जो पानीमा ‘आगो’ बालेर गए- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

जो पानीमा ‘आगो’ बालेर गए

कवि पूर्ण वैद्य भनिरहन्थे, ‘छन्द, मात्रा, अनुप्रास जम्मै जोडेर जुन शब्दहरुको थुप्रो बन्छ, यदि त्यसमा कविता नै जोड्न बिर्सिएछ भने त्यसलाई कसरी कविता भन्ने ? कवितामा छन्द नभए पनि हुन्छ, मात्रा नभए पनि हुन्छ । तर, कविताचाहिँ हुनुपर्छ ।’
पूर्ण वैद्य अन्तरमुखी थिए, कम बोल्थे । उनी कवितामा कम बोल्थे, बढी बुझाउँथे । सायद कवितामा नबोलेका धेरै कुरा उनको मनमै कतै अड्किएको हुँदो हो ।
सुरेश किरण

कवितामा अरू जम्मै छुटे पनि कविताचाहिँ छुट्नु हुन्न’, कवि पूर्ण वैद्य बरोबर भनिरहन्थे । जतिबेला पूर्ण वैद्यले नेपालभाषामा कविताको गद्यलेखन सुरु गरे त्यतिबेला यो भाषामा भएभरका कविहरूको लेखन पद्यमा हुने गर्थ्यो । छन्द, मात्रा, अनुप्रास, अन्त्यानुप्रास यी सबै जोडजाड पारेपछि मात्रै कविता बन्छ भन्ने कठोर धारणा त्यतिबेला थियो । तर, पूर्ण वैद्य प्रश्न गर्थे, ‘छन्द, मात्रा, अनुप्रास जम्मै जोडेर जुन शब्दहरूको थुप्रो बन्छ, त्यसमा यदि कविता नै जोड्न बिर्सिएछ भने त्यसलाई कविता कसरी भन्ने ?’ उनको भनाइ थियो— कवितामा बरु छन्द नभए पनि केही छैन, मात्रा नभए पनि केही छैन, कविताचाहिँ हुनुपर्छ । कवितामा अरू जम्मै छुटे पनि कविताचाहिँ छुट्नु हुन्न ।

उतिबेला नेपालभाषामा (र नेपालीमा पनि) लेखिने पद्य कविताहरूमा उनी पद्य मात्रै देख्थे, कविता देख्दैथे । उनी वास्तवमा त्यस्ता कविताको खोजीमा थिए, जसमा केवल कविता मात्रै होस्, कविता सिबाय अरू केही नहोस् ।

यो सम्भवतः विसं २०१६–१७ सालतिरको कुरा हुनुपर्छ । उनी त्रिचन्द्र कलेजा पढ्थे । त्यहाँ उनका कवि मित्रहरू थिए— श्यामसुन्दर सैंजु, रमेश मधु आदि । त्यहीं उनले नेपालभाषामा छन्दविहीन कविताहरू लेख्न थाले । तर, तत्कालीन साहित्य–वृत्तमा उनको कविता स्वीकृत हुन सकेन । कवि मण्डलीमा पनि उनका कविता तिरष्कृत थिए । साथीहरू उनलाई व्यंग्य कस्दै भन्ने गर्थे– जसलाई छन्दको ज्ञान छैन, उसले कसरी कविता लेख्ला र ?

त्यतिबेलाको लोकप्रिय ‘झी’ (हामी) पत्रिकामा कविता पठाउँदा साथीहरूका कविता छापिन्थे, उनको छापिँदैनथ्यो । यसले उनलाई यति अपमानवोध गराउँथ्यो कि उनी झन् अरू गद्य लेख्न कसिन्थे ।

त्रिचन्द्र कलेजमै उनका अर्का साहित्यकार मित्र पनि पढ्ने गर्थे, मोहनहिमांशु थापा । थापा नेपालभाषा पढ्ने मात्र होइन, नेपालभाषामा लेख्ने कवि पनि हुन् । उनले पूर्ण वैद्यको पाण्डुलिपि पढे, जसको शीर्षक थियो– ‘जितः गुलि मछिं थ्व संतप्त फिसलय् दनाः ।’ कविता राम्रो लाग्यो । त्यसपछि थापाले त्यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गरे । शीर्षक पनि आफैं हाले, ‘यस संतप्त धरतीमा उभिएर ।’ थापाले त्यो कविता भारतको बनारसबाट प्रकाशित हुने ‘उदय’ पत्रिकामा छपाए । पूर्ण वैद्यको पहिलो प्रकाशित कविता त्यही बन्यो ।

थापाले नै उनको अर्को कविता ‘सन्ध्याया ई’ लाई पनि नेपालीमा अनुवाद गरी त्रिचन्द्र कलेजबाटै प्रकाशित हुने ‘ज्योति’ पत्रिकामा छपाए । त्यसपछि मात्रै हो, नेपालभाषाका साहित्यकारमा पूर्ण वैद्य ‘नोटिस’ हुनथालेको । उनका कविताहरू नेपालभाषाका पत्रिकाहरूमा पनि प्रकाशित हुनथाले । यसैक्रममा विसं २०२२ सालमा उनको गद्य कवितासंग्रह ‘सरासु : निष्पट्ट अँध्यारोमा पहिलो किरण)’ को पाण्डुलिपिलाई च्वसापासा नामक संस्थाले प्रतिष्ठित श्रेष्ठ सिरपाः (पुरस्कार) प्रदान गर्‍यो । यो नै नेपालभाषाको पहिलो गद्य कवितासंग्रह थियो । यो संग्रह प्रकाशनपछि पूर्ण वैद्यलाई नेपालभाषामा गद्य कविताका पहिलो सर्जकको सम्मान प्राप्त भयो ।

यसरी पूर्ण वैद्यले नेपालभाषा काव्य इतिहासमा करिब ६०० वर्षअघिदेखि लेखिँदै आएको पद्य विधालाई छिचोलेर पहिलोपटक गद्य कविताको आरम्भ गरे । काव्य क्षेत्रमा ‘सरासु’ एउटा भूकम्पजस्तै प्रकट भयो, जसले ठूलै हलचल मच्चायो र मक्किएका धेरै कुरा भत्कायो । तत्कालीन रोमानीवादका प्रणेता सिद्धिचरण श्रेष्ठले उनको त्यो संग्रह पढेर आफू झस्याङ्ग भएको लेखेका छन् । झस्याङ्ग भएर पनि नलेख्नेहरू अझ धेरै छन् ।

नेपालभाषा काव्यको इतिहासमा ‘सरासु’ एउटा मानक कृति बनिसकेको छ । नेपालभाषा काव्यको इतिहास लेख्दा ‘सरासु’ अघि र ‘सरासु’ पछि भन्ने दुई स्पष्ट कालखण्ड बनाउने गरिन्छ । ‘सरासु’ का कारण उनी आफैं पनि एक मानक कविका रूपमा स्थापित छन् । अहिले नयाँ आउने कविहरूमा जसले अलि गतिलो लेख्छ, समालोचकहरू उसलाई ‘भविष्यको पूर्ण वैद्य’ भनेर जोख्न थालिहाल्छन् । नेपालभाषामा यस्तो प्रेरणाको श्रेय कि दुर्गालाललाई छ, कि पूर्ण वैद्यलाई मात्रै छ ।

नेपालभाषाका अधिकांश साहित्यकार केवल लेखनमा सीमित छैनन् । भाषिक समानताको आन्दोलनमा उनीहरू सडकमा पनि उत्रिरहेका हुन्छन् । जस्तो दुर्गालाल श्रेष्ठ, मल्ल के. सुन्दर, बुद्ध साय्मि, प्रतिसरा साय्मि आदिहरू हरेकजसो आन्दोलनमा कहिले राँको बालिरहेका हुन्छन्, कहिले टायर बालिरहेका हुन्छन् । तर, पूर्ण वैद्य सडकमा आगो बाल्ने त्यस्ता कार्यक्रममा कमै उपस्थित हुन्थे । तथापि यसको अर्थ उनी आगोसँग डराउँछन् भन्ने होइन । उनी पनि आगो बालिरहन्थे, तर पानीमा । पछिल्लो समय उनले लेखेका ‘पानी कविता’ हरू यथार्थमा जम्मै आगो हुन् । उनले लेखेका छन्–

आफैंभित्र आगो नभई

पानी पनि कहाँ पानी भएर बस्न सक्छ र ?

उनले पानीलाई मात्रै विम्ब र प्रतीक बनाएर लेखेका कविताहरूको संग्रह ‘लः लः खः (पानी पानी हो)’ केही वर्षअघि प्रकाशित भयो । पहिलो संग्रह प्रकाशनको करिब ३० वर्षपछि निस्केको यो संग्रहमा जो पूर्ण वैद्य भेटिन्छन्, त्यो ‘सरासु’ वाला पूर्ण वैद्य होइन । उनको दोस्रो संग्रह यसरी निस्कियो, जसमा कृति मात्र होइन कवि नै फरक हुन् कि जस्तो लाग्छ । यो संग्रहले उनको परिचय ‘पानी कवि’ मा रूपान्तरण गरिदियो । आफूभित्रका सम्पूर्ण आक्रोस, प्रेम, घृणा, विद्रोह, असन्तोष, उकुसमुकुसलाई उनले पानी बनाएर पोखेका छन् यो किताबमा । नेपालभाषा मात्र नभई नेपाली साहित्यका लागि समेत यो एउटा नयाँ प्रयोग थियो । यसभित्रका ९० वटा कविता लेख्न उनलाई ४० वर्ष लागेको थियो । यी कविता लेख्न बस्दा कतिपय ठाउँमा उनी पानी भएका छन्, कतिपय ठाउँमा पानी उनी भएको छ । पानीलाई आफू बनाउँदै उनी लेख्छन् :

भेटिए जति उचाइहरू भत्काएर,

भेटिए जति खाडलहरू पुरेर

यो धरतीको विषम धरातल

पानीले मलाई प्रमाणित गर्छ, कि

भनौं, मभित्रकै एउटा आतुर वेग हो

समानताप्रति तीव्र प्रतीक्षाको ।

उनको ‘लः लः खः’ संग्रहले साहित्य मात्र होइन, समग्र भाषाकै स्तरलाई एक तह माथि पुर्‍याइदिएको ठहर गरेका छन् डा. कमलप्रकाश मल्लले । त्यो किताब नेपाली र अंग्रेजी भाषामा समेत अनुवाद भइसकेको छ ।

नेपालभाषाको कवितालाई छन्दबाट बाहिर निकाल्ने श्रेय पाएका पूर्ण वैद्यलाई कत्तिले छन्दविरोधी कवि पनि भन्छन् । किनभने उनको मान्यता थियो— कवितामा पढ्ने भनेको कविता मात्रै हो, छन्द होइन । छन्द त कविताको खोल मात्रै हो । भित्रको वस्तु अब्बल छैन भने खोल राम्रै भएर के अर्थ ?

तर, उनी आफैंचाहिँ छन्दविरोधी भएको स्विकार्दैनथे । ‘म छन्दमा लेख्ने कविहरूको विरोधी होइन, कविता भनेको छन्दमै मात्र लेख्नुपर्छ भन्ने जिरहको मात्रै विरोधी हुँ,’ उनले एउटा अन्तर्वार्तामा भनेका छन् ।

कम शब्द खर्चेर धेरै भन्न सक्नु उनको खुबी हो । त्यसैले तीन लाइनका हाइकु लेख्ने केही नयाँ कविहरूले उनलाई हाइकुतिर पनि कलम चलाउन आग्रह गरेका थिए । जवाफमा उनले भने, ‘ओहो ! मात्र १७ वटा अक्षरमा आफ्ना जम्मै कुरा भन्न सक्ने क्षमता ममा छैन । म त्यो आँट गर्न सक्दिनँ ।’

कविताबाहेक उनी निबन्ध पनि लेख्थे । त्यसो त त्यो पनि भन्नु मात्रै निबन्ध हो, त्यसलाई पंक्ति–पंक्तिमा लेखिएको कविताभन्दा फरक नपर्ला । ‘जि छगू अभिव्यक्ति युगया (म एउटा अभिव्यक्ति युगको)’ नामक उनको निबन्धसंग्रह पनि प्रकाशित छ । त्यो संग्रहले पनि श्रेष्ठ सिरपाः (पुरस्कार) जितेको थियो ।

त्यस्तै उनका साहित्य र काव्यसम्बन्धी अवधारणाको एउटा संग्रह पनि प्रकाशित छ । ‘कविताया लागा (कविताको क्षेत्र)’ शीर्षकको उक्त संग्रहलाई डा. मोहनहिमांशु थापाले ‘पूर्ण वैद्यको पहिचान’ बोक्ने कृति भनेका छन् । त्यस्तै उनले जापानी भाषाका कवि सुन्तारो तानिकावाको एउटा कविता संग्रह पनि नेपालभाषामा अनुवाद गरेका छन् ।

पूर्ण वैद्य अन्तरमुखी थिए, कम बोल्थे । कम पनि कति भने उनी कवितामा पनि कम मात्रै बोल्थे, बढी बुझाउँथे । सायद कवितामा नबोलेका धेरै कुरा उनको मनमै कतै अड्किएको थियो । त्यो निकाल्न उनीसँग भेट्ने मेसो मिलाउँदै थिएँ । गत असारको अन्तिम दिन मात्रै उनले राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डरीका हातबाट नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रदान गरेको नेपाल मातृभाषा प्रज्ञा पुरस्कार ग्रहण गरेका थिए । त्यो उनले पाएको अन्तिम पुरस्कार हो । त्यही सन्दर्भमा उनको लामो अन्तर्वार्ता गर्ने समय मिलाउँदै थिए । अचानक खबर आयो, उनी कब्जियतका कारण अस्पताल भर्ना भएका छन् । भोलिपल्ट अर्को खबर आयो, उनलाई कोभिड पनि भएको छ । तेश्रो दिन अर्को खबर आयो, उनलाई भेन्टिलेटरमा राखिएको छ । छैटौं दिन अन्तिम खबर आयो... उनी रहेनन् !

विसं १९९७ को जनैपूर्णिमाका दिन भक्तपुरमा जन्मेका कवि वैद्य गएको जनै पूर्णिमाका दिन ८१ वर्ष लागथे । जन्मदिनको पाँच रातपछि भदौ १० गतेका दिन उनी बिते । उनका कविता आउनु नेपालभाषा साहित्यका लागि जसरी भूकम्प हुने गर्थ्यो, उनको जानु पनि साहित्यका लागि पहिरो भएको छ । उनी भूकम्प भएर आए, पहिरो भएर गए । सायद पानीजस्तै ।

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७८ ०८:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

इन्द्रचोकको मायावी कथा

नेपाली प्राचीन इतिहासका अनेक किंवदन्ती बोकेर बाँचिरहेको छ– इन्द्रचोक । काठमाडौंको मायावी चरित्रलाई इन्द्रचोकसँग जोडिएका पुरातात्त्विक कथाहरूले अझै रहस्यमय बनाइदिएका छन् ।
सुरेश किरण

भनिन्छ– ‘काठमाडौं’ नाम ‘काष्ठमण्डप’ बाट अपभ्रंस भएर बनेको हो । यसको स्रोत काष्ठमण्डप जीवितै छ । ०७२ को भूकम्पमा यो सम्पदा ढल्यो, अहिले ठड्याइएको छ । तर, ‘काठमाडौं’ हुनुअघि यस सहरको नाम ‘कान्तिपुर’ थियो । ‘कान्तिपुर’ नै सहरको पहिचान थियो ।

त्यसो त यस सहरलाई ‘कान्तिपुर’ अघि ‘पूर्णवती’, ‘गांगुलापत्तन’, ‘सुवर्ण प्रणाली नगर’ आदि नामले पुकारिन्थ्यो । तथापि मध्यकालमा सबैभन्दा धेरै प्रचलित नाम ‘कान्तिपुर’ थियो । भाषा वंशावलीअनुसार, ‘कान्तिपुर’ नाम ‘कान्तीश्वर महादेव’ बाट आएको हो । र, ऐतिहासिक कान्तीश्वर महादेव भएकै एक चोक हो– इन्द्रचोक ।

इन्द्रचोकमा धेरैले देखेकै मन्दिर हो– श्री आकाश भैरव, जसलाई स्थानीय नेवाः समुदाय ‘आजुद्यः’ भन्छन् । त्यही आकाश भैरवको भव्य मन्दिरसामुन्ने बीच सडकमा एउटा सानो खाल्डो छ । सामान्यतया कसैको ध्यान नजाने खाल्डोलाई हाल सानो रेलिङको बारले घेरिएको छ । खाल्डोभित्रको एउटा ढुंगा नै कान्तीश्वर महादेव हो । हेर्दा केवल ढुंगा हो, तर ढुंगा यति शक्तिशाली छ कि त्यसैको नाम सापटी लिई यस ऐतिहासिक महानगरको नामाकरण गरिएको छ । र, विडम्बना यो सहरको नाम जुन स्रोतबाट निःसृत छ, आज त्यो सडकबीचको एक ढुंगामै सीमित छ ।

वंशावलीमा लेखिएको छ– विसं ७८१ मा राजा गुणकामदेवले कान्तिपुर नगर बसाएका हुन् । त्यसो त यो तथ्यमा समयकाल र राजाको नाम नमिलेको भन्ने पनि इतिहासकारहरूको कथन छ । तैपनि धेरैको सहमति छ– कान्तिपुर नगर बनाउँदा सहरको सुरक्षार्थ आठ दिशामा आठवटै मातृका (अष्टमातृका) खडा गरी तिनै मातृकाले बोक्ने खड्ग आकारमा यो नगर निर्माण गरिएको थियो । आठ कोणवाला त्यो खड्गाकार सहरबीचमा रहेको भूभागचाहिँ इन्द्रचोक रहेछ । त्यसैले इन्द्रचोकलाई मध्यकालीन कान्तिपुर सहरको ‘सेन्टर’ मान्न सकिन्छ ।

इन्द्रचोकलाई ‘इन्द्रचोक’ नामबाटै चिनिन्छ । तर, यहाँ इन्द्रदेवको अस्तित्व छैन । यहाँ न इन्द्रको मूर्ति छ, न छ मन्दिर । तैपनि यो चोकलाई ‘इन्द्रचोक’ भनिनु अनौठो विषय हो । इन्द्रजात्राका बेला बर्सेनि काठमाडौंका विभिन्न चार स्थानमा काठका लामा खम्बाहरू उठाएर आसन बनाई इन्द्रको मूर्ति प्रदर्शन गर्ने चलन छ । ती चार स्थानमध्ये एक इन्द्रचोक हो । तर, इन्द्र–मूर्ति प्रदर्शनकै आधारमा यसलाई इन्द्रचोक भनियो भन्नु तर्कसंगत छैन । किनभने इन्द्रको मूर्ति प्रदर्शन गरिने अन्य स्थानलाई इन्द्रचोक भनिँदैन । बरु एउटा कथा छ, भन्छु है त– इन्द्रचोकमा कुनै बेला एउटा पोखरी थियो– कालमोचन पोखरी । जसले गुँला पर्वमा (भदौ–असोज महिनातिर) उक्त पोखरीमा स्नान गरी सँगैको जनबहाःद्यः (सेतो मच्छिन्द्रनाथ) को दर्शन गर्छ, उसले मृत्युपछि यमलोक जानुपर्दैन, सीधै सुखावती भुवनमा बास पाउँछ भने विश्वास गरिन्थ्यो । किंवदन्ती भन्छ– एक दिन उक्त कालमोचन पोखरीमा स्वयम् देवराज इन्द्र आई स्नान गरे र यस स्थानको नामै ‘इन्द्रचोक’ राखियो । तर, यो किंवदन्तीको तर्कमाथि पनि सन्देह गर्न सकिन्छ । किनभने कान्तिपुरका लागि ‘इन्द्रचोक’ पूरै नयाँ र आयातित शब्द हो । यसले यहाँको स्थान–नामसम्बन्धी दर्शनलाई बोकेको देखिँदैन ।

बरु वंशावलीहरूमा इन्द्रचोकबारे एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा लेखिएको छ । कुनै बेला काठमाडौंमा बहने वाग्मती र विष्णुमती खोला एकापसमा जोडिने दोभान नै इन्द्रचोक हो । वाग्मती र विष्णुमती काठमाडौंको सभ्यता विकाससँग जोडिएका दुई महत्त्वपूर्ण नदीहरू हुन् । यी दुई नदी इन्द्रचोकमा आएर जोडिने र त्यसपछि एउटै नदी भएर बग्ने कुरा विभिन्न वंशावलीमा लेखिएको छ । त्यसैले यसलाई ‘ह्वंगः’ भनिन्थ्यो । स्थानीय नेपालभाषामा ‘ह्वंगः’ को अर्थ दोभान हुन्छ । विश्वास गरिन्छ– ‘ह्वंगः’ शब्द अपभ्रंस हुँदै ‘वंगः’ बन्न गएको हो । इन्द्रचोकको स्थानीय नेवाः नाम अहिले पनि ‘वंगः’ नै हो । कालान्तरमा त्यो दोभान सर्दै गएर अहिलेको टेकुसम्म पुगेको मानिन्छ ।

तर, वंशावलीले यसो भने पनि पुरातत्त्वले त्यो तथ्य मानेको छैन । किनभने इन्द्रचोकमा नदी हुनुको कुनै पनि अवशेष अहिलेसम्म भेटिएको छैन । बरु अहिले चुरा–पोते बेच्ने इन्द्रचोककै ‘राखी बजार’ मा ढुंगाका घडाहरू राखिएका छन् । घडालाई नेपालभाषामा ‘घः’ भनिन्छ । घडाहरूमा सधैंभरि लेउ लागिरहन्छ । लेउ लाग्नुलाई नेपालभाषामा ‘वथं गयेगु’ भनिन्छ । त्यसरी सधैं ‘वथं गयेगु’ भइरहने ‘घः’ भएकै कारण त्यसलाई ‘वंघः’ भनिएको र ‘वंघः’ नै कालान्तरमा ‘वंगः’ बन्न गएको कथन पनि छ । ढुंगाले बनाइएका घडाहरूकै आधारमा काठमाडौंका धेरै टोलको नाम रहन गएको छ । जस्तो : न्हूघः (जैशीदेवल क्षेत्र), नःघः (बांगेमुढा क्षेत्र), सीघः (त्यहीं सँगै), त्यंघः (नरदेवी क्षेत्र) आदि । वंघः तिनैमध्ये एउटा हो ।

इन्द्रचोकको सबैभन्दा आकर्षक र महत्त्वपूर्ण सम्पदा त्यहाँ अवस्थित आकाश भैरव (आजुद्यः) को मन्दिर हो । मन्दिरभित्र आकाश भैरवको शिर मात्रै भएको मूर्ति छ । यो शिरलाई पहिलो किराती राजा यलम्बरको शिर पनि भनिन्छ । नेपालको इतिहासमै सबैभन्दा लामो समय शासन गर्ने किरातवंश हो । उनीहरूले करिब आठ सय वर्ष राज गरे । पहिलो किराती राजा यलम्बरको नामबाटै ‘येँ’ शब्द उत्पत्ति भएको कथन छ । काठमाडौंको सबैभन्दा पुरानो नाम ‘येँ’ हो । उपत्यकावासीहरू अहिले पनि काठमाडौंलाई ‘येँ देय्’ भन्ने गर्छन् । यसरी काठमाडौंको नामकरणमै इन्द्रचोकको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ ।

माथि भनिएझैं इन्द्रचोकमा इन्द्रको अस्तित्व देखिँदैन, तर भौगोलिक रूपले यो काठमाडौंको पुरानोमध्येकै एउटा महत्त्वपूर्ण चोक हो । विभिन्न ठाउँ आउ–जाउ गर्ने ६ वटा बाटो एकै ठाउँमा आएर मिसिएको छ– इन्द्रचोकमा । इन्द्रचोकले मखन टोल, असन टोल, वटु टोल, किलागल टोल, न्युरोड र च्वखाछेँ गल्लीसमेत गरी ६ वटा बाटालाई जोडेको छ । तीमध्ये मखनटोलबाट असन जाने सीधा बाटो लिच्छविकालीन ‘ट्रेड रुट’ हो । यो बाटाले प्राचीनकालीन काठमाडौंको माथिल्लो क्षेत्र यम्बु (कोलिग्राम) र तल्लो क्षेत्र याग्ल (दक्षिण कोलिग्राम) लाई जोडेको छ ।

इन्द्रचोकबाट न्युरोड जाने फराकिलो बाटोचाहिँ विसं १९९० को भूकम्पपछि मात्रै खोलिएको हो । भूकम्पपछि तत्कालीन श्री ३ महाराज जुद्धशमशेरले नयाँसडक बनाउँदा न्युरोड–इन्द्रचोक जोड्ने नयाँ बाटो खोलेका हुन् । नब्बे सालअघि त्यहाँ बाटो थिएन, स्थानीय जनताको घर–बारी थियो । हनुमानढोका दरबारको एउटा भाग पनि त्यहींसम्मै फैलिएको थियो । नयाँ बाटो खोल्न जुद्धशमशेरले आकाश भैरव मन्दिरसामुन्नेको एउटा सांस्कृतिक दबू (डबली) पनि हटाएका थिए । त्यस डबलीमा हरेक इन्द्रजात्रा पर्वमा कुमारीको रथयात्रा गर्दा देवीनाच (दीप्याखं) देखाउने चलन थियो । अहिले डबली रहेको त्यहि ठाउँमा भुइँमै दीप्याखं देखाउने गरिन्छ । यो बाटो बनाउन हनुमानढोका दरबार क्षेत्रको एउटा ठूलो भूभागलाई पनि प्रयोग गरिएको थियो । अहिले यो बाटोको नाम शुक्रपथ हो ।

न्युरोड निर्माणका बेला इन्द्रचोकको कान्तीश्वर महादेव पनि झन्डै पुर्न लागिएको थियो । स्थानीयवासीको पहलमा महादेव पुरिएनन्, तर पिचको सतह बढ्दा महादेव बास बसेको खाल्डो भने भुइँबाट निकै तल पुग्यो ।

राजा गुणकामदेवलाई देवी लक्ष्मीले सपनामा आएर इन्द्रचोकलाई बीचमा पारी नयाँ देश बनाउन आदेश दिएको प्रसंग वंशावलीमा छ । वंशावली भन्छ– आफू सदैव बास बस्ने भएकाले इन्द्रचोकमा दैनिक धेरै धन–पैसाको कारोबार हुन्छ भनेकी थिइन् रे लक्ष्मीले गुणकामदेवलाई । तर, इन्द्रचोक असनजस्तो विशुद्ध बजार होइन । यहाँ असनमाझैं नुनदेखि सुनसम्म किन्न पाइने बजार संरचना पनि छैन ।

इन्द्रचोकबाट पश्चिमतिर बढ्दा केल टोल पुगिन्छ । ‘केल टोल’ लाई ‘कोलिग्राम’ को अपभ्रंस शब्द मानिन्छ । भारतबाट आएका कोलीयहरू बसोबास गरेको ठाउँ भएकाले उक्त स्थानलाई कोलिग्राम भनिएको थियो । कोलिग्राम नै अहिलेको ‘केल टोल’ हो । अतः यो लिच्छविकालीन क्षेत्र हो ।

केल टोलकै नजिक किलागल टोल छ । किलागल टोलमा अझै नेवाः समुदायका ‘सापू’ र ‘म्येय्पू’ जातिका मानिसको बसोबास छ । सापू गाई पाल्ने र म्येय्पू भैंसी पाल्ने समुदाय हो । नेपालमा किरात वंशभन्दा अघि गाईपालक ‘गोपालवंशी’ र भैंसीपालक ‘महिषपालवंशी’ को शासन थियो । नेपालको प्राचीन इतिहासमा महिषपाल–वंश हटाएर किरात–वंश सुरु भएको र किरात–वंश हटाएर लिच्छवि–वंशको शासन सुरु भएको वर्णन छ ।

नेपाली प्राचीन इतिहासको प्रारम्भकालीन गोपाल, महिषपाल, किरात र लिच्छविकालको सजीव किंवदन्ती बोकेर बाँचिरहेको छ– इन्द्रचोक । यो चोकमाथि कुनै पुरातात्त्विक खोज त गरिएको छैन । तर, काठमाडौं सहरको मायावी चरित्रलाई इन्द्रचोकसँग जोडिएका पुरातात्त्विक कथाहरूले अझै रहस्यमय बनाइदिएका छन् ।

प्रकाशित : श्रावण १६, २०७८ १०:१७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×