त्यो हिँडाइ, यो साइक्लिङ- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

त्यो हिँडाइ, यो साइक्लिङ

सहरमा कमजोर र गरिबहरू कसरी बस्छन् वा आइपुग्छन् ? खुट्टाले सडक नाप्ने समयमा म यो प्रश्नका धेरैखाले जवाफ पाउँथें । साइकल हुइँक्याउन थालेका यी अढाई वर्षमा सहरले कहिल्यै नदेख्ने ती मानिसहरूसित फेरि मेरो भेट भएको छैन ।
जीवन क्षत्री

मध्याह्नको समय । पानी नपरेको बर्खाको दिन । पातलो बादल छेडेरै साइकलको सिट तताउने गरी सूर्यको ताप आइरहेकाले उखुम गर्मी थियो । त्यसमाथि पानी बोक्न बिर्सेछु । 

मधेसको मैदान छाडेर महाभारत शृंखला सुरु हुने पहिलो पहाड । मैले तेर्सो सडक छिचोलेर उकालोमा साइकल चलाउन सुरु गरें । पैंचालीस डिग्रीसम्मको उकालोमा साइकलको गति धीमा हुँदै गयो । मिटर ३ किमि प्रतिघण्टामा झर्‍यो । आँखाका परेलाहरूमा ढिक्का जम्मा हुने गरी पसिना आयो । कछुवा गतिमा उकालो लागे पनि थकाइ बढ्दै गयो । एकै छिनमा थकानलाई तिर्खाले उछिन्यो । तर, झन्डै तीन किलोमिटर उकालो नछिचोली पानी पाउन सम्भव थिएन ।

अन्ततः म त्यो बाटो छिचोलेर एउटा खाजा पसलमा पुगें र एक लिटर पानी तन्काएँ । तर, त्यसअगाडि नै शरीरको एउटा अंगले लत्तो छाडेछ । त्यो साँझदेखि मलद्वारमा बेस्सरी पीडा हुन थाल्यो । पर्सीपल्ट सर्जनलाई देखाएँ, पाइल्स रहेछ । त्यसमा पनि जटिलता आइसकेछ । फुलिएका नसामा रगत जमेर बनेको कडा डल्लोले घोचेर मलाई तीव्र पीडा दिएको रहेछ । तुरुन्त त्यसलाई चिरेर निकाल्नुपर्‍यो ।

अपरेसनपछि दुई सातासम्म निवृत्त हुँदा असहनीय पीडा भयो । त्यो पीडाले मलाई आफ्नो जीवनशैली बदल्न बाध्य बनायो । फर्केर हेर्दा दुई किसिमले मैले आफ्नो स्वास्थ्यप्रति निकै खेलबाड गरेछु । एक, पानी कम पिउने । दुई, नहिँड्ने ।

...

कुनै समय म चितवनमा कार्यालयदेखि घरसम्मको झन्डै छ किमि दूरी अक्सर हिँडेर पार गर्थें । फुर्सद भए बिहान पनि हिँडेरै काममा गइदिन्थें । जुत्ता खुब फाट्थे ।

२०६५ देखि पाँच वर्ष खुब मोटरबाइक चलाएँ । तर ०७० सालतिरबाट देब्रे हातको नाडी दुख्न थाल्यो । असहज भएपछि चटक्कै साधनहरू चलाउन छाडिदिएँ, मोटरबाइक बेचिदिएँ । एकाध किमिको दूरी खुट्टाले लम्केरै हिँड्ने थालें । काठमाडौंमा पढाइ सकेर चितवनमा रोजगारी थालेपछिको नयाँ दैनिकीमा एकदेखि तीन घण्टासम्मको हिँडाइ मज्जाले मेल खायो ।

अर्को पाँच वर्षपछि बिहे भयो, बूढीले घरमा पाको स्कुटर भित्र्याइन् । अचानक म पनि आधा स्कुटरको मालिक भएँ । केही साता उनले मलाई पछि राखेर हुइँक्याइन् । स्कुटर हाम्रो गतिवान् रोमान्सको सारथि बन्यो । त्यसै क्रममा मैले एकाधपल्ट डराई–डराई स्कुटर चलाउने प्रयास गरिहेरें । अब नाडी दुखेर अरू काम पनि ठप्प होला भन्ने मेरो डर थियो । तर, परिणाम उल्टो निस्क्यो । चलाउँदा चलाउँदै त हात दुखेन नै, अरू बेला दुख्ने दर पनि घट्दै गयो । त्यसपछि मैले नियमित स्कुटर र मोटरबाइक चलाउन थालें ।

तर, दुईपांग्रे साधनको पूरा आनन्द लिनुअघि एउटा औपचारिकता बाँकी थियो । ०६४ सालमा निकालेको मोटरबाइकको लाइसेन्सको दसवर्षे आयु सकिएको थियो । म अनलाइन फर्म भरेर लाइसेन्स परीक्षा दिन काठमाडौं पुगें । लिखितमा पास भएँ, तर ट्रायलमा फेल । त्यसैको झोंकमा मैले चितवन फर्केपछि सस्तो गियरवाला साइकल किनें । अब म आधा स्कुटर र आधा साइकलको मालिक भएँ ।

त्यो साइकल किनेको पहिलो वर्षमै म साइकलको व्यवसायी र साइक्लिङ अभियन्ता बनें । काठमाडौं जानेबाहेक मेरा सबैजसो यात्राका लागि साइकल काफी हुन थाल्यो । अफिस र घर गर्दा मात्रै मैले नियमित मासिक ४०० किमि हाराहारी साइकल चलाउन थालें । दोस्रो वर्षमा साइकललाई बागलुङका अग्ला पहाडहरूमध्ये एक हाँडीकोटको टुप्पोमा पुर्‍याएँ । त्यहाँबाट फर्कने क्रममा बागलुङ र गुल्मी जिल्ला छिचोलेर कालीगण्डकी कोरिडोर हुँदै पाल्पाको रिडी बजारसम्म साइकल चलाएँ । चितवनको शक्तिखोरदेखि उपर्दाङगढीसम्म उकालो साइकल दौडमा भाग लिएर नौ जनामा सातौं भएँ । एक सपना साइकल र सफा नेपालको अभियानसित मिलेर हाम्रो कम्पनीले १२१ साइकल यात्रीलाई भरतपुरबाट नेपाल–भारत सीमाको चुरे पहाडको चुचुरोमा रहेको सोमेश्वरगढीसम्म पुर्‍याएर फर्कायो ।

यसरी जीवनमा साइक्लिङ अघिअघि लागेपछि पैदल यात्राचाहिँ पछिपछि छुट्दै गएछ । मलद्वारको अपरेशनपछि जब सर्जनले कब्जियत रोक्ने सजिलो उपाय रेसादार खाना र पर्याप्त पानीबाहेक दिनमा केही किलोमिटर नियमित हिँड्नु हो भने, म त झसंग भएँ । साइकल चढ्न थालेपछि दैनिक केही सय मिटर हिँड्न पनि छाडिएछ ।

...

फर्केर हेर्दा लाग्छ, साँझ परेपछि सडकछेउमा लुखुरलुखुर डेढ घण्टासम्म हिँड्नु मेरा लागि मानसिक रूपले समेत निकै लाभदायी बनेको थियो । २०७३ पुस १६ मा ट्वीटर र फेसबुकबाट बाहिरिएपछि मसित फुर्सदै फुर्सद थियो । न दिनमा सयवटा हेडलाइन पढ्नु, न टाइमलाइनमा कुण्ठा पोखेर कमेन्ट कुर्दै बस्नु । त्यसरी निस्केको समयमा मैले मानिस जातिको इतिहास खोतल्ने विचार गरें । युट्युबमा इतिहाससम्बन्धी वृत्तचित्रहरू खोजें र हेर्न प्रयास गरें । तर, त्यसको केही समयअगाडि नै आँखा सुक्खा हुने र स्क्रिन धेरै बेर हेर्न नसक्ने समस्या आइसकेको थियो ।

जहाँ इच्छा त्यहाँ उपाय भनेझैं सडकको हिँडाइ र वृत्तचित्रको सुनाइ एकअर्कासित ठ्याक्कै मिले । अफिसबाट निस्कने बेला मोबाइलमा एकदेखि डेढ घण्टाको वृत्तचित्र डाउनलोड गर्‍यो, खल्तीमा राखेर सुन्दै हिँड्यो । घर पुग्दा एउटा सिंगो युगसित साक्षात्कार भइसक्ने । समय बितेको वा खुट्टा गलेको पनि पत्तै नहुने । वृत्तचित्रको अडियो त्यसरी सुन्ने बानी लागेपछि बिस्तारै त्यसको दृश्य भागको अभावसमेत महसुस हुन छाड्यो ।

लगत्तै मैले अडियोबुक्स नामक एपबाट किताबहरू पनि सुन्दै हिँड्न थालें । तीमध्ये हेनरिक इब्सेन र ओस्कार वाइल्डका केही नाटकहरू त मैले दर्जनौंपल्ट दोहोर्‍याएर सुनें । ती नाटकले मलाई सहजै डेढ सय वर्षअगाडिको नर्वेली वा दुई सय वर्षअगाडिको बेलायती समाजमा विचरण गराउँथे । आन्तोन चेखवको ‘द सिगल’ नाटक मैले पहिलोपल्ट त्यसरी नै सुनेको हुँ ।

त्यसपछिका केही वर्ष मेरो पदयात्राले विश्वव्यापी पोडकास्टिङ क्रान्तिलाई अँगाल्यो । आजको साइकल युगमा पनि म पोडकास्ट निकै सुन्छु तर घण्टौंको हिँडाइमा जसरी पोडकास्ट सुन्न सम्भव थियो, त्यो अहिले सम्भव छैन । जस्तो कि, फ्रान्सेली क्रान्तिबारे माइक डंकनको झन्डै ३० घण्टा लामो ५५ पोडकास्टको शृंखला मैले ती दिनमा आद्योपान्त सुनें । अरू क्रान्तिहरू समेत गरेर १५० घण्टा जति डंकनका पोडकास्टहरू मात्रै सुनें । तिनले मलाई क्रान्तिकालीन फ्रान्स र अरू युरोपेली देशहरूको जीवन्त मानसिक यात्रा गराएर मनमा गहिरो छाप छाडे । अहिले पनि घर जाने सडकका केही खण्डहरूमा पुग्दा झलक्क याद आउँछ ः मैले कुनै दिन यहाँनिर हिँड्दै गर्दा फ्रान्सेली क्रान्तिको त्योचाहिँ घटना विशेषका बारेमा सुन्दै थिएँ ।

अहिले पनि साइकल चलाउँदै पोडकास्ट सुन्ने मेरो सोख छ तर साइकलले धेरै छिटो गन्तव्यमा पुर्‍याउने हुँदा दस मिनेटदेखि आधा घण्टासम्मका पोडकास्ट सुन्न मात्रै सहज हुन्छ ।

...

पुसको एउटा छोटो दिनमा म कार्यालयबाट लुखुरलुखुर घर फर्कंदै थिएँ । बाटोमा लठ्ठी टेकेर हिँडिरहेकी बयोवृद्ध महिला भेटिइन् । धनुषाकार शरीर, बन्द भइहाल्लान्झैं लाग्ने परेलाभित्र धमिला भइसकेका आँखा, मुजैमुजा परेको अनुहार अनि गुफाबाट निस्केजस्तो लाग्ने मसिनो बोली !

केही दिनअघि पहाडबाट कुनै आफन्तकोमा झरेकी रहेछिन् । त्यहाँबाट अर्को आफन्तकोमा पुगेर फर्कने क्रममा बाटो हराएर दिनभरि भरतपुरका भित्री सडकहरूमा चक्कर लगाइछन् । आफन्तको घर कुन ठाउँ भनेर सोध्दा भन्न पनि सकिनन् । खाली ‘छेउमा नहर छ’ मात्रै भनिन् । मैले उनलाई घरनजिकैको नहरको डिलतिर लिएर गएँ । तर, एक छिनपछि उनले ठाउँको याद आएझैं गरेर ‘पारसनगर’ भनिन् ।

त्यहाँबाट अरू डेढ घण्टा उनलाई लिएर पैदलै म पारसनगरको दिशातिर गएँ । बाटैमा साँझ पर्‍यो, उनका आँखाले ठ्याम्मै काम गर्न छाडे । चोकबजारनेरको अर्को नहरको किनारै किनार उनलाई पाखुरा समातेर डोर्‍याएँ र सुकुम्बासी बस्तीका मानिसहरूलाई ‘यी आमैलाई चिन्नुहुन्छ ?’ भनेर सोध्दै गएँ । साँझपख काउछो आइलागेझैं मान्छेहरू टक्टकिए । झमक्क अँध्यारो भयो । मलाई घर फर्कन ढिलो, आमैका घुँडा बस्लान्जस्तो भइसक्यो । पुसको जाडोमा पनि मैले चिटचिट पसिना छाडें । आखिर बाटोमा आगो ताप्दै गरेका केही युवतीहरू भेटिए । मेरो बेलिबिस्तार सुनेपछि उनीहरूले आमैको जात सोधे । त्यो दलित बस्ती रहेछ । पहाडबाट झरेर हराएकी दलित महिला देखेपछि उनीहरूको मन पग्ल्यो । उनीहरूले ‘आमा आज यतै बसौं, भोलि हामी पारसनगर पुर्‍याइदिउँला’ भने । म राहतको लामो सास फेर्दै अँध्यारोमा अर्को एक घण्टा लम्केर घर पुगें ।

त्यसको केही महिनामा भरतपुरमै लमजुङ जाने बाटो सोध्दै हिँडेका अर्का वृद्ध भेटिए । तिनलाई हिँडाउँदै नारायणीमा पुर्‍याएँ । त्यहाँ नुहाउन र लुगा फेर्न लगाएर तिनलाई बेंसीसहरको गाडी चढाएर पठाइदिएँ ।

अलि मिहिनेत परेकाले यी प्रसंग मलाई याद छन् । तर, केही दिनको अन्तरमा सडकमा कोही न कोही त्यस्तो मानिस भेटिन्थ्यो, जसलाई बाटो बताइदिँदा मात्रै पनि धेरै सहयोग पुग्थ्यो । मैले आफ्नो मोबाइलबाट गरिदिएको एक कलले नै जसको ठूलो संकट दूर हुन्थ्यो ।

सहरमा कमजोर र गरिबहरू कसरी बस्छन् वा आइपुग्छन् ? उनीहरूलाई कस्ता विपत्ति आइलाग्छन् ? ती विपत्ति झेल्न उनीहरूलाई कति मुस्किल पर्छ ? खुट्टाले सडक नाप्ने समयमा म यी प्रश्नका धेरैखाले जवाफ पाउँथें । साइकल हुइँक्याउन थालेका यी अढाइ वर्षमा सहरले कहिल्यै नदेख्ने ती मानिसहरूसित फेरि मेरो भेट भएको छैन ।

...

कहिलेकाहीँ सोच्छु, मेरो नाडीमा हठात् सुरु भएको रहस्यमय दुखाइका कारण पाँच वर्षमा मैले धेरै कुरा गुमाएँ । तर, के मेरो हात नदुखेर निरन्तर साधन चलाएको भए मैले यतिका अनुभव बटुल्थें ? के सयौं घण्टासम्म वृत्तचित्र र पोडकास्टहरू सुन्थें ? के दिनभर खानु न पिउनु सडकमा चक्कर लगाएकी बूढीआमैलाई बाटैमा घुक्रुक्क लड्नुअगाडि उद्धार गर्न सक्थें ? के बसवालाले ढोकाबाट छिर्न नदिने हुलिया भएका लमजुङे बालाई मैले झैं अरू कसैले नारायणीमा पुर्‍याएर नुहाइधुवाइ गराएर बस चढाइदिन्थ्यो ?

फर्केर हेर्दा लाग्छ, बाध्यताजन्य भए पनि पैदलयात्राले विशेषज्ञ चिकित्सक भइसकेको मलाई पहाडबाट झरेका विपन्न र दलित वृद्धवृद्धाहरूकै धरातलमा उभ्याइदिएको थियो । उनीहरूको र मेरो हिँडाइको गति उस्तै थियो, संसारलाई हेर्ने कोण एउटै थियो ।

अब साइकल चलाउन थालेपछि मेरो गति बढेको छ । मिटर भन्छ, मेरो औसत गति १२.६ किमि प्रतिघण्टा छ । सडकमा हिँड्नेहरू ३–६ किमिभन्दा बढी हिँड्न सक्दैनन् । त्यसैले उनीहरूको संसार अब मभन्दा निकै पछि छुटिसकेको छ । अब मलाई कसैले पारसनगर वा लमजुङ जाने बाटो सोध्दैनन् । म गन्तव्यमा पहिलेको आधाभन्दा पनि कम समयमा पुग्छु, तर पनि मलाई आफूभित्रको मानवताको एउटा हिस्सा तिनै ढिलो हिँड्ने मानिसहरूसितै छुटेको र आफू अधुरो, अपुरो भएको महसुस हुन्छ ।

चढ्नलाई साधन नहुनेहरू मेरो साइकलभन्दा त त्यति पछि छुटे भने ५० किमिको गतिमा हुइँकिने नीति निर्माताहरूसित उनीहरूको दूरी कति होला ? सर्वहाराका लागि स्वर्ग बनाउँछौं भनेर राजनीति गर्नेहरू समेत सडकको धूवाँ, धूलो छिचोलेर साधन र घर नहुनेहरूसित ताल मिलाएर हिँडेको कहिल्यै देख्नुभएको छ ? कोभिडको लकडाउनमा हिँडेरै सयौं किमि छिचोल्नेहरू त्यसै राज्यको नजरबाट लुकेका होइनन् । अनि दसौं किमि छिचोलेर मनकारीहरूबाट निःशुल्क तातो भात खान आएकाहरूका पेटमा जनप्रतिनिधिहरूले यसै निषेधाज्ञा जारी गरेका होइनन् । मलाई लाग्छ, रगत जमेको पाइल्सले मलाई महिना दिनसम्म दिएको पीडा म स्वार्थी हुँदै गएकोमा मैले पाएको दण्ड थियो । तर, निहित स्वार्थका सबै किल्लाहरू पार गरिसकेका यो देशका राजनीतिज्ञहरू कहिले दण्डित हुने हुन्, थाहा छैन ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७८ १०:२१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पृथ्वी एक्सप्रेस

केशव सिलवाल

करोडौं वर्षको हो पृथ्वी र मेरो बीचको प्रेम 

पृथ्वीको हरियो कपालसँग

पृथ्वीको सुवासिलो छालासँग

पृथ्वीको गहिरा र नीला ताल आँखासँग

सिङ्गै पृथ्वीसँग प्रेम गरेको हुँ मैले


पृथ्वीका माछा र गोहीहरु

पृथ्वीका हात्ती, घोडा र चराहरु

पृथ्वीका गँड्यौला र स–साना कीराहरु

सबै सबैसँग प्रेम गरेको हुँ मैले


धमिरा लागेको छ अहिले यो प्रेममा

छुट्दै छुट्दै गइरहेछ पृथ्वी र मेरो हात

पृथ्वी– मात्र एउटा टाउको


पृथ्वीको टाउकोमा चढेर

पृथ्वीका दुइटै कान निमोठी निमोठी


वेगवान् हुइँकाइएको छ पृथ्वीलाई


पृथ्वीको टाउकोमा ड्र्रिल गरी गरी

पृथ्वीको गिदी निकालेर

पोतिएको छ पृथ्वीकै निधारमा


चिहानै चिहान खनिएको छ पृथ्वीको टाउकोमा

डायनोसरको हड्डी यहीँ पुरिएको छ

यहीँ गाडिएको छ ह्वेल माछाको पुर्खा


देखिरहेछु सदियौँदेखि

पृथ्वीका गहिरा–गहिरा घाउ/चोटहरु


पृथ्वीको दाँत निकालेर

मोती झुन्डाइएको छ पृथ्वीकै कानमा

पृथ्वीका हरिया रौं उखेलेर

तालु बनाइएको छ पृथ्वीलाई


पृथ्वीको नाकको प्वालमा

कोचिएका छन् विस्फोटक मिसाइलहरु


पृथ्वीको आँखाको नीलो गहिराइ

टालिएको छ प्लास्टिकले


पृथ्वीको टाउकोमा कुँदिरहेका यति धेरै तरंग

तरंगमा लट्किरहेका चराहरु

यति धेरै रफ्तार र चिच्याहट

फिक्का भएको छ पृथ्वीको मासुको रङ


जमेको सहस्र हिउँ–आँसु पग्लिएर

गालामा आँसुको बाढी बगाउँदै

अनवरत रोइरहेछ पृथ्वी


पृथ्वीको चाउरिएको निधार हेर्नुहोस्

हेर्नुहोस् पृथ्वीको छाला मरेको गोरू–काँध


पृथ्वीलाई प्रेम गर्नु

आफैंलाई प्रेम गर्नु हो

तर, तिनीहरु पृथ्वीको टाउकोमा चढेर

पृथ्वीका दुइटै कान निमोठी निमोठी

अलमस्त हुइँकाइरहेछन् पृथ्वीलाई


ठोक्ने हुन् कि बृहस्पतिसँग ?

लगेर झोस्ने हुन् कि सूर्यको रापमा ?

न हाल्ने हुन् कतै ब्ल्याक होलमा ?


कसरी कल्पना गरुँ

डायनोसरसँगै चिहानमा मेरो हड्डी गाडिने समय ?


कसरी लेखूँ ?

पृथ्वीको नाममा

अन्तिम कविताको अन्तिम हरफ


धमिरा लागेको छ अहिले पृथ्वी र मेरो प्रेममा

छुट्दै छुट्दै गइरहेछ पृथ्वी र मेरो हात ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७८ १०:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×