अफगानी लेखकहरू सम्झेर- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

अफगानी लेखकहरू सम्झेर

अफगानिस्तानको उदाहरण र अनुभवबाट साहित्य लेख्नेले सिक्ने विषय हो– मुक्तिको चेतनाले ज्यान भरेर लेख ! कवि पार्तो नादेरीको कविताले भन्छ– 'तिम्रा हत्केलाका रेखाहरूमा/उनीहरूले घामको कर्म लेखिदिएका छन्/जाग/उठाऊ हात/यो लामो रात अब अति भो मलाई !'
अभि सुवेदी

अफगानिस्तानको संकटले सवैका मनमा तरङ्ग जन्माएका छन् । उत्तरभन्दा प्रश्न धेरै उठ्ने रहेछन्, यस्तो किसिमको अकस्मात् परिवर्तनमा । मेरो मनमा पनि अनेकौं प्रश्न उठेका छन् । ती राजनैतिकभन्दा साहित्यिक प्रकृतिका छन् । आफूले सम्झिने न अफगानी राजनेता हुन्, न पत्रकार र सरकारी मानिस । ती हुन् साहित्यिकार, जोसँग यस्तै संगमहरूमा भेट गरियो । कविताको गोधूलिमा भावना, पीडा र आह्लाद बुझ्ने प्रयास गरियो । तिनका विषयलाई लिएर अफगानिस्तानको अहिलेको स्थितिमाथि कल्पना गर्ने जमर्को हो यो लेख ।

काबुलमा तालिबानको विजयपछि हामीले बुझेका र बुझ्नै नपाएका विषयहरू चक्रवातजस्तो उठेका छन् । धेरै छलफल र अध्ययन भएका छन् । अमेरिकी र नेटो शक्तिले २० वर्षदेखि धानेको काबुल सरकार किन त्यसरी मौसम सकिएको फलजस्तो फ्यात्त खस्यो ? मैले भेटेको उत्तर यस्तो छ । अफगानिस्तानमा अमेरिकाले धन खन्याएर शासन व्यवस्था र चुनावमा आधारित सरकार बनायो । मानिसको जीवनमा परिवर्तन आयो । अब स्वतन्त्र भयौं भन्ने विश्वास भयो सबैमा । खास गरी महिलाको अवस्थामा नाटकीय परिवर्तन भयो । मेरो अफगानी लेखक, कलाकार र एकेडेमिकहरूसँग यही अवधिमा चिनजान र सहकर्म भएको हो । उनीहरूमा स्वतन्त्र भएर काम गर्दै छौं भन्ने पूरै विश्वास थियो ।

उनीहरूका कविता र कथामा त्यो विश्वास थियो । तर, यसरी अफगानको सरकार ढल्ने कारण पनि त्यही विश्वासमा लुकेको ग्रीक त्रासदीमा प्रयोग गरिने एउटा ‘ह्यामर्सिया’ वा कर्मदोष थियो, जसको नाम भ्रष्टाचार हो । धन हाम्रो हातमा परेको छ भन्ने विश्वासले शक्तिमा बसेकाहरू अन्धा हुने रहेछन् । अनि त्यसमा शासनको सत्ता पनि हातमा परेपछि त पूरै भ्रममा परेर काम बिगार्ने रहेछन् । अरू देशहरूका पनि उदाहरण छन् ।

यसमाथि केही राम्रा किताबहरू पनि पढिए । तर, मलाई यो संयोगको चर्चा भएपछि लाग्यो— नेपालमा पनि त्यो ह्यामार्सिया बलियो गरी हावी हुँदै गएको छ । शक्तिमा आसीनहरूले राजनैतिक सिध्दान्त र नैतिकताका आवरणले छोपेर भ्रष्टाचार गरिआएका छन् । यो अवस्थामा परिवर्तन हुन्छ भन्ने खासै आधार छैनन् । अहिलेको अवस्थामा नेपाल देशलाई के हुँदै छ भन्ने कुराको संवेदना पनि गुम्दै गएको देखिँदै छ । यसको अर्थ अमुक शक्ति आएर शक्तिको बागडोर बन्दुक देखाएर नलिए पनि नेपाल धन र भ्रष्टाचारको भुँवरीमा निकै फसिसकेको छ । यसबाट निस्किन सकेन भने, अफगानिस्तानको उदाहरण लिएर भन्दा, नेपालमा पनि ‘लो मोराल’ व्याप्त हुँदै छ, जसबाट संकटको स्थिति आउनेे सम्भावना हुन सक्छ ।

मैले अफगानी लेखकहरूलाई सार्क लेखक सम्मेलनहरू अनि त्यसपछिका सम्पर्क, विचार र लेखनका आदान–प्रदानबाट चिनेर आएको छु । सन् २००७ मा दिल्लीमा सार्क लेखक सम्मेलन भइरहेको थियो । उता विज्ञान भवनमा सार्क राष्ट्रहरूको सम्मेलन पनि चलिरहेको थियो, जहाँ नेपालका प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला अक्सिजन बोकेर भाग लिइरहेका थिए । ‘अब अफगानिस्तान पनि सार्कको सदस्य भयो, बधाई छ’ भन्न एकजना लेखक सम्मेलनमा आइपुगेका थिए ।

अर्को वर्षदेखि आफगानिस्तानबाट धेरै लेखक आउन थाले । तिनमा महिला कविको सहभागिता अत्यन्त महत्त्वपूर्ण थियो । ती राम्रा कविता लेख्थे । तिनका कवितामा मुक्ति सबभन्दा बलियो विम्ब थियो र छ । तिनले कविता सुनाउने सेसन जीवन्त हुन्थे । तिनका कविताको सामर्थ्य प्रस्ट देखिन्थ्यो । तिनीहरू हरेक वर्ष खुल्दै गए । साधारणतया उनीहरू कविता लेख्नु अनि भन्नुलाई नै घटनाजस्तो मानेर प्रस्तुत हुन्थे । मैले अनेकौं देशमा लेखक सम्मेलनमा जाँदा देखें— एकथरी लेखकहरूका कवितामा बन्धनबाट मुक्त भएको चेतनाका उद्घोष हुन्थे । जानेर होस् वा भित्रैबाट स्वतःस्फूर्त आएर होस्, त्यो चेतना नै उनीहरूको कविता हुन्थ्यो । अथवा भनौं, हुनेरहेछ ।

मझौलो उमेरका पार्तो नादेरी भन्ने कविसँग मेरो नजिकको सम्बन्ध भयो । तिनले मलाई प्रिन्ट गरेका कविताहरू दिए अनि प्रतिक्रिया दिनू भने । आफूले कविगोष्ठी सञ्चानल गरेको कार्यक्रममा उनका कवितावारे बोलें । अफगानी महिला कविहरूका कवितामा अर्को किसिमको सामर्थ्य थियो । सोमइया रामिस र जोरा जाहिर नामका दुईवटी युवा पुस्ताका कविहरूको प्रयोगवादी चाहना थियो । उनीहरू त्यसलाई उत्तरआधुनिक भन्न रुचाउँथे । यो विषयमा मेरो उनीहरूसँग छलफल हुन्थ्यो । थाहा पाएँ, आफू एक शिक्षकजस्तो बोल्दै जाँदो रहेँछु ।

वास्तवमा उत्तरआधुनिक भन्ने उनीहरूको रूपक रहेछ, एक स्वतन्त्र र अराजक भएर लेख्ने र वोल्ने चाहना रहेछ, जसमा अफगानी समाज र खास गरी नारीको उन्मुक्तिको भावना रहेछ । अरू दुईवटी नारी कविहरू निलुफर निक्सियर र खालेदा फ्रोआघका कवितामा सोमैया र जोराको जस्तो उत्ताल काल्पनिकी थिएन तर, मुक्ति चेतनाको वाचाल प्रयोग थियो । सोमइया रामिश र जोरा जाहिर कवितालाई स्वतन्त्र किसिमले लेख्नुलाई एउटा आवश्यकता ठान्थे । अहिले झन् त्यो विश्वासले लेख्छन् होला । कफीमा छलफल भइरहेका बेला त्यहीं सहभागी नेपाली कवि शारदा शर्माको मैले अंग्रेजीमा अनुवाद गरेको कविता उनीहरूले चाहेकाले दिएँ । उनीहरूले शारदाको त्यो कविता अफगानी वा फार्सीमा अनुवाद गरे कि गरेनन् मलाई थाहा भएन ।

यी अफगानी महिला कविहरूलाई नेपालका सहभागी नेपाली महिला कविहरूका कविता मन पर्थे । नेपाली महिलाहरूका कविता शान्त, कलात्मक र गम्भीर छन् भन्ने उनीहरूको बुझाइ थियो । तर, लाग्थ्यो— यी अफगानी महिलाहरूको निम्ति कवितामा त्यस्तो आनन्द र ध्यानजनिन सौन्दर्य उपासना गर्ने समय थिएन । उनीहरूको समयको मूल स्पन्दन हतार थियो । आज बुझ्दै छु, तिनीहरूको त्यो चेतनाको अर्थ । ती महिला कवि यो भर्खरको परिवर्तनपछि कहाँ छन्, के अवस्थामा छन् जान्ने कुनै आधार रहेनन् । पार्तो नादेरी पनि कहाँ छन्, त्यो पनि भन्न सकिएन । ठेगाना नभएकाले थाहा पाउने आधार पनि रहेन ।

मैले पार्तो नादेरी र सोमैया रामिशका एक एकवटा कविता नेपालीमा अनुवाद गरें अनि नेपालको साहित्यिक पत्रिका ‘मधुपर्क’ (मंसिर २०७१) मा प्रकाशित गरें । यहाँ ती कविता राख्न चाहन्छु । पहिलो कविता रामिशको छ । यसको शीर्षक छैन : ‘पिँजडामा थुनिएको चरा/घरभित्र झुन्डिएको पिँजडा/सडकछेउमा घर/घर यो विश्व जगत्मा/अहो, कत्रो ठूलो जेलखानमा/म सास फेरिरहेकी छु !’

अर्को कविता पार्तो नादेरीको छ । शीर्षक छ– हिंसाले रञ्जित चिहानको आलेख : ‘यो ताडको रूखमा बसन्त आउने कुनै आशा छैन/यो ताडको रूख/सय चोटहरूमा फुल्छ—/हजार त्रासदीका दैनिक चोटहरू/हजार विपत्तिका रात्रिचोटहरू/यो ताडको रूख/शताब्दीको दोबाटोमा उभिएको/एउटा रक्तरञ्जित चिहानको आलेख !’

अहिले पढ्दा उनीहरूका कवितामा व्यक्त पिँजडा र बन्दी जीवन अनि सय चोटहरूमा फुल्ने फूलका झन धेरै अर्थ खुल्दै जान्छन् । ‘कविताले केही गर्दैन, यो आफ्नै भनाइको उपत्यकामा बस्छ’ भनेर अंग्रेजी कवि डब्लूएच अडेनले आइरिस कवि डब्लूबी यिट्सको मृत्युमा लेखेको कविता यहाँ सम्झिन्छु र अलिक फरक धारणा राख्छु । अफगानी कविहरूले कवितालाई अभिव्यक्ति र परिवर्तनको आधार मानेको कुरा कविताले केही गर्छ भन्ने विश्वासबाटै जन्मेको छ । जलाल मुहमद रुमीको भूमिमा अर्को स्पन्दन भएका कविताको परम्परा छैन भन्न सकिँदैन । तर, कवितालाई सोझै जीवनका निम्ति प्रयोग गर्ने यी कविहरू अहिले कहाँ र कुन अवस्थामा छन् भन्न नसके पनि ती अविजेय छन् र कविता लेखिरहेका छन् भन्ने मेरो विश्वास छ । अफगानिस्तानको उदाहरण र अनुभववाट साहित्य लेख्नेले सिक्ने कुरा हो— निरन्तर लेख, मुक्तिको चेतनाले ज्यान भरेर लेख ! पार्तो नादेरीको यो ‘उजाड’ शीर्षकको कविता बोल्छ, ‘तिम्रा हत्केलाका रेखाहरूमा/उनीहरूले घामको कर्म लेखिदिएका छन्/जाग/उठाऊ हात/यो लामो रात अब अति भो मलाई !’

प्रकाशित : आश्विन ९, २०७८ १०:४७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कोरोनाकाल र हिप्पी-कल्प

नेपाली कवि र हामीजस्ता युवाहरूले विश्वव्यापी हिप्पी आन्दोलनलाई बुझ्ने अनेकौं तरिका र दृष्टि थिए । आज कोरानाकालमा हिप्पी–कल्पले दिने सन्देश हो– विभेद अन्त्य गर, प्रेम अनि सहयोग गर !
अभि सुवेदी

पूर्णिमाको रात थियो । स्वयम्भू पहाड, वरिपरि, अलिक तलका खुला फाँट र वन स्निग्ध जुनेलीमा खुलेका थिए । त्यो सन् १९६८ को अमुक जाडो जुनेली रात थियो । लाग्थ्यो, पूर्णिमाको जून अलिक तल बिजेश्वरीतिर चिप्लिएर झरिरहेको थियो । हिप्पीहरूको पूर्णिमा महोत्सव चलिरहेको थियो ।

काठमाडौंमा हिप्पीहरू र तिनका जानकारले ल्याएका लाउड स्पिकरहरूबाट सायद पहिलो पटक ती अनौठा गायकहरूका ध्वनि निस्किरहेका थिए । त्यस्समा बब डिलिनको ‘हिलिबिली’ स्वरदेखि जिमी हेन्रिक्स्, कार्लो सान्ताना, जिम मोरिसन, जोन बाएज् र अरूका स्वर उठिरहेका थिए ।

निकै राम्रै संख्यामा हिप्पी नारी र पुरुष अनि हामीजस्ता नेपाली युवाको सहभागिता थियो । अहिले सम्झिँदा बीचबीचमा रविशंकरको सितारको ध्वनि पनि मिसिन्थ्यो । काठमाडौंमा हल्ला थिएन । त्यो हिप्पी महोत्सवको ध्वनि बिजेश्वरीको उतापट्टि र निकै वरपर सुन्न सकिन्थ्यो । पारिपट्टि रक्तकालीमा धर्मरत्न यमीको घरको भुइँ तलामा एक जना संगीतप्रेमी दार्जिलिङतिरका दाइको डेरा थियो । ती गोपाल योञ्जनले चिनेका व्यक्ति भएकाले नेपालमा पहिलो संगीत–नाइट प्रस्तुत गर्ने विचारले उनकै कोठामा गोपालले रिहर्सल गरिरहेका थिए । त्यसमा नारायणगोपाल मुख्य गायक थिए । तिनलाई गोपालले आफूले संगीतबद्ध गरेका गीतहरूको अभ्यास गराइरहेका थिए । म अत्यन्तै उत्तेजित थिएँ । गोपाल र हामी विश्वविद्यालयमा मास्टर्स डिग्रीका विद्यार्थी थियौं । मेरो उत्तेजनाको कारण अर्को पनि थियो । म हिप्पीहरूसँग नजिक भएकाले बिजेश्वरी संगम र गोपालको संगीत साधना गरेको शान्त थलोको बीचमा वारि र पारि कुदिरहन्थें । यो लेख हिप्पीहरूका विषयमा भएकाले यहाँ त्यही रातका केही संस्मरणहरू मात्रै लेखिएका छन् ।

आजको कोरोनाकालमा हिप्पीहरूलाई सम्झिँदा केही कालिक र केही कल्पकै छलफल गर्नुपर्ने हुन्छ । नेपाली बृहत् शब्दकोशले ‘कल्प’ को अर्थ दिँदा एउटा परिभाषा हामीलाई दिएको छ । कल्पको अर्थ ‘पूर्ण नभए पनि बराबरी वा तुल्य’ भनेको छ । त्यसमा एउटा उदाहरण ‘ऋषिकल्प’ छ । मलाई लाग्यो, हिप्पीहरूले विश्वभरि नै चलाएको त्यो युग पूर्ण थिएन, तर एउटा गतिशील कल्प थियो । हिप्पीहरूको एउटा युग आयो अनि परिणाम छोडेर गयो । नेपालले त्यो हिप्पी–कल्पको निकै राम्ररी अनुभूति गर्‍यो । आज कोरोनाकालमा आएर हिप्पीहरू सम्झिँदा केही कुरा खुलेका छन् । हिप्पीहरूले यात्रा गरेको भूखण्डमा धेरै बन्धन थिएनन् । त्यसैले मोटर, गाडी र ठूला मोटरसाइकल चढेर उनीहरू काठमाडौं आइपुग्थे । अहिले तिनीहरूले स्वतन्त्र भएर यात्रा गरेका बाटाहरू जलिरहेका छन् । इरानको बाटो भएर आउने सम्भावना सकिएको निकै भयो ।

टर्कीको इस्तानबुल अफगानिस्तान, खासगरी काबुल उनीहरूले यात्रा गर्ने र समय बिताउने अरू ठाउँ थिए । अफगानिस्तान युद्धले जलिरहेको छ । हिप्पीहरूले यात्रा गरेका केही समयपछि त्यो भूखण्डमा विदेशी शक्तिहरू आए । आफ्ना समर्थकलाई साथ दिएर तिनका सरकार बनाए । रुस आयो, हारेर गयो । अमेरिका आयो, उसका सहयोगी नेटो सैनिक आए अनि सबै भर्खरै अकस्मात निस्केर गए । हजारौं नरनारीको ज्यान गयो । त्यो हताहतको क्रम अब झन् बढ्दै छ । हिप्पीहरूले यात्रा गरेको भूमि अहिले दनदन जलिरहेको छ । त्यहाँका मानिसलाई एकअर्काको हत्या गर्ने अनौठो खेलमा होमिदिएर पश्चिमी शक्तिहरू सजिलै भागे । समाचार देखिरहेकै छौं ।

त्यो शीतयुद्धको बेला थियो । हिप्पी युवाहरूले त्यो युद्धले खडा गरेका पर्खाल र शंकाका घेराहरू आफ्नै देह अघि सारेर तोडे । तिनका शक्ति तिनका देह थिए । तिनले लगाएका रंगीन पहिरन थिए । तिनका संगीत थिए, जसले पर्खाल भत्काए । तिनका कविता थिए, जुन अहिले पनि म पढ्छु र भित्रैबाट सिर्जना सामर्थ्यको बोध गर्छु । जुनेलीमा संगीत घोलेर सल्ल बगाउँदै, ठाउँ सर्दै हिप्पी–कल्पले पुँजीवालाका, बुर्जुवा संस्कृति र समयका पर्खाल तोडे । अहिले आएर धेरै बुझेको छु ।

अहिले कोरोनाकालमा हिप्पी–कल्पलाई सम्झिनुको के अर्थ छ ? मैले यो प्रश्न आफैंलाई गरें । अनि केही उत्तरहरू भेटें । कोरोनाकालले मानिस मानिसबीचमा कति विभेद गरिन्छन्, त्यो प्रस्ट पारिदिएको छ । सम्पन्न देशहरू कसरी आफ्नो मात्रै विचार गर्ने रहेछन्, त्यो पनि खुलेको छ । विपन्न देशहरूलाई कसरी भ्रष्ट सरकार र तिनका राजनीतिक शक्तिहरूले थला पार्ने रहेछन्, त्यस्तो बेला पनि कसरी ती केही वर्गले धन कमाउने संयन्त्र बनाउने रहेछन् भन्ने खुलेको छ ।

मानिसको मूल्य कसरी मर्करीको पारो झरेजस्तो गरेर झर्दो रहेछ, त्यो देखाएको छ । हिप्पी–कल्पले सिकाएको मूल मन्त्र थियो— विभेद नगर । मानिस सबै एक नभएसम्म, मानिसको बीचमा असमानतालाई नैतिक चरित्र मान्ने पुँजीपति विश्वको प्रभुत्व रहेसम्म, मानिसको स्वतन्त्रता र अधिकारलाई जसरी भए पनि हनन गरेर आफ्नो हैकम चलाउनुपर्छ भन्ने विषयको अन्त्य नभएसम्म मानिसको साझा मुक्ति सम्भव छैन । कोरोनाकालले हिप्पीहरूको त्यो मानवमुखी सन्देशलाई झन् टड्कारो पारेको छ । हिप्पी–कल्पको अर्को सन्देश हो— मानिस चल्न सकेन भने मानिसलाई मानिसले अवरोध गरिरह्यो भने अकल्पनीय अप्ठ्यारो अवस्था सिर्जना भइबस्छ ।

बिजेश्वरीको त्यो घरमा निकै तला थिए, सबै हिप्पीहरूले लिएका थिए । बाहिर आँगन र भित्र सबैतिर युवा युवतीहरू बन्धन तोडेर निस्केका मानिसजस्तै जुनेलीमा मस्त थिए । म रक्तकालीको रिहर्सल सकेर साथीहरू िंहँडेपछि फेरि बिजेश्वरी फर्कें । हाम्रो एउटा सानो समूहको जिम्मा थियो— हिप्पीहरूले चलाएको एउटा ‘फ्लो’ नामक पत्रिकाको साहित्यिक खण्डमा लेखहरू जम्मा गर्ने र मिलाउने । ग्लिङ्का उर्फ क्रिस्टोफ त्यसमा मुख्य संलग्न व्यक्ति थिए । तिनको र मेरो उमेर उस्तै थियो । तिनकी एउटी मित्राणी थिइन्, नाम फियोना थियो । ग्लिङ्काको खबर लिएर ती मलाई बोलाउन आउँथिन् । कुनै फोन थिएन, त्यो बेला । म गएर ग्लिङ्कासँग काम गर्थें । भर्खरै ‘फार आउट’ (२०१७) भन्ने एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण किताबका लेखक मार्क लिट्टेले फियोनाको ठेगाना भेटेर मलाई पाठाइदिएका छन् । चिठी लेख्नु छ ।

मार्कले त्यो किताबमा हिप्पीहरूबारे अध्याय लेखेका छन् । केही नेपाली आधुनिक कविताका अंग्रेजी अनुवाद गराउने जिम्मा मेरो थियो । स्व. चैतन्य उपाध्यायलाई सम्पर्क गरेको थिएँ, क्रिस्टोफसँग भेटाइदिएँ । चैतन्यले निकैवटा कविता अनुवाद गरिदिएका छन् ‘फलो’ का निम्ति । मैलेचाहिं एउटा सानो गद्य लेख लेखेको छु, नेपाली साहित्यबारे ।

त्यो जुनेली उत्सवमा मजस्ता नेपाली युवक पनि निकै थिए । त्यस्ता पूर्णिमा उत्सवमा धेरै पश्चिमी युवायुवती देखिन्थे । मैले अहिले पनि त्यत्रो संख्यामा ती अरूले हिप्पी भन्ने गरेका युवाहरू कसरी नेपाल आइपुगेका थिए भन्ने प्रश्नको उत्तर भेटेको छैन । ती हिप्पीहरू भ्रमणशील थिए । अहिले हिंसाक्रान्त त्यसबेलाको शान्त बाटो भएर आउँदा एसिया हेर्ने तिनको दृष्टि बनेको थियो । त्यो चर्को संगीत र कविताको जुनेली रातमा एक–दुई जना नाम चलेका आधुनिक नेपाली कवि पनि आएका थिए । राति ढिलो भइसकेको थियो । एक जना कवि दाइसँग बिदा लिएर म आफ्नो डेरातिर फर्कें । त्यो सम्झनामा आइबस्ने चिसो र शुभ्र जुनेली रात थियो । भोलिपल्ट बिहानै फर्केर त्यहाँ गएँ । रातिको जुनेली युद्धका कुँडाकर्कट सबैतिर असरल्ल छरिएका थिए । कवि दाइ बसेकै ठाउँमा उनले भर्खरै लगाउन सुरु गरेको नयाँ सुट उनकै जीउबाट त्यो जाडो रातमा चोरिएछ ।

नेपाली कवि र हामीजस्ता युवाहरूले विश्वव्यापी हिप्पी आन्दोलनलाई बुझ्ने अनेकौं तरिका र दृष्टि थिए । आज कोरानाकालमा हिप्पी–कल्पले दिने सन्देश हो— विभेद अन्त्य गर, प्रेम अनि सहयोग गर !

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७८ १०:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×