको पक्षमा लाग्दा कसरी प्रताडित गरिएको छ भन्ने सुनाउँथ्यो र बूढीले पनि उसको दुःखका कथा सुनेर उसलाई पहिल्यै केही मद्दत गरिसकेकी थिइन् । त्यस इरानीबाहेक अर्को एक अमेरिकी, टाम, पनि त्यही तलामा बस्थ्यो ।

मुख्य कुरा उक्त घर मेरा लागि घरजस्तो भइराखेको थिएन । देख्दा हेल्लो भन्थें, घरभेटीलाई, त्यो इरानीलाई र टामलाई, जो थोत्रो सर्ट लगाउँथ्यो । नब्रास्काबाट एक जना समलिंगी मित्रको पछि लागेर क्यालिफोर्नियाको उत्तरी सहरी क्षेत्रमा आएको टाम नजिकैको एउटा डिपार्टमेन्टल स्टोरमा जुत्ता बेच्ने काम गर्थ्यो । एकदिन आफ्नो साथीले छोडेको, नब्रास्कातिर फर्केर जाने वातावरण नभएको जस्ता टामका दुःखका कुरा सुनेपछि मलाई फेरि ऊसँग धेरै कुरा गर्न मन लागेन ।

यसरी घरबाट पन्ध्र हजार किलोमिटर पर पुगेको मलाई त्यहाँ पनि कुनै सन्तुष्टि थिएन । मेरो मनमा चितवन दोहोर्‍याई तेहर्‍याई आउँथ्यो– सहन नसक्ने तातो मौसममा पनि, साथीभाइ नभएको एक्लोपनमा पनि । चितवनको तस्बिर धेरै खालको थियो । कहिले पश्चिमतिर डुब्न लागेको घामलाई सौराहाबाट हेरेको सम्झन्थें, कहिले भर्खर रोपेका धानको हरियो बीच–बीचको धमिलो पानी सम्झन्थें । कहिले निपनीबाट मोहनातिर जाँदै गर्दा पश्चिमतिर हेर्दा देखेको जंगल सम्झन्थें ।

सम्झनाहरू निरुद्देश्य आउँछन्, जान्छन् । ती मुस्कान पनि ल्याउँछन्, पीडा पनि दिन्छन् । मलाई धेरैजसोले पीडा दिन्थे । कहिलेकाहीं समयले मात्र सम्झनाहरूको अत्याचारबाट मुक्ति दिलाउँछ । मेरो हकमा सान फ्रान्सिस्कोको चिडियाखानाको एकसिंगे गैंडाले पनी सम्झनाको बोझ हल्का बनाउँथ्यो ।

एक शनिबार म चिडियाखानामा त्यो गैंडा हेर्दै थिएँ ।

गैंडासँगै छेउमै, लगभग मैलेजस्तै उक्त गैंडालाई मायालु भावले हेर्दै गरेकी, चिनेचिनेजस्ती, एक महिला देखिइन् । उनको जीउ ठूलो थियो । उनका दाँतहरू पनि धेरै मिलेका थिएनन् । परम्परागत परिभाषामा उनी सुन्दर थिइनन् । म उनको अझ नजिकै गएर गैंडालाई हेर्दै थिएँ, उनले भनिन्, ‘हाम्रै नेपालको ।’

जम्मा दुई शब्द । मलाई भनेको हो कि गैंडालाई बुझ्न सजिलो भएन । तर, पनि मैले भनें, ‘हाम्रै नेपालको जस्तै ।’

‘नेपाल कहाँबाट तपाईं ?’ मैले नजिकै पुगेर सोधें ।

‘चितवन टाँडीबाट,’ उनले भनिन् । उनको उत्तरले मलाई अप्ठेरो पार्‍यो । म अब उनलाई मतलब नगरीकन हिँड्न सक्ने स्थितिमा पुगिनँ ।

‘म पनि टाँडीकै हुँ,’ मैले भनें । उनी पश्चिमपट्टि सौराहा जाने बाटोतिरकी थिइन् । म पूर्वतिरको ।

मलाई नेपालीभाषीहरू फेला पार्न त्यो बे एरियामा गार्‍हो पनि थिएन । अरू बेला भएको भए उनको खासै धेरै मतलब गर्दैनथे हुँला । तैपनि उनीसँग बोल्न मन लाग्यो ।

‘कति भयो यता आएको ?’ उनले सोधिन् ।

‘यस्तै चार पाँच वर्ष,’ मैले भनें ।

‘चार, पाँच वर्ष पनि कति छिटो जान्छ है ?’ तिनले भनिन् ।

र, यसरी एउटा चिनजानको सुरुआत भयो । हामी बिस्तारै ठूलो ओठ भएको त्यो गैंडालाई छोडेर अर्कोतिर हिँड्न थाल्यौं । एकैछिनपछि उनले उनीसँगै घुम्न आएको एक जना इरिट्रियाली मित्रसँग मलाई चिनजान गराइन् । उसले अलिअली दार्‍ही पालेको थियो, मोटो, कालो रिम भएको चस्मा लगाएको थियो । ऊ मसँग चिनजान गर्दा खासै खुसी थिएन । म पनि ऊसँग चिनजान गर्नुपर्दा त्यस्तो खुसी थिइनँ र मलाई लाग्छ, हामी तीनै जना त्योबेला त्यो स्थिति नआइदिएको भए हुन्थ्यो भन्नेमा थियौं ।हामी सँगसँगै चिडियाखानाबाट बाहिर निस्क्यौं ।

नजिकै प्रशान्त महासागरले एसियाको चीन, सिंगापुरदेखि पानी ल्याएर अमेरिकाको जमिनमा छ्यापिरहेको थियो । नजिकै स्लोअट बुलभार्डको पुरानो पिट्स क्याफेमा पसेर मैले तीतो र तातो अमेरिकानो कफी मगाएँ । उनीहरूले जुस मगाए । उनको इरिट्रियाली मित्र आफ्नो देशबारे बोल्न धेरै रुचाएन । मैले बीचमा एकपटक भनें, देशको खराब खबर सुन्दासुन्दा म त गैंडाजस्तो भैसकेको छु, केहीले पनि नछुने । घरभेटी र अरू छिमेकीको कुरा भने मैले गरिनँ । उनले आफ्नो कुरा खासै गरिनन् । निकैवटा चिसा सन्नाटाबीच त्यो तातो कफी पियाइसकियो । पिइन्जेल हामी तीनै जना मन नभईनभई कुनै सभामा बस्न बाध्य भएका श्रोताजस्ता थियौं ।

फर्केर त्यो दिन राति मैले उनलाई सपनामा देखें । सपनामा उनी र म बजारमा हिँड्दै थियौं । अरू कोही पनि थिएनन् । उनले आफ्नो संघर्षका कथा सुनाइन् । टाँडीको माध्यमिक विद्यालयमा पढ्दाका कुरा सुनाइन्, सकीनसकी संघर्ष गरेर अमेरिका आउने जाँच दिएको कथा सुनाइन्, भिसा पाउने हो कि होइन भनेर राजदूतावासमा कुरेको कुरा सुनाइन् । अमेरिका गएपछि ट्युसन तिर्न गाह्रो भएको कुरा सुनाइन्, साथीभाइ नभएका बेला बल्ल एक जना इरिट्रियाली साथी भेटेको कुरा सुनाइन् । विपनामा जे कुरा उनले भनेकी थिइनन्, त्यो सपनामा आएर सबै स्पष्टीकरण दिइन् । बिहान उठ्दा उनीप्रति मेरो सोचाइ केही राम्रो भयो । त्यसको एक हप्तापछि फेरि बर्कलीमा मेरो क्याम्पसछेउ कफी खान भेट्ने उनको र मेरो कार्यक्रम बन्यो ।

मेरो सपनामा जेसुकै भए पनि कफी–भेटमा उनी कुनै स्पष्टीकरण दिने गरी आएकी थिइनन् । कफी खाँदै गर्दा उनी धेरै बोलिनन् । मेरो जीवन मेरो मर्जी हो भन्ने उनको सोचाइ थियोजस्तो लाग्छ । म बरु अरू बेला धेरै नबोल्ने मान्छे भए पनि त्यतिखेर उनीभन्दा धेरै बोलें । टाँडीको उनको गाउँ मोहनातिरको कुरा धेरै गरें । जबर्जस्ती केही प्रसंग ल्याएर टाँडीको मेरो गाउँ शान्तिचोक र उनको गाउँ मोहनाबीचको सम्बन्ध गाँस्न खोजें ।

‘शान्तिचोकमा सानो छँदा, उखुम गर्मीमा पानी लगाउन जाँदा, हामी बाघचाल खेल्थ्यौं । खेतको बीचमा सानो खरको छानो भएको कुटी बनाएको हुन्थ्यो, चिसो पानीको गाग्रो हुन्थ्यो, त्यही कुटीको शीतलमा बस्दै बाघचाल खेल्थ्यौं । छेउमा सधैं बसेर गफ चुट्ने दुई, तीन जना हुन्थे । एक जना कलकत्ताबाट फर्केका लाहुरे थिए, जो आफ्नो कलकत्ताको रसिक जीवनबारे सुनाउँथे । अर्को एक जना अन्तरिक्षयात्री थिए । उनका अनुसार, चितवनमा मान्छेहरू खासै नहुँदाका बेला, २०१८ साल तिर, एक दिन उनी डुल्दै मोहनातिर गएका थिए । चर्को गर्मीमा थाकेर खेतनजिकै सुस्ताएका मात्र के थिए, केही एलियनहरू आएर उनलाई समातेर मंगल ग्रह लगे । केहीदिन राखे र फर्काइदिए रे ।’

यत्तिको रसिलो अनुभव सुनाएपछि उनले प्रतिक्रिया जनाउने ठाउँ निकै हुन्थे । पहिलो कुरा यो कथा मोहनासँग जोडिएको थियो, अर्को कुरा अन्तरिक्षयात्री चितवनमा त्यसरी फेला पार्नु चानचुने कुरा थिएन ।

‘साँच्चै आस्ट्रोन्याट त के होला त्यो ?’ अपेक्षित रूपमा उनले सोधिन् ।

‘खै ?’ मैले पनि के–के न अनभिज्ञ भएजस्तो गरेर उत्तर दिएँ । तर, यथार्थमा उक्त आस्ट्रोन्याटको यात्रा विवरण सधैं उस्तै हुन्थ्यो । ऊ सुरुमा पाँच तले रकेट चढेर माथि गयो, सुरुमा रकेटको एउटा तला खस्यो, त्यसपछि दोस्रो तला खस्यो, त्यतिन्जेल ऊ वायुमण्डलको माथि पुगिसकेको थियो । त्यसपछि पृथ्वीको दुई चक्कर लगाएर पृथ्वीको अन्तरिक्षबाट बाहिर निस्कने बेला रकेटको अर्को तला खस्यो, त्यसपछिको करोडौं माइल दुईतले यानमा गयो । मंगलग्रह नजिक पुगेपछि ऊ माथिल्लो तलामा गयो । त्यसपछि तल्लो र माथिल्लो तला छुट्टियो ।

माथिल्लो तला मंगलग्रहतिर लाग्यो, तल्लो तलाले मंगलग्रहको वरिपरि फन्को लाइरह्यो । फर्केर पृथ्वी आउने बेला त्यो माथिल्लो तला आएर तल्लो तलासँग जोडियो र ऊ तल्लो तलामा गयो । त्यसपछि माथिल्लो तलालाई उतै मंगलग्रहमा छोडेर तल्लो तला मात्र भएको एकतले रकेटमा चढेर ऊ पृथ्वीमा आइपुग्यो । जतिपटक सोधे पनि रिठ्ठो नबिराई आस्ट्रोन्याट यही कथा भन्थ्यो । साँच्चै भनुम् भने मलाई पछि त उसको कुरामा विश्वास हुनथाल्यो । मैले उनलाई यही कुरा सुनाएँ ।

उनीसँग किन कुरा गरिरहेको थिएँ, किन उनले मेरो कुरामा ध्यान दिऊन् भन्ने चाहन्थें मलाई थाहा थिएन । म आफूलाई उनीभन्दा निकै माथिको व्यक्ति ठान्थें र त्यसको सुनिश्चितताका लागि पनि उनी मेरो प्रशंसा गरून्, मप्रति कौतूहल हुन् भन्ने चाहन्थें । तर, त्यही बेला उनको इरिट्रियाली साथी सम्झन्थें अनि मलाई हामी समुद्रमा फालिएका र बग्दै गर्दा अचानक भेटिएका प्लास्टिकका दुई खाली बोतलजस्तै हौं भन्ने लाग्थ्यो, भेटिएको केही समयपछि छुट्टिनेमा कुनै शंका नभएको ।

उनको इरिट्रियाली साथीसँग उनलाई भेटेपछिको एकदिन स्याटक अभेन्युको कर्नरमा भेटें । उसको एउटा सानो ग्रोसरी स्टोर थियो । मलाई देखेपछि ‘हे म्यान’ भनेर बोलायो । हामी दुवै जनालाई एक अर्काप्रति कुनै उत्सुकता नभएको कुरा हामी दुवैलाई थाहा थियो । उसको बाउसको बालाई पहिलोपटक त्यहीं भेटें । ती इरिट्रियाको इथियोपियासँगको स्वतन्त्रता क्रान्तिका बेलाका वामपन्थी विद्रोहीतर्फका एक महत्त्वपूर्ण नेता थिए । उनी इरिट्रियाका स्वास्थ्यमन्त्री पनि भएका थिए तर पछि राष्ट्रपतिसँग उनको कुरा नमिलेपछि उनी भागेर बर्कली आएर बसेका थिए । तर, उनको बर्कली बसाइ त्यति सुखद भने थिएन । मैले भेट्नु केही दिनअघि उनी रेल स्टेसनमा रेल कुर्दै थिए । उनले इरिट्रियामा छँदा मारेका कुनै व्यक्तिको परिवारको सदस्यले उनलाई चिनेछन् र धन्न रेलको लिकमा खसाएर फ्याँकिदिएनछन् ।

‘ढिलो–चाँडो त्यो बूढोलाई कसै न कसैले मार्छ । आफू मन्त्री हुँदा त्यसले भुइँ न भाँडामा भएर कतिलाई मारेको थियो,’ एकदिन बर्कलीमा पढ्ने एक इरिट्रियालीले मलाई भनेको थियो ।

‘तिनीहरूको परिवारलाई कुनै पनि इरिट्रियनले मन पराउँदैन, यहाँ तिनीहरूको कोही साथी पनि छैनन्,’ अर्को एक इरिट्रियनले मलाई त्यसपछिको एक दिन भन्यो ।संयोगवश ती इरिट्रियाली बूढालाई नेपालको सशस्त्र संघर्षबारे धेरै नै विस्तृत थाहा थियो । नेपालका विद्रोही नेताहरूको नाम पनि कनीकुथी भन्न सक्थे । मलाई लाग्यो, अन्तरकुन्तरमा उनी अझै विद्रोही थिए । ती कतै कोही विद्रोही भएर लडेको थाहा पाए भने कुरा बुझ्नतिर नलागी उनीहरूको पक्षमा नै बोल्ने खालका व्यक्ति थिए ।

***

सेप्टेम्बरको पहिलो हप्ता नै अपेक्षित रूपमा ‘हिटवेभ’ सुरु भयो । मेरो बस्ने कोठामा एयर कन्डिसनर थिएन । दिउसो कफी खाने बानी पनि केही समयलाई छुट्यो । पुस्तकालयको चिसो हुने भागमा बसेर पत्रिका पढ्दै समय कटाउन लागें ।

‘सेप्टेम्बरतिर मेरो ध्यान सधैं यहाँको नयाँ पारागुयान विद्यार्थी आए भन्नेमा हुन्छ । सधैं मेरो आशा राम्री, कुरो मिल्ने, तिक्ष्ण कोही आफ्नो छरछिमेकतिरबाटै आइदिओस्, मसँग ग्रोसरी गर्न अथवा अन्य केही काम गर्न सहयोगका लागि याचना गरोस्, उसका स्वर सुनिराखूँजस्तो मीठो होस् र मेरो सम्बन्ध बिस्तारै बढोस् भन्ने हुन्छ । तर, आजसम्म कहिल्यै त्यस्ता कोही आएनन, बरु यो दाह्री पाल्ने झुसिलो, गनाउने टिसर्ट लगाउने केटो अघिल्लो वर्ष आयो,’ मसँगै पढ्ने पारागुएको एक विद्यार्थीले अर्को पारागुएली केटालाई देखाउँदै पुस्तकालय बाहिर उच्छवास छोड्दै भन्यो ।

अरूले आफ्नो मनको कुरा भन्दा पनि कृतघ्नतापूर्वक मनमा त्यस्तो नभएको भन्ने देखाउने मेरो वानी अझै गइसकेको थिएन । ‘तिम्रो देश सानो भएकाले हो त्यस्तो भएको,’ मैले भनें ।

हिटवेभले सुत्न नदिएको त्यो बेला नै मैले एक सपना देखें । एक महिला विश्वविद्यालयको साथर गेटबाट सकीनसकी नीलो सुटकेसको झोला बोकेर विश्वविद्यालयतिर आउँदै थिइन् । म पुस्तकालयबाट निस्कँदै थिएँ । तिनले मेरो नजिक आएर भनिन्, ‘तपाईं नेपाली हैन ?’

म झस्कें । उनी मिलानका फेसन सोहरूमा क्याटवाक गर्ने मोडलहरूजस्तै वित्पात राम्री थिइन् । ‘कसरी चिन्नुभयो ?’ मैले सोधें ।

‘म बर्कली आउने भएपछि तपाईंको बारेमा सुनेको थिएँ । मेरा केही नातेदार पूर्व चितवनमा पनि छन् । तिनले पनि तपाईंलाई चिनेका रहेछन् । मेरो मावली बा चिन्नुहुन्छ होला । मंगलग्रहमा गएर फर्केका अस्ट्रोन्याट ।’

‘किन नचिन्ने ?’ मैले भनें ।

उनले मेरो आँखामा हेरेर भनिन्, ‘हेर्नुस् न, न छात्रावास देखेको छु, न जुस, फलफूल, मुस्ली कता गएर किन्ने भन्ने नै थाहा छ । के गर्ने होला ?’

मेरो निधारमा चिटचिट पसिना आयो, तैपनि मैले भनें, ‘किन पीर गरेको ? म छु नि !’ मैले उनलाई सहयोग गरें, छात्रावास पुर्‍याइदिएँ, किनमेल गराइदिएँ । अन्त्यमा उनले मलाई धन्यवाद भनिन् । मैले उनको मुख हेरिरहें । उनको सुन्दर आँखा, नाक, मुख, ओठ, शरीर सबै फेरिँदै गयो । तिनी मैले चिडियाखानामा भेटेको महिला बनिन् । म हिटवेभको प्रभावले त्यसपछि फेरि उठें ।

त्यसको केही दिनपछि तिनलाई फेरि भेटें । तिनी बिस्तारै राम्री लाग्दै गइन् । उनको स्वर पनि मीठो लाग्न थाल्यो । उनी कुनै नजिकैको नेपाली दोकानमा काम गर्थिन् र बर्कलीको बिचको मेट्रोस्टेसनबाट डेरामा घर फर्किन उनलाई पायक पर्थ्यो ।

उनलाई मैले सेप्टेम्बरको तेस्रो साताको एकदिन टेलिग्राफ अभेन्युमा रहेको बर्मेली खाना खाने रेस्टुराँमा लन्च गरौं भनेर प्रस्ताव राखेको थिएँ । तर, मैले उनलाई सीधै प्रस्ताव नराखेर घुमाएर राखेको थिएँ ।

‘तिमीलाई भोक लागेको जस्तो देखिन्छ । लन्च आवर पनि भयो । मैले त खासमा भर्खर टन्न पेट भर्ने गरी स्यान्डविच र कफी माथि पिएको थिएँ । तर, तिमीलाई भोक लागेको छ भने ऊ त्यहाँको बर्मेली खाना मलाई मन पर्छ, तिमीलाई म खुवाउँला । तिमीलाई साथ दिन म पनि केही खाउँला, ’ मैले उनलाई भनेको थिएँ । उनी उनका नमिलेका दाँत देखाउँदै उपहासको हाँसो हाँसेकी थिइन् । ‘भैगो पछि कुनै बेला तिमीलाई भोक लागेका बेला, खाउँला,’ उनले भनिन् ।

अक्टोबरको सुरुतिर हिटवेभ सकिन थाल्यो । उनको उपेक्षाले मलाई भित्रभित्र अप्ठेरो र उकुसमुकुस बनाउन थालेको थियो । माथि नै उल्लेख गरेजस्तै मैले आफूलाई जहाँ राखेर हेर्थें, त्यसको तुलनामा उनलाई निकै तल राख्थें र मसँग हिँड्नु, खाना खानु, कफी खानुले उनको सामाजिक प्रतिष्ठा बढाउँछ भन्ने उनले ठान्नुपर्ने हो भन्ने म सोच्थें । यसैले पनि उनको सरल, शिष्ट उपेक्षाले मेरो आत्मविश्वास दिनदिनै क्षय गरेको थियो । मलाई दुई दिन, तीन दिनको फरकमा एकपटक उनी भेट्थिन् र हामी बजारको बीचमा बसेर टाँडीको, चितवनको कुरा गर्थ्यौं । त्यसपछि उनी आफ्नो बाटो लाग्थिन्, म आफ्नो बाटो । केही दिनपछि भने म उनलाई भेट्दा अप्रत्यक्ष रूपमा कसरी अरू इरिट्रियालीहरू उनको साथीको परिवारलाई निन्दा गर्छन् भन्ने कुरा गर्न थालें ।

‘तिमी उसको डाहा गर्छौ,’ उनले उत्तरमा भनिन् ।

एकदिन साँझपख मैले उनलाई भियतनामी खाना खान साटक अवेन्युको ओरिएन्टल रेस्टुराँमा जाऊँ भनें । अक्टोबरको अन्त्यतिर भएकाले सडकमा ओक, कपूर तथा पिट्स्पोरम फूलका बुटामा बत्ती नै बत्ती बाल्न सुरु गरिएको थियो । त्यो वर्ष माथि बर्कली गार्डेनमा आठ दस वर्षमा एकपटक फुल्ने मालाडोरा भन्ने फूल फूलेको थियो । मालाडोरा आठ वर्षपछि जम्मा एक–दुई दिनका लागि फुल्थ्यो, तर फुल्दा गनाएको सिनोजस्तो दुर्गन्ध आउने गरी फुल्थ्यो । ‘कुन हो नेताले भनेको थियो, राजनीतिमा बीस वर्षसम्म केही हुँदैन, तर त्यसपछि यस्तो बीस घण्टा अपर्झट आउँछ कि त्यो बीस घण्टामा बीस वर्षमा हुनुपर्ने राजनीतिक घटना एकैचोटि हुन्छन् । यो फूल त्यस्तै छ । वर्षौं फुल्दैन, एक दिन फुल्दाचाहिँ संसारै आतंकित गराउँछ,’ भियतनामी रेस्टुराँतिर जाँदै गर्दा त्यो फूलको वर्णन गर्दै मैले उनलाई भनें ।

हाम्रो मित्रतामा पनि केही हप्तासम्मको शान्त स्थिरतापछि त्यो स्तब्ध पार्ने छोटो समय आउने बेला भएको थियो ।

उनले ओरिएन्टलमा पिरो फो खान सुरु गरेपछि मलाई भनिन्, ‘म तीन महिनाको गर्भवती रहेछु ।’

मलाई खाएको फो खाऊँ कि ओकलूँजस्तो भयो । ‘के गर्छ्यौ ?’ मैले यत्ति सोधें ।

‘राख्छु,’ उनका अनुसार, त्यो इरिट्रियाली केटा खबर सुनेपछि निकै खुसी थियो ।

कम्तीमा मेरा लागि उनको र मेरो अध्याय ठीक त्यहीँ अन्त्य भयो । उनको हकमा त्यो सम्भवतः कहिल्यै सुरु भएको थिएन ।

छ महिनापछि उनले बच्चा जन्माउँदा म उनलाई भेट्न टेलिग्राफ अभेन्युको एक फेमिली म्याटर्निटी सेन्टरमा गएको थिएँ ।

‘तिमीले यहाँ जरा गाड्यौ, मेरो फर्कने बेला भयो,’ मैले भनें । इरिट्रियाली केटाको बा पनि भेट्न आएका थिए । मैले जिस्क्याउँदै भने, ‘अब तिम्रो नातिले मेरो छोरा नातिलाई परबाट बम खसाल्ने होला ।’ उनको क्रान्तिकारिता पौडँदै–डुब्दै गरेको भकुन्डोजस्तो थियो ! अमेरिकाले दीनदुःखीलाई दिएको सहयोगको तारिफ गर्थे, तर मौका पाउँदा विश्वभरिका अमेरिका विरोधीहरूप्रति आसक्ति पनि देखाउँथे ।

‘तिमी पनि टाँडी नै त जाने हैन होला । मान्छेहरू आईए, बीए पास गर्नेबित्तिकै टाँडीका लागि ठूला हुन्छन् । त्यहाँ के छ र ? जागिर छैन । ती त्यहाँ अटाउँदैनन्,’ तिनले भनिन् । मैले आफू टाँडी नभई नजिकैको रामपुर क्याम्पसमा पढाउन जान लागेको भनेपछि उनले भनिन, ‘आकाशबाट झर्‍यौ, खजुरमा अड्कियौ ।’

आज फर्केर हेर्दा के लाग्छ भने जीवनमा कुनै एकबेला हामी जतिसुकै अप्ठेरोमा परे पनि अन्ततोगत्वा जीवनले धेरै मौका दिन्छ । जीवन एउटा रूखजस्तै हो । एउटा मात्रै पात बाँकी नभएर झरेको रूखको पनि केही समयपछि पालुवा लागेर हरियाली आउने स्थिति भएझैं निराशा नै निराशा र असफलता नै असफलताले जिजीविषा हराएको जीवनमा पनि धैर्य राखेर कुर्ने हो भने पालुवा चढ्न सक्छ ।

***

मेरो पढाइ सकिएर देश फर्कने बेला भयो ।

फर्कनु केही दिनअघि जीउ दुख्ने गरी यो किताब नेपाल लाने, यो छोड्ने भनेर निर्णय गर्दै, सामान सुटकेसमा राख्दै, आफूलाई मन परेका कपडा र जुत्तासमेत छोड्दै सकेसम्म सानो लगेज बनाउन कोसिस गर्दै थिएँ ।

यस्तै पुराना नेपाली गीतहरू इन्टरनेटमा सुन्दै सकेसम्म नेपालको म सानो छँदाको वातावरण बनाउँदै घरको सम्झना नजिक नजिक ल्याउन खोज्दै थिएँ । पुराना गीत–संगीतले गर्दा एकैछिनका लागि मेरो त्यो डेरामा म सानो छँदाको पूर्वी चितवन आयो र गयो ।

मेरी घरभेटी आमैले माया गर्दै तेरो देश गरिब छ, तेरो जीवनमा अझै धेरै संघर्ष बाँकी छ भनेर मलाई अप्रत्याशित रूपमा अन्तिम महिनाको घरभाडा नलिने घोषणा गरिदिइन् । म फर्केर चितवनको रामपुर क्याम्पसमा पढाउने लगभग टुंगो लागेकाले त्यस्तो कुनै संघर्ष बाँकी छजस्तो लागेको थिएन, तर उनले दिएको घरभाडाको उपहारको उपयोग गर्दै इन्डोनेसियाको बाली घुम्न गएर त्यही बाटो नेपाल फर्कने निर्णय गरें । बालीमा समुद्रको तीरमा पत्थरमा रहेको ताना लट मन्दिरमा एक जना नेपाली भेट भए । सरकारी हाकिम रहेछन्, कुनै अर्थशास्त्रीहरूको कन्फेरेन्समा पुगेका । ‘मेरी भान्जी राम्री छ, चिनाइदिन्छु,’ उनले छुट्टिने बेला, मेरो खर्चमा कफी र केक खाएपछि, भने । यसरी मेरो जीवनको डोरी बाँधियो ।

बिहेपछि एक वर्ष बित्यो, दुई वर्ष बित्यो । पश्चिम चितवन बढ्दै गएको देखेर र रामपुर क्याम्पसमै बसेर लामो समयदेखि पढाइरहेकाले पनि मैले पूर्व चितवन स्थायी रूपमा नै छोडेर पश्चिम चितवनमा घर बनाएर बस्ने लगभग निश्चय गरेको थिएँ । मेरी श्रीमतीको पनि त्यही चाहना थियो । त्यही बेला सुशील कोइराला चितवनबाट चुनाव लड्ने हल्ला धेरै जोडजोडले चल्न थाल्यो ।

त्यसैताका एक दिन सपनामा तिनै सुशील कोइरालालाई देखें । उनी सिलगुडीमा डुल्दै रहेछन् । मेरी श्रीमती र म पनि शैलेश्वेरी मन्दिरमा पूजा गर्न प्रतीक्षारत थियौं । वरिपरि कपललेखी, तिखा, पाँकरी, कलेना, सानागाउँलगायतका गाउँ भएका ठूला डाँडाहरू थिए । उत्तर र पश्चिममा डडेलधुरा, वैतडी र बझाङ चियाएर हेरिरहेका थिए । सुशील कोइरालाले मलाई नजिकै आएर भने– तपाईंजस्तो मान्छे के गर्नुभएको ? जानुस् आफ्नो ठाउँ ।’

‘आफ्नो ठाउँ भन्नाले ?’ मैले सोधें ।

‘पूर्व चितवन । तपाईंले पूर्व चितवन छोडेर पश्चिम चितवनमा घरजम गर्ने निर्णय लिनुअघि पूर्व चितवन राम्ररी बुझ्नुस्,’ कोइरालाले भने । आफू पश्चिम चितवनबाट चुनाव लड्न लागेका सुशील कोइरालाले किन मलाई पूर्व चितवनमा बस्न सल्लाह दिए मैले बुझ्न सकिनँ । राजनीतिज्ञहरू देशभरि घुम्छन्, थातथलो छोड्छन् र पनि मलाई किन त्यसरी थातथलो नछोड्न भनेका होलान् ? त्यसमा उनको फाइदा त केही थिएन ।

सपनाको अर्को भागमा मैले आफू सिलगुडीको एक होटलमा श्रीमतीसँगै बसेर चिया र माडा खाएको देखें । ‘भगवान्को कृपाले देशविदेश धेरै देखियो । अब पूर्व चितवन नै स्थायी रूपमा बसौं कि ?,’ मैले भनें । ‘पूर्व चितवनमा के गरेर बस्ने ? राम्रा कलेज छैनन् । सानो होटल खोल्ने ? कुखुरा पाल्ने ? के गर्ने ? कि फेरि खेतीपाती गर्ने ?,’ मेरी श्रीमतीले सोधिन् ।

‘हेरौं न, के गर्न सकिन्छ त्यहाँ ?,’ मैले भनें ।

मैले देखेको सपना त्यहीँ सकियो । त्यो दिन दिनभरि क्याम्पसमा बस्दा मनचाहिँ पूर्व चितवनतिर गइरह्यो ।

***

सुशील कोइरालासँग डोटीमा भेट भएको सपना देखेको दिन साँझपख म बिस्तारै टिकौलीको जंगल छिचोलेर पूर्वी चितवन गएँ । कल्पनाको तरेलीमा के भ्रम हो, के सत्य हो भन्ने स्पष्ट भएन । जंगलका सालका रूखहरूमुनि मेरो कल्पनामा दुईवटा बाघ देखिए, चारवटा गैंडा देखिए र सयौं हरिण देखिए । मैले सानोदेखि देख्न खोजेका सबै जनावर देखिए । प्रधानमन्त्रीलगायत मन्त्रिपरिषद्का सबै व्यक्ति देखिए । मेरा बा, कास्कीको माथिको डाँडामा वर्षौंदेखि दुःखजिलो गरेर बसेका र बितेर गएका मेरा पुर्खाहरू देखिए । यसपालिको मेरो फर्काई विशेष जो थियो ।

म निपनीबाट मोहनातिर गएँ । पश्चिमतिर डुब्न लागेको घाम म सँगसँगै हिँड्दै थियौं । धेरै वर्षपछि देख्दा पनि टिकौलीको जंगलका रूखहरूको उचाइ उस्तै थियो जस्तो मैले क्यालिफोर्निया हुँदा कल्पना गरेको थिएँ । केही खेतहरू फुल्न सुरु गरेका फलफूलका रूख र तरकारीका बुटाले भरिएका थिए । घामको मुनिबाट त्यो उचाइ र ती खेतहरूले मलाई पुरानो यादसँग एकाकार गराए । पुराना कुलाहरू अझै थिए । गोधूलि साँझमा टिकौलीबाट घाँटीमा घण्टा झुन्ड्याउँदै फर्कने गाई तथा भैंसीको झुन्डले मेरो अगाडिबाट बाटो काटे । तिनको खुरले उडाएको माटोको सुगन्ध मेरो नाकबाट शरीरभित्र पस्यो ।

सडकमा सेतो पाइन्ट, सेतै जुत्ता लगाएर जितेन्द्र र मिथुनका जस्ता कपाल बनाएका युवाहरू हिँडिरहेका थिए, पहेंलो सर्ट लगाएर जुही चावलाजस्तो देखिएर महिलाहरू हिँडिरहेका थिए । नीलम र श्रीदेवीजस्ता देखिने युवतीहरू पनि साइकल चढेर हिँडिरहेका थिए । मानौं पूरै जिल्लाको फेसन मैले हाइस्कुल पढेर छोड्दाको जस्तो भएको थियो ।

म सौराहाको केसि’ज रेस्टुराँमा गएर रोकिएँ । मेरा केही पुराना साथीहरू त्यहाँ मलाई कुरिरहेका थिए । मैले भने, ‘कस्तो हेर न, घर देखें, मान्छे देखें, सन्तोकको कुरा सबै कुरा मैले छोड्दाजस्तै छ । केही परिवर्तन भएको छैन ।’ उनीहरू हाँसे । भने, ‘परिवर्तन त तिमीले देखेकै छैनौ । परिवर्तन पनि धेरै भएको छ ।’

त्यसपछि म उनीहरूसँग परिवर्तन हेर्न गएँ । नजिकैको बछ्यौलीका गाउँहरूका फुसका घरहरू राम्रा भइसकेका रहेछन् । पहिले गाईगोठ हुने ठाउँमा निजी गाडी देखिए । होटलमा काम गर्ने विदेशीहरू बाटोमा हिँडिरहेका देखिए, उनीहरूका डेराका लागि बनाइएको राम्रो बस्ती देखियो ।

त्यसपछि म आस्ट्रोन्याटको घर गएँ । टेबलमा मैले ‘कादम्बिनी’ को एउटा विशेषांक भेटें– जहाँ नील आर्मस्ट्रङको चन्द्र–यात्रामाथि लेखिएको लेख थियो । आस्ट्रोन्याट मतिर हेरेर फिस्स हाँस्यो । मैले ‘ए’ भने ।

अन्त्यमा फेरि त्यो इरिट्रियाली मित्र, उसको नेपाली श्रीमती र उनीहरूका बच्चा देखिए । ‘हामी पनि त यहीँ बस्ने भनेर आयौं । अब यही घर किन्ने मन छ ।’ इरिट्रियालीले आफ्नो घुम्रेको कपाल र कालो वर्णको छाला भएको छोराको टाउको मुसार्दै भन्यो, ‘कती सहिष्णु र सम्पन्न ठाउँ !’

‘कस्तो राम्रो,’ मैले भनें ।

‘पचास लाख नेपाली विदेशमा भएकोमा चितवनका नै डेढ लाखभन्दा बढी जति विदेश गएका होलान् । कसले को बिहे गर्छ, कसले कुन देशको बिहे गर्छ । अब यो नेपाली महिलाले इरिट्रियालीसँग बिहे गरेर जन्मेकालाई के जात भन्ने ? यस्ता कति छन्, कति हुनेछन्, केमा विभेद गर्नु ?,’ मेरा साथीहरूले भने ।

‘तिमीहरूले यसरी सोचेको ? म सारा संसार घुम्दा पनि हुर्कंदाको विभेद खल्तीमा बोकेर हिँड्दै थिएँ । तिमीहरू यही बसेर फेरिएछौ,’ मैले उनीहरूलाई भनें, ‘पुराना कुरा पनि देख्छु, नयाँ सोचाइ पनि देख्छु ।’ मिथुनको जस्तो कपाल काटेको र जितेन्द्रको जस्तो सेतो पाइन्ट र सेतो जुत्ता लगाएको मेरो साथीलाई मैले भनें ।

म घर पुगें । बा–आमा घरबाट बाहिर निस्कनुभयो । धेरै बूढो हुनुभएको थिएन । मेरो घरको तल्लो तलामा दुई जना विदेशी र एक जना नेपाली बस्ने रहेछन् । ती पनि आए । एउटा इरानियन, एउटा अमेरिकी थिए । ‘हामी नजिकैको कलेजमा पढ्छौं,’ तिनले भने । ‘तपाईंका बा–आमाले माया गर्नुहुन्छ,’ इरानियनले भन्यो, ‘मेरो देशमा धेरै दुःख छ । मेरो घर इरानको निशापुरमा हो । यसपालि निशापुरमा धेरै बाढी आयो र हाम्रो धानखेत केही राखेन । बा–आमालाई भनेको, मेरो घरभाडा मिनाहा गरिदिनुभयो ।’ ‘थाहा छ, थाहा छ,’ मैले भनें ।

बा–आमासँग खाना खाँदै गर्दा बाले भन्नुभयो, ‘यो इरानीको देशमा धेरै दुःख रहेछ । अब घर जाने बेला पनि भएको छ । तेरी आमाले त्यसको अर्को महिनाको पनि भाडा नलिने कि भन्दै छे । मेरो वैंक खातामा अलिअलि पैसा छ, त्यता इरानतिर एउटा स्कुल भवन बनाउन चन्दा दिऊँ कि जस्तो लागेको छ । यो मान्छे सोझो, मिहिनेती छ, पैसा लगेर आफैं त नखाला है ?’

‘होस गर्नुस् । धेरै विदेशीको भर हुँदैन । यस्तै दुःखका कुरा सुनाउँछन् र हाम्रो पैसा लिएर जान्छन्,’ मैले भनें । ‘यसलाई एकपटकलाई चाहिँ दिनुस्, तर भविष्यमा सकेसम्म यस्ता दुःख देखाउने विदेशीलाई घर भाडामा नराख्नुस् ।’

बाले त्यही चेक झिक्नुभयो र मिति लेख्नुभयो, ‘जुन २६, २०१३ ।’

प्रकाशित : आश्विन २३, २०७८ १०:५६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विचारको बजारशास्त्र

युनेस्कोका अनुसार, संसारभर वर्षमा २५ लाखभन्दा बढी नयाँ किताब छापिन्छन् । तीमध्ये ६ देखि १० लाख किताब त अमेरिकामा मात्रै प्रकाशित हुन्छन् । हिसाबले विश्वमा दिनमा ७ हजार नयाँ किताब बजारमा आउँछन् । अबको १ दशकभित्र सिर्जनात्मक उद्योगले कृषिलाई समेत उछिन्ने अनुमान गरिएको विश्व परिप्रेक्ष्यमा हाम्रो राजनीतिले भने यसलाई ‘अनुत्पादक क्षेत्र’ घोषित गरेको छ ।
पश्चिमले साहित्यका नामका के उत्पादन गरिरहेको छ ? युरोप र अमेरिकी सिर्जनात्मक शिक्षाले बाटो बिराएको हो ? 
गनेस पौडेल

भन्छन् नि, ‘काम गर, दुनियाँले तिमीलाई के भन्छ वास्ता नगर ।’ हिन्दीको भनाइ झन् स्वादिलो छ— सबसे बडा रोग, क्या कहेंगे लोग ! प्रेरणा र परामर्शको मेन्युमा आइरहने अचार अभिव्यक्ति हो यो । तर, खास कुरा के हो भने दुनियाँले बनाउने तपाईंमाथिको विचार वा राख्ने तपाईंउपरको धारणा निरपेक्ष हुँदैन ।

यसको निर्माण तपाईं आफैंले गर्ने हो । तपाईंमाथिको धारणाको निर्माता तपाईं हो, मान्छेहरू होइनन् । मान्छेहरूले तपाईंलाई त्यही ठान्छन्, जस्तो तपाईंले आफूलाई प्रस्तुत गर्नुहुन्छ वा कतिपय सन्दर्भमा आफूलाई लुकाउन सक्नुहुन्छ ।

बजारशास्त्रले के भन्छ भने आफ्नोको सामानप्रति उपभोक्ताबाट आम विचार कस्तो निकाल्ने भन्ने निर्णय उत्पादक आफैंले गर्ने हो । मान्छेहरू बिनाकारण विचार बनाउँदैनन् । तपाईंको सामान कस्तो छ, त्यो भौतिक पक्ष मात्रै हो । तपाईंको सामान कसरी उत्पादन भएको छ, कसरी प्रस्तुत भएको छ त्यो बल्ल विचार हो । सामानप्रतिको आमविचार त्यसको भौतिकीले होइन, त्यसको प्रस्तुतिले निर्माण गरेको हुन्छ ।

विचार अर्थात् तपाईंको त्यो ‘हुवाइ’ नै संस्कृति हो । त्यसैले सांस्कृतिक बजार भनेको विचार बजार हो । ‘हुवाइ’ बजार हो । सिर्जनात्मक उद्योगले बेलायतको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा करिब १५ बिलियन डलरको योगदान गर्छ । उता अमेरिकी कला उद्योगले हाराहारी ४.५ प्रतिशत (एक हजार बिलियन डलर) को हिस्सा ओगट्छ । चीन र जापानमा यसको योगदान साढे चार प्रतिशत लगभग छ । युरोप र अमेरिकाको सिर्जनात्मक उद्योगको कमाइको वृद्धि घट्दो दरमा छ भने बाँकी विश्वमा २ प्रतिशतको दरले बढ्दो छ । विश्व अर्थतन्त्रकै हिसाबमा सिर्जनात्मक उद्योगको हिस्सा छ– ३ प्रतिशत बेसी । यो योगदानमा प्रकाशन उद्योगको सबैभन्दा ठूलो हिस्सा ओगट्नेमध्येका शब्दकोश, पाठ्यपुस्तक, खरबपत्रिका र म्यागेजिनको योगदान समावेश छैन ।

युनेस्कोका अनुसार, अहिले संसारभर वार्षिक २५ लाखभन्दा बढी नयाँ किताब छापिन्छन्, जसमध्ये ६ देखि १० लाख किताब त अमेरिकामा मात्रै प्रकाशित हुन्छन् । हिसाबले विश्वमा दैनिक ७ हजार नयाँ किताब बजारमा आउँछन् । एक अमेरिकी रिपोर्टअनुसार, सन् २०१८ देखि सुरु भई आउँदो २०२३ सम्मको प्रक्षेपणमा एसिया प्यासेफिक र ल्याटिन अमेरिकी देशको किताब उपभोगको वार्षिक चक्रीय वृद्धिदर क्रमशः १.९ र १.७ प्रतिशत छ, जबकि सोही कुरा उत्तरी अमेरिकामा १.३ प्रतिशतको छ भने युरोप, मध्यपूर्व र अफ्रिकी मुलुकको हिसाबमा ०.३ प्रतिशत मात्रै छ । गत वर्ष ६७५ मिलियन किताब अमेरिकी बजारमा मात्रै बेचिएका थिए, जसमा उत्तिकै बिक्री हुने इबुक र अडियोबुक समावेश नै छैनन् ।

अबको १ दशकभित्र सिर्जनात्मक उद्योगले कृषिलाई समेत उछिन्ने अनुमान गरिएको विश्व परिप्रेक्ष्यमा हाम्रो राजनीतिले भने यसलाई ‘अनुत्पादक क्षेत्र’ घोषित गरेको तपाईंलाई थाहै छ । उसो त अधिकांश सर्जकहरू दलको झन्डा बोक्ने ‘गधा’ र नेताको कलो ढुक्ने ‘द्वारपाले’ भएपछि राजनीतिक आँखाले सर्जकलाई ‘घरपालुवा’ देख्नु स्वाभाविकै हो । सोखिनले कुकुर पालेझैं नेपालमा राजनीतिकर्मीले सर्जक पालेका छन् । सामाजिक सञ्जाल र छापाहरूका कहिले ‘भुक्ने’ र कहिले पुच्छर हल्लाउँदै ‘कुँईकुँई’ गर्ने तीमध्ये केहीको अनुहार यतिखेर तपाईंको आँखामा पक्कै आएको होला ।

सांस्कृतिक उत्पादनको आयात–निर्यात भनेको एक देशले अर्को देशसँग, एक समाजले अर्को समाजसँग गर्ने विचारको आदानप्रदान हो, संवाद हो, अन्तरक्रिया हो । तर, बढ्दो गतिमा रहेको सिर्जनात्मक अर्थतन्त्र गुम्ने डरकै कारण विकसित देशको सिर्जनात्मक अर्थतन्त्रले अविकसित देशको सिर्जनात्मकतासँग अन्तरक्रिया गर्न हिचकिचाउँछ । यो हिचकिचाहटको मूल कारण के हो भने संवादले सम्बन्ध बढाउँछ, सम्बन्धले स्वाद । स्वादले बानी पार्छ, बानी पर्‍यो भने भइरहेको राष्ट्रिय कमाइ गुम्छ ।

सिर्जनात्मक अर्थतन्त्र (साहित्य, कला, सिनेमा आदि) को निर्यातमा जोड दिनकै लागि हरेक समृद्ध राष्ट्रले आफ्ना दूतावासमा सांस्कृतिक सहचरी राख्ने गर्छन्, जसको मुख्य काम भनेको आफ्नो देशको सांस्कृतिक उत्पादनको प्रवर्द्धन गर्नु हुन्छ ।

जर्मन–अमेरिकी समाजशास्त्री आन्द्रे गुन्डर फ्र्याङ्कले व्याख्या गरेको ‘निर्भरता सिद्धान्त’ सिर्जनात्मक बजारमा झन् हुबहु लागू हुन्छ । उनले भनेझैं विचारको केन्द्रीयता र त्यसका उपग्रहहरूको अवस्थितिलाई हेर्न धेरै टाढा जानुपर्दैन । भारतका सबैखाले सिर्जनात्मक उत्पादन जसरी नेपालमा खुरुखुरु भित्रिन्छन् त्यसरी नेपाली उत्पादन त्यहाँ जान ठूलो सकस छ । अपेक्षाकृत ‘ठूलो’ भारतीय बजारले सहजै नेपाली ‘विचार उत्पादन’ लाई भित्रिन कहाँ देओस् ? नेपाली किताबहरू वैधानिक रूपमा भारतीय नेपालीभाषी माझमै पुग्न नसकेको बेलामा यहाँका भाषिक सिर्जना भारतीय भाषामा अनूदित भएर यताकै प्रकाशन र वितरकमार्फत उताको बजारमा पुग्ने विषयको कल्पना गर्नु कम्तीमा अहिलेको लागि असम्भवजस्तै छ ।

उसो त ‘विचार बजार’ का अनेक असर छन् । अर्को अर्थतन्त्र/समाजका सिर्जनात्मक उत्पादन आफ्नो समाजमा छिर्‍यो भने त्यसले धेरैखाले प्रभाव पार्छ । पहिलो आयात गर्नेको पुँजी पलायन हुन्छ । दोस्रो आयात गर्नेको संस्कृतिमा परिवर्तन आउँछ र तेस्रो आयात गर्नेमा सिर्जनात्मक वा सांस्कृतिक लघुताभास विकसित हुँदै जान्छ (लघुताभास भनेकै आयाताभास हो) । नेपाली सर्जकहरूमा देखिने एकखाले लघुताभासको जरो यही हो । किनकि गुन्नर फ्र्याङ्कको मोडलका हामी अन्तिम उपग्रह हौं । हाम्रा कुनै उपग्रह छैनन् । हाम्रो संस्कृति आयातको संस्कृति हो । एक दशक बेसी अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यको अध्ययनबाट मैले बुझेको सपाट कुरा के हो भने हाम्रो साहित्य संसारका कुनै पनि समकालीन साहित्यभन्दा कमजोर छैन तथापि हामी ‘म त नेपाली किताबै पढ्दिनँ’ भन्नुमा गर्व गर्छौं, चाहे सर्जक होऊँ या पाठक ! झट्ट हेर्दा यो गर्व गराई महत्ताभासजस्तो लाग्छ, तर यो संकीर्ण लघुताभासबाहेक अर्को केही हुँदै होइन ।

फोर्ब्सले वर्षैपिच्छे निकाल्ने धनाढ्य लेखकको सूचीमा पर्ने प्रायः लेखक पश्चिमी छन् । अमेरिका र युरोपबाहेक अन्त कतैका लेखकले त्यो सूचीमा अट्ने मौका बिरलै पाउँछन् । अचम्मलाग्दो तथ्य के हो भने विगत २ दशकयता सर्वाधिक बिक्रीको सूचीमा परेका यस्ता धनाढ्य लेखकका किताबहरू ‘हार्डकोर लिटरेचर’ (खाँट्टी साहित्य) मै पर्दैनन् । उसोभए पश्चिमले साहित्यको नामका के उत्पादन गरिरहेको छ ? युरोप र अमेरिकी सिर्जनात्मक शिक्षाले के बाटो बिराएको हो त ? साहित्य–कलाको सिर्जनात्मक अध्ययन र अध्यापनमा सम्भवतः सबैभन्दा बेसी लगानी गरेका राष्ट्रको यस्तो हविगत कसरी भयो ?

सन् २०१८ मा छापिएको बीबीसीको एक रिपोर्टअनुसार, प्रा. म्याथ्यु जोकरले हजारौं (?) उपन्यासको अध्ययनबाट एउटा निष्कर्ष के निकालेका थिए भने संसारका सबै कथा मात्र ६ प्रकारले भनिएका छन् । पात्र उत्थान र पतनको क्रम, दर र शृंखलालाई आधार मानेर उनले ‘पत्ता’ लगाएको भनेको ६ तरिकालाई उल्ट्याएर हेर्ने हो भने ‘कथा’ माथिको हाम्रो आम बुझाइ थाहा हुन्छ । अर्थात् यो थाहा हुन्छ कि हामीलाई ६ बाहेकका अन्य तरिकाबाट कथा बुन्नै आउँदैन ।

उसो त हाम्रै सरुभक्तले भनिसकेका हुन् कि साहित्य लेखनका विद्यमान विधि र अभिव्यञ्जनालाई मात्रै आधार मान्ने हो भने साहित्यले आफ्नो सिर्जनात्मक पराकाष्टा भेट्टाइसकेको छ । ‘शून्यवादी अहम्वाद’ को घोषणापत्रमा सरुभक्त भन्छन्, ‘प्रेम, घृणा, भोक र यौन मानवसभ्यता विकासमा प्रमुख अभिव्यञ्जनाहरू रहिआएका छन् । यिनमा परिवर्तन नआएसम्म कुनै पनि साहित्यकार सृजनशीलताको पराकाष्टामा पुगेर होमर, ब्यास, सेक्सपियर, तोल्सतय हुन सक्छ, तर तीभन्दा ‘महान्’ हुन सक्दैन ।’ (सरुभक्तको यो भनाइले समग्र विश्वसाहित्यकै कुरा गर्न खोजेको भए पनि उनको विवेचनात्मक आधार अनि ‘घोषणपत्र’ मा उल्लेख गरिएका सर्जकका नाम तथा त्यहाँ प्रस्तुत गरिएका तथ्य र तर्क हेर्दा उनको अन्तरचेतनाको कथ्य पश्चिमी साहित्यकै अध्ययनबाट प्रेरित छ भन्न सकिन्छ ।)

हतारोमा इन्टरनेट चहार्दा स्रोत भेटिनँ, तर १० वर्ष अघिजतिको (सायद) ‘गार्जियन’ को एउटा साहित्य रिपोर्ट अहिले सम्झिन्छु । सिर्जनात्मक लेखनको अध्यापन र अभ्यासमा पश्चिमा शिक्षालयहरू असफल हुँदै गएका छन् भन्ने तर्क उक्त आलेखको चुरो थियो । सिर्जनात्मक अभ्यासको उस्तैखाले अध्यापन, तालिम, ‘क्याम्प’ र छात्रवृत्तिले पश्चिमा साहित्य उद्योग बिस्कुट उद्योगजस्तो भएको छ, जसले एकातिरबाट गहुँ–चिनी हालेर उताबाट उस्तै स्वाद र बान्की भएका बिस्कुटका चक्की खसाल्नुबाहेक अर्को केही नयाँ निकाल्न सकिरहेको छैन ।

सिर्जनात्मक लेखनका नाममा हुने औपचारिक अध्यापन, तालिम, गोष्ठी, छात्रवृत्ति आदिले के खासमा पश्चिमलाई अझ बढी सिर्जनात्मक बनाउन सकेको छ त ? बनाएको छ भने यस्तो प्रपञ्च र प्रबन्धमा नपरेका गैरपश्चिमी (एसियाली, ल्याटिन अमेरिकी वा अफ्रिकी) लेखकहरू दिनानुदिन प्रख्यात किन भइरहेका छन् ? किन सिर्जनात्मक उद्योगको क्षेत्रमा नामै पनि राम्ररी नचिनिएका यस्ता फिस्टे देशका लेखकका किताबहरू एकपछि अर्को गर्दै प्रख्यात भइरहेका छन् ? किन अंग्रेजी वा कुनै युरोपेली ‘फ्यान्सी’ भाषामा लेखिएका भन्दा अन्य गैरपश्चिमी भाषाका किताबहरू बढी नवीन( लागेका छन् ? सिर्जनात्मक देखिएका छन् ? के यो पश्चिमी, विशेषगरी अमेरिकी र बेलायती, विचार बजारमा ‘बेयरिस ट्रेन्ड’ आइसकेको संकेत होइन ?

सहस्राब्दीको अन्त्यतिर पश्चिमतिर एउटा प्राज्ञिक बहस चलेको थियो ः या त साहित्य मरिसक्यो र मृत्युशय्यामा छ । साहित्यको गहनता खस्किँदै गएको सन्दर्भमा अमेरिकी समालोचक एल्विन केर्ननले ‘डेथ अब लिटरचेलर’ लेखे । समाजमा खास रूपमा हुँदै नभएका समस्या र मुद्दालाई कृत्रिम खुट्टा लगाइदिएर उकास्ने र अतिवादी अमानवीयतालाई हिरोगिरी गर्ने औपन्यासिक प्रवृत्तिबाट आजित भएर अर्का कला समीक्षक जोन एसिलले ‘लस्ट लिटरेचर : सोसल अजेन्डाज एन्ड द करप्सन अब द ह्युमानिटिज’ लेखे । पश्चिमा साहित्य खासगरी अंग्रेजी भाषाका सिर्जनात्मक विभागहरूले सिर्जनात्मक लेखनको सैद्धान्तिक र व्यावहारिक बाटो कसरी बिराउन थाले भन्ने विषयमा यस्तै मार्काको बहस गरेका छन् रोबर्ट स्कोल्सले आफ्नो किताब ‘द राइज एन्ड फल अफ इङ्लिस’ मा । यस्तै सन् २०१४ मा (हो कि) स्विडिस एकेडेमीमा होरेस इङ्डलले दिएको मन्तव्यले कला र साहित्यका सर्जक, पाठक र समीक्षकमाझ हलचल नै ल्याएको थियो । सिर्जनात्मक लेखनको विषयमा पश्चिमा विश्वविद्यालयहरूले दिने यान्त्रिक अध्यापन विधि, सर्जकको अचाक्ली ‘स्टारडम’ अनि व्यवसायीकरण आदिका कारणले पश्चिमा साहित्य कसरी समाजभन्दा पर पुगिरहेको छ भन्ने प्रश्नमा उनी घोत्लिएका थिए ।

नित्सेले ईश्वर मरेको घोषणा गरेझैं केर्ननले त यतिसम्म भनेका छन् कि जसलाई हामी खाँट्टी साहित्य भनेर चिन्छौं त्यसको अस्तित्व अब विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रमभन्दा बाहिर खोज्न मुश्किल भइसकेको छ, अर्थात् सामाजिकस्तरमा समकालीन साहित्य मरिसकेको छ । यसको कारण हो सामाजिक जीवनमा आएको तीव्रत्तर परिवर्तन । भनिन्छ, असली साहित्यिकले समय छोप्छ । तर, आजकाल दुनियाँको कुनै पनि सर्जकले खास वर्तमानलाई छोप्नै नसक्ने गरी समय फेरिन थालेको छ, समाज बदलिन थालेको छ ।

विज्ञान–प्रविधिको छिनछिने विकास, सञ्चारका अपत्यारिला आविष्कार अनि यसबाट जन्मेका अजिबोगरिब ‘वस्तु’ र ‘सेवा’ को उत्पादन ! राम्ररी समीक्षासमेत हुन नपाउँदै अत्यन्त द्रुत गतिमा फेरिरहने वस्तु र सेवाका नयाँ–नयाँ ‘भर्सन’, उत्पादनको बदलिँदो सम्बन्ध अनि बजार व्यवस्थापनमा देखापर्ने नयाँ–नयाँ मोडल । खग्गु मार्क्सवादीलाई समेत रनभुल्ल पार्नेगरी रङ बदल्ने उत्पादनको सम्बन्ध र बजारको नयाँ–नयाँ मोडलको फेलामा संसार यसरी द्रुत गतिमा विगत २ दशकपहिले कहिल्यै परिवर्तन भएको थिएन ।

समग्र रूपमा भन्दा, पश्चिमा कला समीक्षकहरूले पश्चिमा साहित्यको युग लगभग समाप्त भइसकेको विचार राख्न थालेको हाराहारी २ दशक भइसकेको छ । यो दुई दशकको विश्व साहित्यलाई ध्यानपूर्वक हेर्ने हो भने उनीहरूको सन्देह फजुल होइन भन्न सकिने आधार धेरै नै छन् ।

यसैले चाहे हाम्रै सरुभक्तले भनून् कि उताका होरेसले, साहित्यको आयु सकियो भनेर गरेको घोषणा भनेको पश्चिमी (विशेषगरी अंग्रेजी) साहित्यमाथिको घोषणा हो । हाम्रो (पूर्वीय) साहित्यको होइन । त्यो किन होइन भने, समाज र साहित्यका मामलामा हाम्रो र पश्चिमीको बुझाइ नै फरक छ ।

आधुनिक विश्व साहित्य पूरापूर पश्चिमी पाराको भइसकेको भए पनि शास्त्रीय साहित्यलाई मिहिन भएर हेर्ने हो भने त्यसको सामाजिक बुझाइ अर्थात् साहित्यिक तारो (ओरियन्टेसन) टट्कारो भएर छुट्टिन्छ । पश्चिमी अभ्यासको कला र साहित्यको मूलधार कहिल्यै पनि सामाजिक संस्थाको परिपूरक भएर बसेन । साहित्य कहिल्यै सामाजिक संस्था बन्न सकेन, जसरी अध्यात्म बस्यो, राजनीति बस्यो, कृषि बस्यो, व्यापार बस्यो, उद्योग बस्यो । र, जसरी अरू धेरै संस्था बसे । सामाजिक मूल्य, मान्यता, विचार, संस्कारको विपरीत कथाको निर्माण गर्नु पश्चिमा साहित्यको अभीष्ट रह्यो । तर, यता पूर्वेली कला–साहित्य सधैं एउटा सामाजिक संस्थाको रूपमा रह्यो । समाज रूपान्तरणको हिसाबले हेर्दा यताको मूलधारको साहित्य सधैं संस्थापन पक्ष भएर बस्यो । त्यो कहिले धर्मको सापेक्ष भएर बस्यो, कहिले सत्ताको, कहिले संस्कारको ।

साहित्य समाजको प्रतिपक्ष हो भन्ने अवधारणा यहाँका सर्जकको चेतनामा तबसम्म पसेन जबसम्म पश्चिमी साहित्यले यहाँको साहित्यलाई आफ्नो ‘स्याटेलाइट’ बनाएन । समाज जस्तो छ त्यसै लेख्नु र त्यसैको निरन्तरताका खातिर संस्थागत भूमिका खेल्नुलाई नै पूर्वेली साहित्यले आफ्नो आदर्श ठान्यो । यसैले यता ‘वधूशिक्षा’ लेखिए, उता लेखिएनन् । यता धर्म र सत्ताको स्तुतिमा, आदर्श प्रेमको बढाइमा महाकाव्यहरू कथिए, उता यसरी कथिएनन् । कुनै पनि योद्धा नियमसंगत नमारिएको ‘महाभारत’ लाई हामीले धर्मयुद्ध भन्यौं । राम र सीताको जस्तो द्वन्द्वात्मक सम्बन्धलाई आदर्श प्रेमको लेपन लगाइदियौं । उता यस्तो संस्थापकीय कारिगरी देखिएन ।

व्याख्याको एउटा चरणसम्म पश्चिमी साहित्यको सामाजिक तारो (सोसल ओरियन्टेसन) प्रगतिशील भयो । सामाजिक न्याय र स्वतन्त्रता स्थापनाको एक मुद्दासम्म पश्चिमा साहित्यले लिएको प्रतिपक्षी धार अवश्य अद्भुत थियो, कतिपय सन्दर्भमा अझै छ । तर, सधैं समाजविरोधी रहिरहने वा रहनैपर्ने बाध्यात्मक परिबन्दका कारणले साहित्यलाई कालान्तरमा समाजदेखि टाढा लग्दै गयो । एउटा लेखकले आफू बाँचेको समाज बुझ्नै नपर्ने वा नबुझे पनि हुने वातावरण बन्दै गयो । के साहित्य सधैं संस्थापनविरोधी हुन जरुरी हुन्छ ?

पूर्वीय बुझाइमा भाषिक योग्यताका पाँच खुड्का हुन्छन् । भाषाको पहिलो काम सञ्चार अर्थात् संवाद गर्नु हो । जब भाषाको गुणस्तर संवादको चरणभन्दा माथि पुग्छ त्यो लेखोट साहित्य बन्न पुग्छ । जब साहित्यभन्दा माथि उक्लिन्छ, त्यसमा कला प्रादुर्भाव हुन्छ । कलाभन्दा पनि उपल्लो स्थिति हुन्छ सौन्दर्यको । अनि सौन्दर्यको सिरानमा हुन्छ सत्य । पूर्वेली अवधारणामा भाषाका सेवकहरूको अन्तिम गन्तव्य भनेको सार्वभौम सत्यको नजिक पुग्नु हो । त्यसलाई व्यक्त गर्नु वा गर्न सक्नु हो ।

साहित्यको यो ‘सोसल ओरियन्टेसन’ हेर्दा पश्चिमाहरू प्रगतिशील र पूर्वेलीहरू यथास्थितिवादी देखिए पनि साहित्यकै भविष्यको हिसाबले हेर्दा, केर्ननको बुझाइमा, किनकि अहिलेको साहित्यलाई समाजले सधैं आफूविरुद्धको भाष्यको रूपमा बुझ्ने गरेको छ, यसले साहित्यलाई समाजदेखि झन्–झन् टाढा–टाढा लग्दै गएको छ । कालान्तरमा समाजदेखि टाढा पुग्ने साहित्यलाई कसरी प्रगतिशील भन्न सकिन्छ ?

हिजो समालोचना वा समीक्षा साहित्यको सेवक हुनेगर्थ्यो, अचेल त्यो साहित्यको मालिक भएको छ । यसको अधीनमा अहिले साहित्यको बजार चल्ने गर्छ । त्यो समीक्षा वा समालोचना कतै प्रज्ञिक सन्धान भएर आउँछ कतै छापाका समीक्षा । तर, अझ बलशाली रूपमा त्यो पुरस्कारको स्वरूपमा आउँछ । पुस्तक प्रकाशनपूर्वको प्रकाशकीय छनोट आफैंमा अर्को बल्छे–समीक्षा हो, जसको ध्यान बजार सिवाय अन्त कतै हुँदैन । यस्ता सन्धान, समीक्षा वा पुरस्कारले साहित्यको उत्थानका लागि होइन, त्यसलाई होच्याउनमा वा त्यसलाई आफू अधीनस्त राख्न ज्यादा बल लगाउने गरेका छन् । उसो त समालोचना आफैंले आफैंलाई अलग साहित्यक विधा भएको घोषणा त्यसै गरेको पक्कै होइन । दर्जनौं उपन्यास लेखेको एउटा लेखकले भन्दा बढी प्रामाणिक (अथेन्टिक) भएर एउटै कथा नकोरेको एउटा समालोचकले ‘उपन्यास यस्तो हुनुपर्छ, यसरी लेखिनुपर्छ’ भनेर व्याख्या गरेकै छन् ।

साहित्यको आयु सकिनुको मूलकारण भनेको साहित्य यस्तो हुनुपर्छ, उस्तो हुनुहुँदैन भनेर राखिएको आग्रह पनि एक हो । विषय यस्तो छनोट हुनुपर्छ, वाक्यहरू यस्ता हुनुपर्छ, शब्दहरू यसरी अड्कल्नुपर्छ, घटना यसरी जोडिनुपर्छ, कथा यसरी बुन्नुपर्छ... लगायतका घोषित–अघोषित नियमहरूमा बाँधिएकै कारण अहिले जस्तोसुकै घटना र शैलीको कथा आए पनि त्यो नवीन लाग्दैन । एक त साहित्यकारहरू आफैंमा व्यावसायिक लेखकमा परिणत भएका छन्, न तिनमा कुनै गहन अध्ययन छ न छ कुनै सौन्दर्यचेत, न त छ विचार र व्यवहारमा पल्टी मार्न सक्ने प्रचुर कल्पनाशीलता । जुन उपन्यास पढे पनि उस्तै कथा उस्तै बान्की ! जुन कविता पढे पनि उस्तै संवेदना, उही मुद्दा ! जुन निबन्ध पढे पनि उही पट्यारलाग्दो झूटको फेहरिस्त र आत्मप्रशंसा !

प्रकाशित : आश्विन २३, २०७८ १०:१७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×