जब्बर फ्यानको बखान- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

जब्बर फ्यानको बखान

हिन्दी शब्द 'बेबाक’ देव आनन्दको आत्मकथालाई अर्थ्याउन बढी सुहाउँदो विशेषण ठहरिन्छ । उनले शिष्टताको परिधिमा रहेर आफूसित सहकार्य गर्ने अभिनेत्रीहरूसितको रोमान्सबारे खुलस्त लेखेका छन् । 
वसन्त थापा

देव आनन्द हिन्दी फिल्म संसारका यस्ता सितारा थिए, जसको चिर युवाको रोमान्टिक छवि तथा आकर्षक अदाकारीको सम्मोहनबाट दर्शकका तीन–तीन पुस्ता बाँधिएका थिए । फिल्म लेख्नु, बनाउनु, निर्देशन गर्नु र त्यसमा खेल्नु नै यी अविश्रान्त अभिनेताको ध्येय बन्न गएको थियो जीवनको । र, मृत्युपर्यन्त फिल्म बनाइरहे उनले । नेपालमै सुटिङ गरिएका देव आनन्दका फिल्ममध्ये ‘ब्लक बस्टर’ बन्यो ‘जानी मेरा नाम’ । दरबारसँग पनि उनको घनिष्टता थियो । उनी महेन्द्रका विशिष्ट अतिथि बनेर काठमाडौं आएका थिए– युवराज वीरेन्द्रको विवाहमा ।

पूर्वपीठिका

सदावहार अभिनेता देव आनन्दको जन्मदिन २६ सेप्टेम्बर नजिकिँदै गर्दा उनीप्रति शब्द–सुमन अर्पित गर्ने मनसायले धेरै पटक पहिले पल्टाइसकेको उनले अंग्रेजीमा लेखेको आत्मकथा ‘रोमान्सिङ विथ लाइफ’ फेरि एकपल्ट पल्टाउँछु । पुस्तकको पहिलो पानामै रातो मसीमा उनको हस्ताक्षर वा ‘अटोग्राफ’ पाउँछु । त्यसमा तारिख पनि लेखिएको छ : १० मे २००८ ।

त्यस दिन काठमाडौंको भृकुटीमण्डपमा बाह्रौं राष्ट्रिय पुस्तक प्रदर्शनीको उद्घाटन भएको थियो देव आनन्दको हातबाट । उनलाई विशेष अतिथिका रूपमा निम्त्याउने तारतम्य मिलाउन एकता बुक्सका रामचन्द्र तिमोथी र मैले निकै मिहिनेत गरेका थियौं । रामचन्द्रजी त्यसबखत नेपाल राष्ट्रिय पुस्तक प्रकाशक संघका बहालवाला अध्यक्ष थिए भने म त्यस संघको महासचिव । देव आनन्दको आत्मकथाको पुस्तक अघिल्लो वर्षको सेप्टेम्बर महिनामा भारतका तत्कालीन प्रधानमन्त्री डा. मनमोहन सिंहको हातबाट विमोचन गरिएको थियो र उनलाई निम्त्याउने कारण त्यही थियो, एक लेखकका रूपमा । त्यस पुस्तकलाई प्रवर्द्धन गर्ने सिलसिलामा देव आनन्द विभिन्न ठाउँमा गइराखेका थिए । त्यसैले उनलाई काठमाडौं ल्याउन पेङ्गुइन इन्डियाले संयोजकको भूमिका निर्वाह गर्‍यो भने भारतीय दूतावासले काठमाडौंमा आतिथ्यको सारा इन्तजाम गरेर खुबै सघायो ।

त्यत्रा बडा स्टारले हाम्रो निमन्त्रणा स्वीकार गर्लान् के भन्ने लागेको थियो, तर उनको स्वीकृतिपत्र तुरुन्तैजसो आयो र आफैँ पनि तोकिएको दिनमा आफ्ना छोरा सुनील आनन्द र सहयोगीहरूलाई साथ लिएर काठमाडौं आइपुगे । सानै छँदादेखि सिनेमाको पर्दामा देख्दै आएको र मनले खाएको, तर नजिकबाट भने भेट्न नपाएको सिने संसारका सितारालाई त्यस दिन आतिथेयका रूपमा मैले भेट्न पाएको थिएँ । मैले त्यो किताब र उनको अटोग्राफ त्यसै दिन प्राप्त गरेको थिएँ, भृकुटीमण्डपको पुस्तक प्रदर्शनीमा ।

सन् २००८ मा काठमाडौंको पुस्तक प्रदर्शनीका प्रमुख अतिथि विद्वान् मदनमणि दीक्षित र विशेष अतिथि अभिनेता देव आनन्दका साथमा लेखक (बायाँपट्टि) । तस्बिर : मीन बज्राचार्य

पुस्तक प्रदर्शनीको उद्घाटन समारोहमा उनले नेपालप्रतिको आफ्नो प्रेम फेरि एकपटक सार्वजनिक रूपमा जाहेर गरेका थिए । उनको सम्बोधनको पहिलो वाक्य नै यस्तो थियो : ‘आई लभ नेपाल, नेपाल इज इन माई ब्लड !’ त्यस अवसरमा भारतीय राजदूत राकेश सूदले ‘देव साहब तीन पुस्ताका दिलको धड्कन हुन्’ भने अनि थपेका थिए : ‘दिल्लीमा रहनुभएकी मेरी आमा आज यसबखत म देव साहबका साथ छु भन्ने थाहा पाउँदा अति हर्षित हुनुहुनेछ, किनभने मेरी आमा देव साहबको आजन्म फ्यान हुनुहुन्छ ।’

त्यस साँझ प्रकाशक संघको तर्फबाट देव आनन्दको सम्मानमा डिल्लीबजारको भोजनगृह नामक रेस्टुराँमा रात्रिभोजको आयोजना गरिएको थियो । देव आनन्द आउनुभन्दा केहीअघि भत्करु जसरी उनका निजी सचिव र अन्य सहायक टोली त्यहाँ आइपुगे । पहिलो तला चढ्नुपर्ने रेस्टुँराँको सिंढी देखेर ‘देव साहब यहाँ चढ्न सक्नुहुन्न, डिनर अर्को ठाउँमा गर्नुपर्छ’ भन्न थाले उनीहरू । हुन पनि देव आनन्द त्यसबेला ८५ वर्षमा हिँडिराखेका थिए । हामी आतिथेय भइटोपलेकाहरू अक्क न बक्क पर्‍यौं । हामीबीच गलफती चलिरहेकै बेला देव आनन्दलाई लिएर एम्बेसीको कार आइपुग्यो । उनी हिँडेर सिँढीको त्यही फेदमा आइपुगे, जहाँ हामी बिलखबन्द भएर उभिइराखेका थियौं । उनका सहायकहरूले के–के भन्दै थिए त्यो नसुनी उनी सिँढीतिर बढे । त्यही मौकामा म र रामचन्द्रजी भएर उनलाई सहारा दिँदै सिँढी उकाल्यौं । उनी कुनै तकलिफबेगर उक्लिए । उनको टोली हेर्‍याहेर्‍यै भए ।

रेस्टुराँमा भुइँमा बसेर खाने व्यवस्था भएकोमा उनलाई चाहिँ एउटा कुर्सी ल्याएर त्यसमा बसाइयो । उपस्थित सहभागीहरूसित चिनापर्ची गरेपछि भलाकुसारीका बात भए । उनले फेरि नेपाल आउन पाउँदा आफूलाई असाध्यै खुसी लागेको बताए । उनको छेउमा बसेर मैले शिष्टाचारका केही कुरा गरें । धेरै सोच्न सकिनँ र एक किसिमको आम प्रश्न उनलाई सोधें : ‘यस उमेरमा पनि तपाईं यस्तो ऊर्जावान् र फुर्तिलो हुनुहुन्छ त्यसको राज के हो ?’ उनले जवाफमा ‘द कम्पनी अफ यङ पिपल लाइक यु’ भने । सायद यो पनि उनको बनिबनाउ उत्तर थियो । हुन त म त्यति तरुनो थिइनँ, तैपनि म दंग परें । रक्सी, चुरोट खाने बानी नभएका देव आनन्दको आहार पनि निरामिष भएको थाहा पायौं । उनी हातमा एक मुठ्ठी पपकर्न लिएर त्यसलाई चपाउँदै बसे र सायद जुस पिए उनले । किताब पढ्नुको महत्त्व र आफ्नो नेपाल प्रेमबारे केही कुरा गरे अनि आफ्ना टोलीसहित बिदा भए ।

त्यसको तीन वर्षपछि सन् २०११ को डिसेम्बर ३ तारिखका दिन लन्डनमा उनको देहावसान भयो ।

एउटा फ्यानको जन्म

ठूलो पर्दामा मैले हेरेको देव आनन्दको पहिलो फिल्म ‘इन्सानियत’ वा ‘सीआईडी’ दुइटामा एउटा हुनुपर्छ । पहिलो फिल्म धरानको इन्डियन कोलोनीमा मुफ्तमा हेरेको थिएँ र दोस्रोचाहिँ शिव सिनेमाहल खुलेकै साल ।

बम्बईमा रिलिज भएपछि धरानसम्मको यात्रा तय गर्न ती फिल्मलाई चुत्थोमा पनि दुई वर्ष लागेको हुनुपर्छ । त्यसबेलाको चलन नै त्यस्तै थियो । देशदेशावर घुमेर आइपुग्थ्यो फिल्मको प्रिन्ट सानो नगर धरानमा । इन्डियन कोलोनीमा त भारतीय सरकारले प्रचारका लागि सित्तैंमा देखाउँथ्यो सिनेमा । सिनेमाहललाई पनि नयाँ रिलिज भएको फिल्म तात्तातो ल्याएर देखाउनुपर्ने कुनै कारण पनि थिएन । भर्खर–भर्खर सिनेमाहलमा फिल्म हेर्न सिकेका दर्शकका लागि त जे ल्याएर देखाउँदा पनि हुन्थ्यो । हामी स्कुल पढ्ने भुराका त के कुरा ! पर्दामा जे चले पनि रमाइलो लाग्ने । कुन हिरो कुन हिरोइन त्यसको मतलब थिएन, सिनेमा हेर्न पाउनु नै लाख हुन्थ्यो । भोकालाई के साजी के बासी ! खान पाए पुग्थ्यो ।

हामी दुई–चार जना थियौं स्कुलदेखि नै फिल्म हेर्नमा लग्गू । हाम्रो चहेता वा कुनै ‘फेवरेट’ अभिनेता वा अभिनेत्री थिएन, यद्यपि बम्बईको फिल्मी आकाशमा सिताराहरूको पुञ्ज नै थियो । तर, तिनमा अरूभन्दा चम्किला नक्षत्रहरूमा थिए दिलीप कुमार, राज कपूर र देव आनन्द । पात्रको चरित्रभित्र चुर्लुम्म डुबेर अभिनय गर्ने र मधुरो दबेको स्वरमा संवाद बोल्ने दिलीप कुमारलाई हलिउडका मार्लोन ब्रान्डोसित तुलना गरिन्थ्यो । राज कपूरले चार्ली च्याप्लिनको बाटो समाते र उनको अभिनयको आफ्नै खासियत थियो । मुहारमा केही सादृश्य र हावभाउ तथा दैहिक भाषा मिल्दोजुल्दो भएका कारण ग्रेगोरी पेकसित दाँजिने देव आनन्दको छवि एक रोमान्टिक हिरोको थियो ।

देव आनन्दका सबै फिल्महरू त हेर्न पाइनँ । त्यो सम्भव पनि थिएन उसबेला । तर, स्कुल र कलेज पढ्दाताका जति हेरें तीबाट मैले आफूलाई देव आनन्दका फिल्महरूबाट बढी तानिएको पाउन थालें । उनका फिल्ममा रोनाधोना कम र मारपिट पनि धेरै नहुने । गानाहरू उत्तिकै उम्दा हुने । त्यसो त हिन्दी फिल्मी संगीतको स्वर्ण युग मानिएको त्यस दौरमा एक से एक घागडान संगीतकार थिए । तर, सचिन देव बर्मनको संगीतको कुरा नै अर्को, उनको ‘क्लास’ नै अलग । नवकेतन फिल्मस् सुरु हुँदैदेखि देव आनन्दका हरेक फिल्मलाई दादा बर्मनले आफ्ना बेजोड संगीतले सजाए । ‘गाइड’ फिल्मका अद्वितीय संगीत त्यस कुराको प्रमाण हो । हुन त देव आनन्दले खेलेका अरू प्रोड्युसरहरूको फिल्ममा अन्य संगीतकारहरूले रचेका संगीत पनि कम कर्णप्रिय छैनन् चाहे ती मदनमोहनद्वारा रचित हुन् वा शंकर जयकिशन वा ओ.पी. नय्यर वा सलिल चौधरी वा कल्याणजी आनन्दजीद्वारा ।

देव आनन्दप्रति मेरो आकर्षण बढ्ने अर्को कारणचाहिँ पर्दामा प्रक्षिप्त उनको व्यक्तित्व थियो— तेज, फूर्तिलो, जोशिलो र रोमान्टिक । पहिरनको फेसन पनि उनको अलग्गै । कुनै न कुनै प्रकारको टोपी लगाउनु र गलामा स्कार्फ बाँध्नु उनको ट्रेड मार्क नै बनेको थियो । देव आनन्द जहिले पनि सहरियाको भूमिकामा हुन्थे, कि त टाइसुट लगाएका अथवा फेसनदार परिधानमा चिटिक्क सजिएका । सधैं बन्दगलाको कमिज लगाए, आधा बाहुलाको कमिज वा टिसर्ट लगाएनन्, एक दुई अपवादबाहेक । धोतीकुर्ता उनले कि त ‘इन्सानियत’ फिल्ममा लगाएका थिए कि सायद आफ्नो पहिलो फिल्म ‘हम एक हैं’ मा (जो मैले हेरेको छैन) । उनको निजी स्टाइलको जति अनुकरण त अरू हिरोको सायदै भयो होला । जुरेलीको गुँडजस्तो उनको जुल्फीको नक्कल गर्नलाई मानिसहरू के मात्रै गर्दैन थिए । तेल दलेको बाँसको भाटा आगोमा तताएर त्यसलाई कपालमा डाम्थे । छ क्लासमै छँदा मेरो एक सहपाठी आफ्नो कपालमा त्यस्तै जुरेलीको गुँड बनाउन लागेको थियो । माथ्लो लहरको छेउतिरको छँदाखाँदाको दाँत फुकालेर देव आनन्दजस्तो देखिने कोसिस गर्ने त कति थिए कति !

सन् १९६९ को गर्मीको छुट्टीमा दार्जिलिङ घुम्न जाँदा देख्न पाइएको थियो देव आनन्दका प्रशंसकहरूको अन्धानुकरण । उनको ताजा फिल्म ‘ज्वेल थिफ’ मा उनले लगाएको सेतो–कालो बुट्टाको झन्डै सर्लक होम्सको जस्तो टोपी हरेक बंगाली टुरिस्टको टाउकामा देखिन्थ्यो । दोकानहरू पनि तिनै टोपीहरूले भरिभराउ देखिन्थे मानों दार्जिलिङ आउने हरेक टुरिस्टले त्यो लाउनु अनिवार्य थियो ।

देव आनन्द कलाकारभन्दा बढी सितारा वा स्टार थिए । भूमिका पाकेटमारको होस् या पुलिस इन्स्पेक्टरको, अभियुक्तको होस् या वकिलको, अमिरको होस् या गरिबको, कैदीको होस् या जेलरको, बेरोजगारको होस् या उद्योगपतिको, ड्राइभरको होस् या डिटेक्टिभको, खेलाडीको होस् या कलाकारको त्यसले केही फरक पर्दैन थियो । भिन्नता केवल वेशभूषा र पहिरनमा हुन्थ्यो, बाँकी छिटछिटो बोल्ने लहजा र शैली उही, टाउको ढल्काउने र हात हल्लाउने तरिका उही, हिँडाइ र चालढाल उही— हरेक कुरामा पूरापूर देव आनन्द ।

उनको गम्भीर कलाकारिता र केही फरक ढंगको काम देखिने फिल्म त मलाई लाग्छ एक हातको औंलामा गन्न सकिने मात्रै छन्, ‘बम्बई का बाबु’, ‘हम दोनो’, ‘गाइड’, ‘तेरे मेरे सपने’ । ‘कालापानी’ र ‘शराबी’ लाई पनि कोही कोही त्यस कोटीमा राख्छन् । नत्र उनको सधैं उही छवि पाइन्छ— छैलछबिलाको ।

‘हरे राम हरे कृष्ण’ फिल्मको सुटिङ चलिरहेको बेलातिर सोल्टी होटेलमा आयोजित देव आनन्दको प्रेस भेलामा भाग लिएपछिको आफ्नो अनुभव मदनमणि दीक्षितले आफ्नो साप्ताहिक पत्रिका ‘समीक्षा’ मा लेखेका थिए : ‘देव आनन्दलाई एक्टिङ गर्न नपर्ने रहेछ । उनको वास्तविक रूप नै पर्दामा देखिँदो रहेछ ।’

दौंतरीहरूले बाबुको वा प्रौढको भूमिका गर्न थाल्दा पनि देव आनन्द भने रोमान्टिक रोल गरिरहेका थिए । उनले सदावहारको विशेषण कमाएको कारण पनि त्यही थियो । उनले आफ्नै छोराको बाहेक अरू कसैको बाबु बनेर फिल्म खेलेनन् न कुनै चरित्रको भूमिका निर्वाह गरे । ‘गाइड’ फिल्ममा बाहेक कुनै फिल्ममा उनी मरेनन् । पछिल्लो समयमा उनका हिटभन्दा फ्लप फिल्म बढ्ता भए । मजस्ता फ्यान पनि थाक्यौं एक समयपछि उनका फिल्महरू हेर्न । तर, उनी कहिल्यै थाकेनन् फिल्म बनाउने कामबाट । एउटा फिल्म बनाइसक्नेबित्तिकै अर्को फिल्म थालिहाल्ने, बक्स अफिसमा के हुन्छ त्यसबाट बेखबर । खासमा मृत्युको समयमा पनि ‘अमन के फरिश्ते’ भन्ने फिल्ममा काम गरिरहेका थिए उनी ।

नेपाल नाता

नेपालमै सुटिङ गरिएको थियो फिल्म विश्लेषकहरूको दृष्टिमा ‘ब्लक बस्टर’ ठहरिएको उनको ‘जानी मेरा नाम’ फिल्म । राजा महेन्द्रका विशिष्ट अतिथि बनेर काठमाडौं आएका थिए देव आनन्द युवराज वीरेन्द्रको विवाहमा ।

नेपालबाहेक अन्य दुई हिमाली अधिराज्य सिक्किम र भुटानका राजघरानासित पनि देव आनन्दले निकट सम्बन्ध गाँसेका थिए । गान्तोकमै सुटिङ गरिएको थियो उनको फिल्म ‘ज्वेल थिफ’ । भुटानमा गएर पनि फिल्म बनाउने देव आनन्दको धोको थियो जुन अधुरो रह्यो । त्यस धोकोलाई उनले एउटा डकुमेन्ट्री बनाएर भए पनि पूरा गरे ।

युवराज वीरेन्द्रको विवाह समारोहमा अतिथि बनेर आउँदा नै कहानी लेखेर गएका देव आनन्द अर्को साल फेरि काठमाडौं फर्किए ‘हरे राम हरे कृष्ण’ फिल्मको सुटिङ गर्न । यतिबेला म पनि काठमाडौं आइसकेको थिएँ स्नातकोत्तर शिक्षा अघि बढाउन भनेर । बस्, अब के चाहियो ! जता जता देव आनन्दको सुटिङ चल्छ भन्ने सुन्यो उतै दौडियो, एउटा मिल्ने साथी छँदै थियो मलाई साथ दिने । फिल्मको प्रत्यक्ष सुटिङ हेर्ने रहर स्वयम्भूमा पहिलो पटक पूरा भयो । उसबेला स्वयम्भू इलाका चारैतिर खुला थियो र त्यसदिन मजस्ता उत्सुक रमितेहरू पाखैभरि छरिएका थिए । तिनलाई सुटिङ स्थलको नजिक आउनबाट रोक्न हम्मे परिरहेको थियो प्रहरीलाई । स्वयम्भू चैत्यमुनिको दक्षिणतिरको किमडोलको डाँडामा भइरहेको थियो सुटिङ । म र मेरो साथी कुनै यत्नले सुटिङ स्थलको निकै नजिक पुग्यौं, जहाँबाट भागिरहेकी जीनत अमानलाई पछ्याउँदै गरेका देव आनन्दलाई पहिलोपटक मैले साक्षात् देख्न पाएँ केही दूरीबाट भए पनि ।

अर्कोपटक भक्तपुरमा सुटिङ हुँदै छ भन्ने खबर मिल्यो साथीहरूबाट । हतारहतार भात टिपेर भक्तपुर हानिएँ एक साथीसित । नभन्दै सुटिङ चलिरहेको थियो न्यातपोल मन्दिरको परिसरमा । त्यहाँ कुनै जात्रामा जस्तै मानिसहरूको ठूलो हुजुम थियो मन्दिरको पटांगिनीमा । अग्ला अग्ला स्ट्यान्डमा जडान गरिएका लाइटिङ उपकरणहरू र सेता ‘रिफ्लेक्टर बोर्डहरू’ त्यहाँ थिए । भीडलाई अलिअलि गरेर छिचोल्दै भित्री घेरामा पुग्दा त्यहाँ हामी देख्छौं देव आनन्द डाइरेक्टरको कुर्सीमा बसिराखेका । छेउको होचो टेबलमा राखिएको गिलासबाट जुसको चुस्की लिइराखेका । भीडको घेराबीच रहेको खुला ठाउँमा मुमताज उभिएर आफ्नो कपाल र पहिरन मिलाउँदै थिइन् । यो विपना हो कि सपना हो भनेर हामी ट्वाल्ल पर्दै पर्दाका सिताराका भौतिक स्वरूपलाई नियाल्दै थियौं । पछिल्तिरबाट भीडलाई चिर्दै कुनै अग्लो मानिस ‘एक सेकेन्ड’, ‘एक सेकेन्ड’ भन्दै हाम्रै छेउबाट अगाडि बढ्यो र घेराको अघिल्तिर गएर उभियो ।

सुटमा ठाँटिएको त्यो मानिस त प्रेम चोपडा पो निस्किए । उनी त्यहाँ गएर उभिनासाथ कुनै गाना घन्कियो र मुमताज नाच्न थालिन् । क्रेनमाथि मुभी क्यामेरा पछिल्तिर बसेका व्यक्तिलाई लक्ष्य गर्दै देव आनन्द ‘फली’ ‘फली’ भन्थे र हातको इसाराले ‘प्यानिङ’ गर्थे । ती क्यामेराम्यान बम्बईका विख्यात फली मिस्त्री रहेछन् । मलाई आश्चर्य लागिरहेको थियो मानिसको त्यत्रो ठूलो भीडलाई यति नजिकबाट सुटिङ हेर्न दिएकामा । पछि हलमा सिनेमा हेर्दा थाहा भयो त्यसको रहस्य । कुनै गाउँले मेलाको दृश्य रहेछ त्यो । मेला भर्न आएकी गाउँकी नवयौवना सुन्दरी मुमताज ‘हो रे घुँघुँरु का बोले’ भन्ने गीतमा नाच्दिरहिछन् र प्रेम चोपडा उभिएर मुमताजलाई लालची आँखाले हेर्दा रहेछन् । मेलाको दृश्य देखाउनुपर्ने भएकाले पो घरका झ्याल, बार्दली, कौसी, मन्दिरका सिँढी र पटांगिनी सबैतिर मानिसलाई त्यसरी झुत्तिन दिइएको रहेछ ।

तेस्रो पटक ‘हरे राम हरे कृष्ण’ को सुटिङ हेर्न भने टाढा जान परेन र दुःख पनि गर्न परेन धेरै । चिकमुगल गल्लीमा डेरा गरी बस्ने हामीले खबर पायौं नजिकैको काष्ठमण्डपमा सुटिङ हुँदै छ भन्ने । डेराबाट निस्केर अट्कोनारायणथानको बाटो सिंहसत्तलनेर पुग्यौं हामी । वसन्तपुर, कुमारी घर, मरुटोल, भीमसेनस्थान र जैसीदेवल सबैतिरका नाका छेकेर काष्ठमण्डप सत्तलमा सुटिङ चलिरहेको थियो । ठूलठूला ‘आर्क लाइट’ हरूले फ्याँकेको उज्यालोमा सत्तलको मचानमा ‘दम मारो दम’ गानाको छायांकन गर्ने काम भइरहेको थियो । हामी जिनत अमान लगायतका तरुनी तन्देरीहरू चिलिम तान्दै झुमेर नाचिरहेका देख्न सक्थ्यौं । अनि सिनमा प्रवेश गर्छन् इफ्तिकार इन्स्पेक्टरको बर्दीमा केही प्रहरी जवान लिएर । उनी हाते छडी घुमाउँदै सबैलाई बाहिर निस्कने आदेश दिन्छन् । तर, निर्देशक देव आनन्द अघि बढेर हाते छडीलाई एकपटक होइन दुईपटक घुमाउन अह्राउँछन् र इफ्तिखार त्यसै गर्छन् ।

राती भए पनि यी सबै गतिविधि हामी प्रस्ट देख्न सक्थ्यौं । तर, रमितेहरूलाई त्यतिले पुगेन, उनीहरू अझ नजिक गएर हेर्न चाहन्थे । भीड र सुरक्षामा खटिएका प्रहरी दस्ताबीच ठेलमठेल बढ्दै गयो । आखिर प्रहरी लठ्ठी चलाउने अवस्थामा पुग्यो । प्रतिकारमा भीडले इँटा र ढुंगा बर्साउन थाल्यो । हामी पनि लखेटाइमा पर्‍यौं । ज्ञानी भएर रमिता हेरिरहेका हामीलाई त्यसो गर्दा रिस उठ्यो । त्यसैले क्रुद्ध भीडको हकमा ढुंगा र इँटाका केही झटारो आक्रामक प्रहरी जत्थातर्फ म र मेरो साथीले पनि हुर्‍यायौं अनि लाग्यौं डेरातर्फ ।

‘इश्क, इश्क, इश्क’ नामको अर्को फिल्म पनि उनले नेपालमै छायांकन गरेर बनाएका थिए । हेलिकोप्टरको मनग्गे उपयोग गरेर पोखरा, नाम्चेबजार, स्याङबोचे आदि ठाउँमा सुटिङ गरिएको त्यो फिल्म अति खर्चिलो थियो । तर, त्यस फिल्मबाट देव आनन्दले न नाम कमाए न दाम । पानीमा ढुंगा डुबेसरी डुब्यो त्यो फिल्म ।

रोमान्सिङ विथ लाइफ

इमानदारीसाथ लेखिएको सत्यनिष्ठ आत्मकथा पढ्नु रमाइलो हुन्छ । त्यसबाट लेख्ने व्यक्तिको भित्री पाटो देख्न पाइन्छ, बाहिर उजागर नभएको । देव आनन्द कलम चलाउन सक्ने थोरै फिल्म अभिनेतामा पर्थे । आफैं लेखे आत्मकथा डेढ वर्ष लगाएर । आखिर अंग्रेजीमा अनर्स गरेका थिए लाहोरको गभर्नमेन्ट कलेजबाट उनले । बोलाइमा झैं उनको लेखाइमा पनि तीव्रता पाइन्छ । इमानदार देखिन्छन् देव आनन्द । किताबबाट थाहा हुन्छ, अविभाजित पन्जाबको गुरुदासपुर जिल्लामा एक सफल वकिलका साहिँलो छोरा उच्च शिक्षाका लागि दाजुझैं बेलायत जान चाहन्छ, तर पिताको घट्दो आयस्ताका कारण जान सक्दैन । बाबुसँग असाध्ये डराउने र आमासँग अत्यन्त नजिक रहेको त्यो छोरो आमाको मृत्युपछि विरक्तिन्छ ।

बीसवर्षे त्यस तन्देरीको सपना पनि छ पृथ्वीराज कपूर, मोतीलाल, अशोककुमारजस्ता सिनेमाको नायक बन्ने । त्यही सपना पछ्याउँदै त्यो तन्देरी लाहोरबाट फ्रन्टियर मेल रेल चढी बम्बई पुग्छ खल्तीमा केवल ३० रुपैयाँ बोकेर ब्रिटिस राजविरुद्ध महात्मा गान्धीको ‘भारत छोडो’ आन्दोलन चर्किरहेको बखत । त्यस बिरानो मायानगरीमा अनेक पापड बेल्छ, थोत्रा कटेरामा बस्छ, चिठी सेन्सर गर्ने सेनाको नोकरी खान्छ, अखबारको विज्ञापन हेरेर फिल्मको नायक बन्न प्रोड्युसरलाई भेट्न जान्छ । उसले त्यो काम पाउँछ बिनाकुनै सिफारिस र भनसुन अनि धर्मदेव पिसोरिमल आनन्दबाट त्यो तन्देरी देव आनन्दमा रूपान्तरित हुन्छ । सुरुका फिल्महरू असफल हुन्छन् ।

अशोक कुमारको सहयोगमा प्राप्त फिल्म ‘जिद्दी’ बाट भने अभिनेताका रूपमा जम्छन् र आफ्नै कम्पनी नवकेतन फिल्म्सद्वारा निर्मित तथा अभिन्न मित्र गुरुदत्तद्वारा निर्देशित फिल्म ‘बाजी’ बाट देव आनन्द सितारामा रूपान्तरित हुन्छन् । त्यसपछि उनी सफलताको उच्च सोपान चढ्दै प्रसिद्धिको शिखरमा पुग्छन् । ‘पुत्र, तिम्रो माथामा त सूर्य चम्किरहेको छ, तिमी एक दिन ठूला मान्छे हुन्छौ’ भनेर अमृतसरको स्वर्ण मन्दिर छेउको एक सर्बतवालाले गरेको भविष्यवाणी सत्य साबित हुन्छ ।

हिन्दीको शब्द ‘बेबाक’ उनको आत्मकथालाई अर्थ्याउन बढी सुहाउँदो विशेषण ठहरिन्छ । उनले शिष्टताको परिधिमा रहेर आफूसित सहकार्य गर्ने अभिनेत्रीहरूसितको रोमान्सबारे खुलस्त लेखेका छन् । गायिका अभिनेत्री सुरैया र उनको प्रेमकहानी त जगजाहेर छ । त्यस कहानीको पोयो पनि उनी नलुकाई खोल्छन् । ती सबै कहानी पढ्दा त्यस किताबको शीर्षक ‘रोमान्सिङ विथ विमेन’ राख्दा पो ठीक हुन्थ्यो कि भन्ने पनि लाग्छ पाठकलाई ।

तर, किताबबाट बुझ्न पाइने अर्को अनदेखा र महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको उनको जीवनदर्शन र जीवन बाँच्ने मन्त्र हो । उनको मान्यता छ सफलता असफलता सबै क्षणिक कुरा हुन् । सफलताले मात्तिनु हुँदैन, असफलताबाट आत्तिनु हुँदैन । दुःख पर्दैमा शोकमग्न भएर बस्न हुँदैन । जिन्दगी अघि बढ्नुपर्छ । आफूमा विश्वास राख्नुपर्छ र सदा आशावादी हुनुपर्छ । मिहिनेत सफलताको पहिलो सर्त हो । मानिसले हरेक पल केही नयाँ कुरा सिकिरहेको हुन्छ । मानिस बूढो हुँदैन, उमेरमा परिपक्व हुन्छ (वन डज नट ग्रो ओल्ड, वन म्याचुअर्स इन एज) । उनी आफूलाई महान् होइन सफल ठान्छन् र भन्छन्, ‘फिल्म बनाउनु मेरो पेसा हो, व्यसन हो, काम हो । मन पराउनु नपराउनु दर्शकको काम हो ।’ आफ्नो जीवनदर्शनलाई एक हरफमा बताउनुपर्दा उनी साहिर लुध्यानवीको प्रख्यात गीतको पंक्ति उद्धृत गर्छन् :

मै जिन्दगी का साथ निभाता चला गया

हर फिक्र को धुयें मे उडाता चला गया ।

((सदाबहार अभिनेताका सदावहार विचार ! उनी बाँचिराखेका भए अहिले ९९ वर्षका हुने थिए र सायद भनिराखेका हुने थिए ‘म उमेरमा परिपक्व हुँदै छु ।’

प्रकाशित : आश्विन ९, २०७८ ११:५५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

श्वान गान – श्वान पुराण

चौपाया जीवमा सबैभन्दा पहिले रत्तिएर घरेलु पशु बनेको थियो भन्छन्– कुकुरलाई । मानिससितको उसको संगत निरन्तर र चिरकालको छ । अतुलनीय बफादारी, अटल इमान, निसर्त समर्पण र निश्छल प्रेम कुकुरका यस्ता अप्रतिम गुण हुन्, जो मानव–भाषा बोल्न नसक्ने यस जीवबाट मानिसले सिक्न सक्छ । आफ्ना यिनै गुणले मानिसलाई रूवाउने सामर्थ्य पनि राख्छ ऊ, जस्तो यस श्वान–गाथाले बताउँछ ।
कम्पाउन्डभित्रैको एउटा कुनामा अम्बाको रूखमुनि निकीको चिहान बन्यो । जमिनको सतहमा चप्लेटी ढुंगा लगाएर त्यसलाई स–सानो समाधिस्थलको रूप दियौं, जहाँ केही समय रोज मैले एउटा फूल चढाइरहें । चौपायाको कब्रिस्तान नै भने हुन्छ हाम्रो घरको सानो कोठेबारीलाई ।
वसन्त थापा

आज म यो आलेख त्यसरी सुरु गर्दै छु, जसरी विद्वान् लेखक डा. तीर्थबहादुर श्रेष्ठ प्रायः आफ्नो प्रबन्ध रचना सुरु गर्छन् । फरक यत्ति छ, उनी कसैको गीत या कविताको पङ्क्ति सिरानमा उद्धृृत गर्छन्, म भने आफैंले कोरेको गीतको उतार यहाँ गर्दै छु । उर्दू शेर वाचन गर्नुअघि शायरहरू ‘गौर फर्माइए’ भन्ने गर्छन् । म पनि भन्छु ‘गौर फरमाउनुहोला’ :

हिउँमा झरीमा आँधीमा

आउनेछु म तिम्रो समाधिमा

चढाउन थुँगा सम्झनाको

बिहान दिउँसो गोधूलिमा


अनायास एकदिन अनाहुत आयौ

निस्पन्द जीवनको धड्कन बनेर

मन बाटिकामा बस्ती बसायौ

प्रेमको हरदम गुञ्जन बनेर ।


मायाको यस्तो संसार बनायौ

रम्यौ त्यसैमा अरूलाई रमायौ

सुगन्ध हरदिन यस्तो फैलायौ

उजाड आगनलाई उद्यान बनायौ ।


पर्खन्थ्यौ दिनरात संघार कुरेर

विछोडको पल–पल गन्ती गरेर

खुसीले उत्फुल्ल हुन्थ्यौ कति

खोजेको मुहार सामुन्ने पाएर ।


आउला भनी अब कसले बाटो कुर्ला

घरीघरी स्नेहको पुकार कसले गर्ला

स्वप्न थियो या मायावी माया

यसै बिलायो शून्यमा तिम्रो काया


निर्बन्ध भयौ अब संसारी लोकबाट

मुक्ति पायौ भोक शोक र रोगबाट

दिनु दियौ सक्ने जति सबैलाई

गरेनौ आशा केही पाउने अरूबाट ।

पढ्नेलाई लाग्न सक्छ यो विरह र वियोगको अभिव्यक्ति हो कुनै व्याकुल प्रेमीको । प्रायः गीतको भावभूमि वियोगपूर्ण नै हुने गर्छ । दुःख, विशाद, वेदना, विछोड, उदासी, व्याकुलता कच्चा धाउ हुन् गीत निर्माणका । मैले पनि यस्तै वियोगमा बह पोखाउने क्रममै लेखेको हुँ माथि उल्लिखित गीत, जसलाई म ‘श्वान गान’ भन्न रुचाउँछु, जो मैले मेरो परिवारकै एउटा सदस्यसरहको प्रिय जीवको मृत्युमा आहत भएर लेखेको हुँ, झन्डै पाँच वर्षअघि ।

त्यस प्रिय जीवको नाउँ निकी थियो, जो चौरासी वर्षको लामो आयु बाँचेर आखिर निमोनियाको सिकार बन्यो । निकी असलमा कुकुर थियो, पोथी कुकुर । अरूको नजरमा ऊ सामान्य कुकुर भए पनि परिवारका हामी उसलाई कुकुर भन्दैन थियौं । अरूले त्यसो भनेको पनि मन पराउँदैन थियौं । ‘निकीले खायो ?’, ‘निकी कता गयो ?’, ‘निकी सुत्यो ?’ भन्थ्यौं । निकीको असलियत कसैलाई बताउनै परे हामी बरु ‘हाम्रो डग’ भन्थ्यौं । उसलाई कुकुर भन्नु उसको तौहिन ठान्थ्यौं । त्यसैले त्यस्तो मायालु प्राणीको सम्झनामा लेखिएको यस गीतलाई संस्कृतको सहारा लिएर मैले ‘श्वान गान’ भनेको हुँ ।

हाम्रो पर्खाल जोडिएको घरकी बातुनी स्वभावकी छिमेकी गृहिणी मेरी पत्नीलाई जहिले पनि ‘ए निकीको मम्मी’ भनेर बोलाउने गर्थिन् । तिनले त्यो साइनो लगाएको अस्वाभाविक लाग्दैन थियो हामीलाई । निकी थिई ज्ञानी स्वभावकी — कुनै उपद्रो नगर्ने, भनेको खुरुक्क मान्ने, भागेर बाहिर कहिल्यै नजाने, घरमा आएका पाहुनालाई नपिरोल्ने । हामी कतै बाहिर गए घरको फाटकमा बसेर हामीलाई कुरिरहने । ऊ कुनै उच्च ‘पेडिग्रीवाल’ कुलीन उत्पत्तिको जीव नभई नेपालमा बहुधा पाइने मिश्रित नस्लकै उपज थिई । रङ उसको गोल्डेन रिट्रिभरको जस्तो सुनौलो थियो । ‘बर्ड अफ प्याराडइज’ जस्तो देखिने उसको पुच्छरले उसको चालमा राजसीपन थपेको थियो ।

निकी कसरी हाम्रो घरमा दाखिल भई र परिवारको हिस्सा बनी त्यस प्रसंगसित एउटा सानो कथा जोडिएको छ । मैले मेरो गीतमा उसलाई अनाहुत आयौ भनेर त्यसै लेखेको होइन । किनभने उसलाई हामीले नचाही ननिम्त्याई कसैले हाम्रो घरमा भित्र्याइदिएको थियो । कुरा सन् २००४ जुलाई महिनाको हो । हामी दुवै जोईपोइ बैंकक र सिंगापुर घुम्न गएका थियौं । बाह्र–चौध दिनपछि हामी घर फर्कंदा छोरी खुसी त थिई, तर केही बिराम गरेजसरी उसको मुहारमा संकोचको भाव पनि थियो । उसले ‘हजुरहरू नरिसाउनुहोला, यी यो मैले गिफ्टमा पाएकी छु’ भनेर भित्र कोठाबाट सानो खैरो रङको एउटा शिशु–श्वान बोकेर हाम्रो सामुन्ने ल्याई । त्यो पोथी छाउरी थिई ।

हाम्रो पहिलो प्रतिक्रिया चरम दिक्दारीको थियो । किन ल्याएको भनेर झर्कियौं पनि । त्यसरी दिक्दारी मान्ने र झर्कने मनासिब कारण थियो हाम्रो । हामीले त्यस्तो चौपाया पालेर, हुर्काएर अनि गुमाएर प्रशस्त दुःख पाइसकेका थियौं । त्यसैले हामीले अबउप्रान्त कुनै छाउरा–छाउरी नपाल्ने भनेर एक किसिमले दृढ निश्चय गरेका थियौं । त्यो कुरा बुझेकी छोरीले डर मानीमानी छाउरीलाई देखाउने कारण त्यही थियो । तर, भएछ के भने हाम्रो अनुपस्थितिमा छोरीको जन्मदिन साथीहरूले घरैमा पार्टी गरेर मनाएछन् । छोरीको श्वान–प्रेम बुझेका कान्तिपुर एफएममा उसका सहकर्मी साथीहरूले पैसा खर्चेर त्यो छाउरी उपहारमा ल्याइदिएका रहेछन् ।

केहीबेरमै मेरी पत्नीको दिल पग्लिहाल्यो भुक्लुक्क, निर्दोष र मायालु अनुहारकी एक महिना पनि नपुगेकी छाउरी देखेर । मेरो बेखुसीको आवरण पनि धेरै बेर टिक्न सकेन । नाउँ जुराउने प्रस्ताव गरी छोरीले । मेरी पत्नीले तत्काल भनिन्– ‘निकी’ । निकी हामीलाई बैंकक र पटाया घुमाउने टुर गाइडको नाउँ थियो । अंग्रेजी राम्रो बोल्ने चिनियाँ मूलकी टाठी–बाठी, हँसिली, मिजासिली र हेर्नमा पनि राम्री निकीको व्यवहारबाट हामी दुवै निकै प्रभावित भएका थियौं । तिनकै स्मृतिलाई जीवन्त राख्ने मनसायले मेरी पत्नीले यो नाउँ प्रस्तावित गरेकी थिइन्, जसप्रति मैले पूर्ण सहमति जनाएँ ।

यसप्रकार नचाहँदा नचाहँदै हाम्रो परिवारको हिस्सा बनेर आफ्नो मायामा लुटुपुटु पार्दै अपेक्षाकृत लामै आयु बिताएर हामीलाई रुवाउँदै गई निकी । कुकुरको एक वर्ष मानव जीवनको सात वर्ष बराबर हुन्छ भन्छन् । त्यस अर्थमा ऊ चौरासी वर्षकी भएकी थिई । घर कम्पान्डभित्रैको एउटा कुनामा अम्बाको रूखमुनि उसको चिहान बन्यो । जमिनको सतहमा चप्लेटी ढुंगा लगाएर त्यसलाई स–सानो समाधिस्थलको रूप दियौं, जहाँ केही समय रोज मैले एउटा फूल चढाइरहें र त्यही बन्यो तिहारमा फूल चढाउने ठाउँ पनि ।

तर, हाम्रो कम्पाउन्डको जमिनमा त्यसप्रकार दफन गरिने निकी पहिलो पाल्तु चौपाया थिएन । एक प्रकारले चौपायाको कब्रिस्तान नै भने हुन्छ हाम्रो घरको सानो कोठेबारीलाई । त्यहाँ सुरुमा दफन गरिनेमा थियो टोबी । ऊ हाम्रो पारिवारिक जिन्दगीमा प्रवेश गर्ने पहिलो चौपाया थियो ।

टोबीको प्रवेश हुनुअघि कुकुर राख्ने शोख ममा कहिल्यै पलाएन । अर्काको घरमा डेरा गरी बस्ने मानिसका लागि त्यो लङ्गडा सोख ठहरिन्थ्यो । त्यसमाथि मैले एकचोटि मात्र होइन, दुई–दुईचोटि सास्ती पाएको छु कुकुरले गर्दा, पहिलोचोटि धरानमा र दोस्रो पटक काठमाडौंमा । धरानमा बहुला मानिएको कुकुरले मेरो कुहिनामा ङ्याक्क पारेर गएको थियो र काठमाडौंको बागबजारमा एक रात एउटा भुस्याहाले त्यसरी नै पिंडौलामा । दुवै पटक चौधचौधवटा सुई घोपिमाग्नुपरेको थियो पेटमा नाइटोवरिपरि । त्यसको दुखाइ कुन हदको हुन्छ, त्यो भुक्तभोगीलाई मात्रै थाहा हुन्छ ।

यसैकारणले पनि हुन सक्छ, कुकुर पालौं भन्ने चाहना ममा नजागेको । तर, चार वर्षको छोरो र ऊभन्दा तीन वर्ष जेठी छोरी भने कुकुर पालौं भनेर उल्कैसित जिद्दी गर्न थाले । म कुनै तरहले पन्छाउने गर्थें उनीहरूको जिरहलाई ।

यस्तै बेलातिर सामाखुसी गोंगबुमा धानखेतको फाँटमाझ एउटा स–सानो ओत बनाउन लागेको थिएँ कुनै यत्नले । राजीव गान्धीको सौजन्यले लागेको नाकाबन्दी र पहिलो जनआन्दोलनको सल्किँदै गरेको झिल्कोका बाबजुद इँट र कंक्रिटको त्यस कंकालले घरको स्वरूप ग्रहण गर्दै गएको थियो । अनि जति सक्यो चाँडो आफ्नो घरमा सर्नुपर्छ भन्ने भावनाले परिवारमा जोड पकड्दै गयो । त्यस्तो एकान्तमा जानु छ, घरको रखवारी गर्ने एउटा कुकुर हुनु अनिवार्य छ भन्ने कुरा आयो । हुन्छ भन्नुबाहेक त्यस प्रस्तावलाई टार्ने अर्को उपाय मसित बाँकी रहेन । संयोगात्, धेरै खोजिरहन परेन । मैले उसबखत एउटा पार्टनरसित मिलेर चलाएको रेस्टुराँको खरिदफरोख्तका कारण पुरानो भन्सारको एउटी तरकारी पसल्नीसित मेरी पत्नीको हिमचिम भएको थियो र त्यही हिमचिमले गर्दा तत्कालैजसो एउटा भाले छाउरो हामीलाई प्राप्त भयो । यस्तै जात र ‘ब्रिड’ को हुनुपर्छ भन्ने हाम्रो आग्रह थिएन । हामीलाई घरमा पाल्न लायक एउटा कुकुर भए पुग्थ्यो, जो बिनापैसा सित्तैंमा मिलेको थियो । हो, पोथी पाल्नुको आफ्नै झन्झट हुने हुनाले भाले नै होस् भन्नेचाहिँ चाहेका थियौं । खैरो रङको त्यो छाउरो भुक्लुक्क थियो, जस्तो सानोमा प्रायः सबै कुकुरका छाउरा–छाउरी हुने गर्छन् ।

हाम्रो परिवारमा दाखिल भएको त्यस नयाँ सदस्यको नाउँ जुराउने कुरा आयो अब । मैले एलेक्स हेली नामका अश्वेत अमेरिकी लेखकको ‘रुट्स’ भन्ने शीर्षकको किताब पढिसिध्याएको धेरै भएको थिएन । लेखकले दुई सय वर्षअघिदेखिको आफ्नो पुर्ख्यौली जरा पहिल्याउँदै लेखेको त्यो उपन्यास सन् १९७० को दशकको मध्यतिर छापिएको थियो र निकै चर्चित बनेको थियो । पश्चिमी अफ्रिकाको ग्याबोनबाट कसरी उनका पुर्खालाई फलामे साङ्लाले बाँधेर गोरा व्यापारीहरूले अमेरिका पुर्‍याएका थिए र पशुसरह कमारोका रूपमा बेचेका थिए, त्यसको मर्मस्पर्शी कथा बुनिएको त्यस पुस्तकको प्रभाव मेरो मनमा अझै ताजा थियो । त्यसैको एउटा पात्रको नाम सम्झेर मैले ‘टोबी’ नाम सुझाएँ, जुन सुझाव सर्वसम्मतिबाट पारित भयो ।

टोबीसहित हामी सामाखुसी बन्दाबन्दैको घरमा सर्‍यौं । त्यसको केही कालपछि पुरानो भन्सारको दाताबाट मेरी पत्नीलाई फेरि अर्को कुकुरको अफर मिल्यो । उनीहरूकहाँ कुकुर धेरै भएकाले एउटा दिने भएका थिए । हामीलाई पनि लाग्यो– ‘एक से भले दो’ र त्यो अफर स्विकार्यौं । त्यो पनि भाले थियो र त्यसलाई हामीले नाम दियौं नोपो । टोबी मझौला कदको आम चौपायाको रूपमा विकसित भयो । ऊ धेरै उपद्रयाहा र चञ्चल थिएन । उस्तरी दुःख नदिने सुधो टाइपको जीव थियो । उता नोपो निस्क्यो एक नम्बरको छुकछुके र उपद्रयाहा । झन्डै बक्सर जातको झल्को दिने नोपोको उचाइ भुइँबाट मुस्किलले दुई बित्ता हुँदो हो, धानखेतमा पसे नदेखिने । हेर्दा लाम्चो र भुइँमै टाँसिएको जस्तो लाग्ने । मौका मिल्यो कि घरबाहिर जाने, जथाभावी दौडने र फर्कन नमान्ने । कौसीको पर्खालमा समेत चढेर उसलाई दौडनुपर्ने । एक पटक ऊ खस्यो कौसीको पर्खालबाट आफ्नै आँखा सामुन्ने । पसाउन लागेको धानको खेतमा ऊ केहीबेर निस्पन्द लोटिरह्यो । लाग्यो, उसको ज्यान गयो । तर, केही निमेषमै उठेर ऊ धानखेतमा दौडियो । त्यो हदको चकचके थियो नोपो ।

त्यस्तैमा एक दिन बिरामी पर्‍यो टोबी र दौडाएर पुर्‍यायौं त्रिपुरेश्वरस्थित भेटेनरी अस्पतालमा । डाक्टरले जाँचपड्तालपछि घुँडामास्तिरको भागमा रौं काटेर उसको नसामा सुई हालिदिए र फेरि आउन भने । गोंगबुको बसपार्क नबनेको बेला । सामाखुसीमा फाट्टफुट्ट मात्र ट्याक्सी पाइने, मध्यदिनमा पनि त्यहाँ ट्याक्सी जान नमान्ने । कोही कुकुर भनेपछि बोक्न नमान्ने । अनेक दुःख गरेर, कहिल्यै भने सकीनसकी काइनेटिक स्कुटरमै बोकेर हामी डाक्टरले भनेजति पटक गइरह्यौं र सुई हालिरह्यौं । तर, टोबीको अवस्था सुध्रनुको साटो झन्झन् बिग्रँदै गयो । ज्वरो बढेको बढ्यै, कचिराले छोप्लाजस्तो आँखामा पानी देखिन थाल्यो । सास फेर्न गाह्रो हुँदै गयो र खाना बिस्तारै खान छाड्यो । बेलाबेला अकस्मात् चिच्याउँथ्यो, सायद पीडा असह्य भएर होला । एकदिन बिहान उठेर हेर्दा टोबीको निष्प्राण शरीर अरट्ठ परेको, जिब्रो मुखमा टोकिएको र मुख–नाकभरि र्‍यालसिंगान लतपत थियो । बरा डिस्टेम्पर नामको घातक रोगको सिकार बनेको थियो । डिस्टेम्पर रोग र त्यसको खोपबारे हामी पूर्णतः अनभिज्ञ थियौं । त्यो रोग लागेपछि कुकुर सितिमिति बाँच्दैन रहेछ । यसप्रकार हाम्रो कोठेबारीमा दफन गरिने टोबी पहिलो पाल्तु कुकुर बन्यो ।

एउटा गए पनि अर्को त जिउँदो छ भनेर सन्तोष मान्ने सानो ठाउँ भने थियो । तर, केही समयपछि नोपोलाई पनि त्यही ज्यानमारा रोगले लग्यो, जुन रोगले टोबीलाई लगेको थियो । डाक्टरले त डिस्टेम्परको भाइरस घर–कम्पाउन्डमा रुमल्लिरहन्छ भनेर बताएका थिए । दोस्रो कुकुर बन्यो नोपो कोठेबारीमा दफन गरिने ।

आँखा डुलाउन लाग्यौं, अर्को कुकुरको खोजीमा । सामाखुसीमै चिनजानको महर्जन परिवारमा छाउराहरू रहेको थाहा पाएर उनीहरूकहाँ गई मेरी पत्नीले जिद्दी गरेरै एउटा छाउरो लिएर आइन् । पाँच–छ महिना भइसकेको त्यस छाउरोको नाम खैरे थियो । राम्रो थियो हेर्नमा, तर उसित अप्ठेरो भाषाको थियो । ऊ केवल नेवार भाषा बुझ्थ्यो । ‘यता आइज’ होइन ‘थन वा’ भनेर बोलाउनुपर्थ्यो उसलाई । रहँदाबस्दा हाम्रो पर्वते बोली बुझ्न थाल्यो र बडो स्मार्ट कुकुर निस्क्यो खैरे । जहिले पनि सतर्क, चनाखो । भुक्न र परे टोक्न तत्पर । घरको रखवारीको हाम्रो चाहना उसले पूरा गरिदिएजस्तो भएको थियो हामीलाई । तर, उसले पनि आयु छोटो लिएर आएको रहेछ हामीसित बस्नलाई । उसलाई सम्झने अनेकौं कारण छाडेर ऊ गयो र उसलाई पनि हाम्रो कोठेबारीको एउटा भागमा स्थायी बास दियौं ।

खैरे गएपछि घरमा उत्पन्न हुन गएको रिक्तता भर्नलाई मानौं केही समयको अन्तरालपछि आइपुग्यो कताबाट हो लोबो । मेरी पत्नीको बानी थियो घर छेउछाउ आउने र बाटामा भेटिने कुकुरहरूलाई बिस्कुट, पाउरोटी वा जे खानेकुरा साथमा छ त्यो दिने । उनको पुच्कारबाट तानिएर हुनुपर्छ लोबोले हाम्रो घरमा आश्रय लिन थालेको । लोबो निख्खुर कालो रङको हुर्किसकेको कुकुर थियो, केही अग्लो कदको । तर, हेर्दै ऊ प्रताडित र त्रसित देखिन्थ्यो । सम्भवतः उसले राहत महसुस गर्‍यो होला हाम्रो आश्रयमा । उसलाई केही नाम त दिनैपर्ने थियो र हामीले उसलाई भन्न थाल्यौं लोबो । ऊ छिटै रत्तियो । तर, जीउ जहिले पनि ज्वरो आएको जस्तो तातो रहन्थ्यो र केहीगरी उसको पुच्छरमा हल्का धक्का लागे पनि ऊ कुइँकुइँ गर्थ्यो । सकेसम्म आफ्नो पुच्छरलाई ऊ छुन दिँदैनथियो । डाक्टरले जाँच्दा पत्ता लाग्यो, झ्यापुल्ले रौंबाट छोपिएको उसको पुच्छर छिनाउने गरी कसैले रबरब्यान्ड टनक्क बाँधिदिएको रहेछ । हेर्नोस् मानिसको निर्दयता र निष्ठुरता ! त्यही इन्फेक्सन भएकोले ऊ कराउँदोरहेछ । पुच्छरलाई अपरेसन गरेर काट्नुपर्ने अवस्था थियो । तर, डाक्टरले ‘यसलाई जोगाउने प्रयास गरिहेरौं’ भनेर घाउमा मलमपट्टी लगाइदिए । दुई–चारपटक त्रिपुरेश्वर धाएपछि लोबोको घाउ पुरियो र ऊ पूर्ण स्वस्थ बन्यो । तर, उसको आयु पनि कम रहेछ र ऊ पनि हाम्रो कोठेबारीमा अर्को चिहान थपेर गयो ।

त्यसपछि आए पेप्सी, डल्ली अनि डल्लीका दुइटा छाउरा ।

पेप्सी नाउको पोथी कुकुर हाम्रो घरमा कसरी आइपुग्यो अहिले म सम्झन्न । मलाई लाग्छ, त्यसलाई परित्यक्त अवस्थामा फेला पारेर मेरी पत्नीले दयावश लिएर आएकी थिइन् । त्यो पनि लोबोजस्तै हुर्किसकेको र ठ्याक्कै लोबोझैं निख्खर कालो रङको थियो । सानो–सानो साइजको, राम्रै जातको क्रस थियो सायद । उसलाई हामीले नाउँ दियौं पेप्सी । झन्डै पेप्सी आएकै बेलातिर हो डल्लीले पनि हाम्रो घर कम्पाउन्डमा प्रवेश गरेको । वास्तवमा घरछेउ दुई जीउकी उसलाई दयनीय हालतमा देखेर मेरी पत्नीले नै खाना ख्वाउन कम्पाउन्डभित्र हुलेकी थिइन् । अनि बच्चा पाउने बेला भइसकेको उसलाई टहराको खुला भागमा ठाउँ पनि बनाइदिइन् । डल्ली थिई खाँटी भुस्याहा कुकुर, अंग्रेजीमा जसलाई भनिन्छ ‘मोङ्गेल’ । उसको रङजस्तो आम भुस्याहा कुकुरहरूको हुन्छ त्यस्तै थियो— खैरो । साइज भने पहाडको पुँडी सुँगुरको जस्तो होचो र डल्लो । त्यसैले हामीले उसलाई भन्यौं डल्ली ।

डल्लीले बच्चा पाउने बेला कुकुरको बच्चा पाउने सिजन थियो क्यार ! कताकताबाट हो हाम्रै घर अघिल्तिरको चउरमा उनीहरू दयनीय हालतमा टुप्लुकिन्थे । मेरी पत्नी उनीहरूलाई बोलाउँदै टहरामा ठाउँ दिन्थिन् । म ‘हुँदैन यसरी’ भनेर आपत्ति जनाइरहन्थें, त्यो नसुनी उनीहरूलाई ल्याइरहन्थिन् उनी । त्यो टहरा प्रसूतिगृह र रुग्णालयजस्तो बनेको थियो एकताका । पहिले डल्ली सुत्केरी भई अनि त्यसपछि तीनवटा अरू । सुत्केरी माउ, छाउराछाउरी केही आश्रयहीन र घरको पेप्सीसमेत गर्दा एक समय टहरामा २४ वटा कुकुरको बगाल जम्मा भयो । हाम्रो छोरा अझै सम्झन्छ, आफूले औंलाले तोकी तोकी कुकुरका छाउराछाउरीहरू गनेको । के रनाहा लागेको थियो कुन्नि मेरी श्रीमतीजीलाई ! आफू नखाने भए पनि राँगाको मासु ल्याई–ल्याई झोल र सुरुवा बनाएर खान दिन्थिन् कुकुरको त्यस बथानलाई ।

कालान्तरमा ती सबै चारखुट्टे पाहुनाहरू आ–आफ्नो बाटो लागे । डल्लीले भने हाम्रो घरमै बस्न रुचाई । गज्जबकी थिई डल्ली ! हाम्रो सुरक्षामा खुब ध्यान दिने । कोही पराया मानिस कम्पाउन्डमा घुसेमा उसलाई टोक्न पनि बेर नमान्ने ।

पेप्सी अलिक चञ्चल स्वभावकी चनमती थिई । फाटक खुल्नासाथ बाहिर तीर जसरी निस्कने । एक रात मलाई घर फर्कन केही ढिला भएको थियो । फाटक खोल्दा कुन सड्को पेप्सी बाहिर गई मैले पत्तो पाइनँ । निस्पट्ट अँध्यारो, त्यसमाथि कालो पेप्सी । भोलिपल्ट बिहान मात्रै पेप्सी बेपत्ता भएको थाहा भयो । अनेक खोजी गर्‍यौं, पत्ता लागेन । ऊ बेपत्ता हुने कारणी म भएकाले मनको विशादमा अपराधबोध पनि थपिएको थियो मेरो । धेरै महिनापछि छिमेकको टाउन प्लानिङको सडकमा पेप्सी देखिई । घरमा खुसियाली छायो ऊ फेला परेकोमा । तर, यो पेप्सी पहिलेको पेप्सी थिइनँ । उसले आफ्नो नाम भुलिसकेकी थिई । गायब भएको थियो उसको चञ्चलता । ऊ मानो कुनै यातनाको सिकार भएर विस्मृत बनेकी थिई । खानमा पनि कुनै रुचि थिएन उसलाई । उसको यो दुःखद रूपान्तरण वास्तवमा हृदयविदारक थियो । उसलाई आफ्नै हालतमा छाडिदिनु उत्तम लागेर हामीले कम्पाउन्डको फाटक खुला गरिदियौं । ऊ अन्यमनस्क भावले सुस्तसुस्त फाटकबाहिर गई र फेरि हामीले उसलाई देखेनौं ।

डल्ली हामीसितै बसेकी थिई र दोस्रो बेतमा उसले जन्माएकामा दुईवटा भुकुल्ले छाउरालाई हामीले पाल्ने विचार गर्‍यौं । पहिलेको दुःखद अनुभवले सिकाएको हुनाले सबभन्दा पहिले हामीले उनीहरूलाई आठ हप्ता ननाघ्दै डिस्टेम्परको खोप दिनु थियो । भर्खर–भर्खर केनेल क्लबहरू उम्रिँदै गरेको बेला थियो । घर–घर गई सेवा दने एउटा चिनेकै व्यक्तिले चलाएको केनेल क्लबमार्फत खोप दियौं । तर, त्यसको केही हप्तामै ती दुवै भुकुल्ले छाउरा त्यही डिस्टेम्पर रोगको सिकार भए । हुनसम्मको दुःख र क्षोभ भयो । के खोप र त्यसको मात्रा सही थियो ? आइस बक्समा ल्याएको खोप म्याद गुज्रेको थियो कि ? यस्तो शंका किन पनि लाग्यो भने खोपका बाबजुद छाउरा मरेकोमा सिकायत गर्न मैले गरेको फोन चिनेको भन्ने त्यस मानिसले कहिल्यै उठाएन । शुल्क भने सरकारी अस्पतालमा भन्दा कैयौं गुणा बढी लिन्थे अनि जिम्मेवारी चाहिं नलिने । पछि भेट्दा त्यस मानिसले खोपको कुन्नि कति प्रतिशत असफल हुन्छ भनेर यसै पन्छियो । त्यो सफेद झूट थियो । यो कस्तो व्यावसायिक नैतिकता ? यस चोटबाट रन्थनिएर उसबेला ‘हिमाल खबरपत्रिका’ मा मैले लेख्ने गरेको ‘ऋतुविचार’ नामको आफ्नो स्थायी स्तम्भमा ‘पशु र नरपशु’ भनेर मनको भडास पोखेको थिएँ ।

जे होस्, अब बाँकी थिई डल्ली । उसलाई त हामीले कुनै खोप, कुनै सुई केही दिएका थिएनौं । कुनै औषधि ख्वाएका थिएनौं । ऊ खाँट्टी भुस्याहा थिई, त्यसैप्रकार बाँची र स्वाभाविक मरण मरी । उसका छाउराहरूलाई झैं उसलाई पनि आफ्नै कोठेबारीमा दफन गर्‍यौं ।

हाम्रो परिवारसित जोडिएको टोबीदेखि डल्लीसम्मको यो जीवनकाल लगभग चौध वर्षको थियो । हरेकको मृत्युले गहिरो आघात छाडेर गएको थियो हामीमा । त्यसैले अबउप्रान्त यो जीव नपाल्ने र उनीहरूको मायाको बन्धनमा नबाँधिने निश्चय हामीले गरेका थियौं । त्यसलाई हाम्रो ‘तिसरी कसम’ भने हुन्छ । तर, त्यो कसम लिएको केही समयपछि नै निकी आइपुगेकी थिई छोरीको ‘बर्थ डे गिफ्ट’ बनेर, जसबारे मैले सुरुमै उल्लेख गरिसकेको छु ।

निकी आएको ठीक चार वर्षपछि हाम्री छोरीको बिहे भयो । उसको बिहामा आएको उपहारमा सबैभन्दा अजुबा र महँगो उपहार थियो, तीन हप्ता पनि नपुगेको कुकुरको छाउरो । कामले काठमाडौं बस्दै गरेकी ड्यानियला नामकी चिलीकी साथीको उपहार थियो छोरीलाई त्यो छाउरो, जो थियो पक्का ‘पेडिग्रीवाल’ कुलीन जातको ‘कक्कर स्पानियल’ । लामकाने खसीजस्तो लामा–लामा कान हुने होचो कदको कक्कर स्पानियोल सिकारी कुकुर मानिन्छ र उत्तिकै इन्टेलिजेन्ट पनि । फसाद ! जुन घरमा बिहा गरेर छोरी जान लागेकी थिई, त्यस घरमा अघिबाटै कम्तीमा दसवटा कुकुर थिए भिन्नभिन्न जातका । यो दाइजो लिएर जान नसक्ने भएकाले उसले माइतीमै हामीसित छाडीराखी नासोका रूपमा ।

ड्यानियलाले दिएको हुनाले मेरी पत्नीले हत्त न पत्त त्यस छाउरोको न्वारान गरिन् ‘ड्यानी’ नाम दिएर । ड्यानी थियो युरोपेली नस्ल र साहेबी खानदानको । उसको हेरचाह र खानपिन पनि सोही स्तरको हुनु जरुरी थियो । निकीकै पालादेखि हामीले निजी क्लिनिकमा लगेर रेबिज मात्र होइन डिस्टेम्पर, कोरोना, हेपाटाइटिस आदि यावत् खोप नियमित तवरमा दिन थालेका थियौं । ड्यानीको हकमा पनि हामीले त्यही गर्‍यौं । निकी बिना तालिम हुर्केकी थिई, तर ड्यानी तालिमको हकदार थियो । प्रहरीको डग स्क्वाडका एक जना अधिकृत मित्रलाई गुहार्‍यौं र उनले सहृदयतापूर्वक आठ–दस दिन आएर आधारभूत तालिम दिए । त्यसबाट ड्यानीले ‘आउ, जाउ, बस, खाउ’ जस्ता आधारभूत निर्देशन बुझ्न सक्ने भयो । त्यसभन्दा लामो तालिम दिनलाई साथीको समय र हाम्रो हैसियतले भ्याउँदैन थियो । हामीले यतिमै चित्त बुझायौं ।

ड्यानीमा अजस्र ऊर्जा थियो, सिकारी जातको न ठहरियो । बोटबिरुवामा बस्न आउने चरा, परेवा र कागलाई पनि झम्टन जान्थ्यो । छाडा बिरालो त ढिम्किन पाउँदैनथ्यो हाम्रो घर कम्पाउन्डमा । घरभित्र र बारीका मुसा त कति मार्‍यो कति ! ड्यानी र निकीको यस जोडीले मिलेर झन्डै दस वर्ष हाम्रो घरलाई आवाद राखे अनि परिवारलाई आनन्द दिए । निकी त एक हिसाबले लामो आयु बिताएर गई, तर ड्यानीको भने समय अझै बाँकी थियो । ऊ भर्खर एघार वर्षमा हिँड्दै थियो । उसलाई लागेको घातक रोगको कारण हाम्रो अनाडीपन थियो र त्यसभन्दा हृदयविदारक कुरा के थियो भने असह्य सास्तीबाट छुटकारा दिलाउन उसलाई चिरनिद्रामा सुताउने इन्जेक्सन दिनुपरेको थियो । अतिशय मायाले दूध, ल्याक्टोजेन र बिस्कुट बढ्ता दिनाले उसको गिजामा क्यान्सर भयो, जसले गर्दा अनेक उपचारका बाबजुद ऊ बिलकुल खान नसक्ने भयो । उसको सास्ती देख्न नसकेर त्यो कठोर निर्णय लिनुपरेको थियो ।

जतिवटा पाल्यौं ती सबैको मृत्यु हाम्रा लागि अकथनीय दुःखको स्रोत थियो । तैपनि बढी मर्माहत भएका थियौं टोबीको दारुण मृत्युले जो हामीले नयाँ घरमा साक्षात्कार गर्नुपरेको पहिलो मृत्युको घटना थियो । त्यसपछि बज्र चोट दिएको थियो निकी र ड्यानीको मृत्युले, जुन बेलाको अवशाद अहिले पनि ताजै रहेको अनुभूति हुन्छ । यी दुवैको मृत्युले नै मलाई विशादपूर्ण गीतको रचना गर्न विवश तुल्यायो ।

निकी बितेको पुग–नपुग एक वर्षपछि ड्यानी बित्यो जुलाई २०१९ मा र उसलाई निकीको छेउमा दफन गर्‍यौं । उसैको शोकमा लेखेको हुँ तलको गीत । गौर फर्माउनुहोला :


ड्यानीको यादमा


तिमी छौ यहीं यतै

गएका छैनौ कतै


छौ हाम्रो निःश्वासमा

प्रत्येक श्वास प्रश्वासमा

महकिन्छौ बतासमा

फैलिई खुला आकाशमा


चपल क्रीडा देखाउँथ्यौं

लुकीछिपी सताउँथ्यौ

घुर्क्याएर हराउँथ्यौ

आई फेरि हसाउँथ्यौ ।


लाग्छ तिमी सुतिरहेछौ

छिनमै बिउँझनेछौ

उठेर चिरनिद्राबाट

आई काखमा घुस्रनेछौ ।


भनौं उपहार दैवको

या सौगात भाग्यको

मानों थियौ देवदूत

सिर्जियौ संसार प्रेमको ।


दियो तिम्रो यादको

कहिले निभ्ने छैन

नसम्झौं तिमीलाई

त्यस्तो क्षण हुने छैन ।

दुई वर्ष भयो ड्यानी गएको । तर, त्यस धक्काबाट हाम्रो मनमस्तिष्क अझै बौरिएको छैन । फेरि कसैको मायाको जालोमा परौं, त्यो आँट बटुल्न सकेका छैनौं ।

इति श्वान गान एवं श्वान पुराण । यो पुराण सुन्नेलाई सुनको माला, भन्नेलाई फूलको माला ।

प्रकाशित : श्रावण ३०, २०७८ ०९:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×