जो पानीमा ‘आगो’ बालेर गए- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

जो पानीमा ‘आगो’ बालेर गए

कवि पूर्ण वैद्य भनिरहन्थे, ‘छन्द, मात्रा, अनुप्रास जम्मै जोडेर जुन शब्दहरुको थुप्रो बन्छ, यदि त्यसमा कविता नै जोड्न बिर्सिएछ भने त्यसलाई कसरी कविता भन्ने ? कवितामा छन्द नभए पनि हुन्छ, मात्रा नभए पनि हुन्छ । तर, कविताचाहिँ हुनुपर्छ ।’
पूर्ण वैद्य अन्तरमुखी थिए, कम बोल्थे । उनी कवितामा कम बोल्थे, बढी बुझाउँथे । सायद कवितामा नबोलेका धेरै कुरा उनको मनमै कतै अड्किएको हुँदो हो ।
सुरेश किरण

कवितामा अरू जम्मै छुटे पनि कविताचाहिँ छुट्नु हुन्न’, कवि पूर्ण वैद्य बरोबर भनिरहन्थे । जतिबेला पूर्ण वैद्यले नेपालभाषामा कविताको गद्यलेखन सुरु गरे त्यतिबेला यो भाषामा भएभरका कविहरूको लेखन पद्यमा हुने गर्थ्यो । छन्द, मात्रा, अनुप्रास, अन्त्यानुप्रास यी सबै जोडजाड पारेपछि मात्रै कविता बन्छ भन्ने कठोर धारणा त्यतिबेला थियो । तर, पूर्ण वैद्य प्रश्न गर्थे, ‘छन्द, मात्रा, अनुप्रास जम्मै जोडेर जुन शब्दहरूको थुप्रो बन्छ, त्यसमा यदि कविता नै जोड्न बिर्सिएछ भने त्यसलाई कविता कसरी भन्ने ?’ उनको भनाइ थियो— कवितामा बरु छन्द नभए पनि केही छैन, मात्रा नभए पनि केही छैन, कविताचाहिँ हुनुपर्छ । कवितामा अरू जम्मै छुटे पनि कविताचाहिँ छुट्नु हुन्न ।

उतिबेला नेपालभाषामा (र नेपालीमा पनि) लेखिने पद्य कविताहरूमा उनी पद्य मात्रै देख्थे, कविता देख्दैथे । उनी वास्तवमा त्यस्ता कविताको खोजीमा थिए, जसमा केवल कविता मात्रै होस्, कविता सिबाय अरू केही नहोस् ।

यो सम्भवतः विसं २०१६–१७ सालतिरको कुरा हुनुपर्छ । उनी त्रिचन्द्र कलेजा पढ्थे । त्यहाँ उनका कवि मित्रहरू थिए— श्यामसुन्दर सैंजु, रमेश मधु आदि । त्यहीं उनले नेपालभाषामा छन्दविहीन कविताहरू लेख्न थाले । तर, तत्कालीन साहित्य–वृत्तमा उनको कविता स्वीकृत हुन सकेन । कवि मण्डलीमा पनि उनका कविता तिरष्कृत थिए । साथीहरू उनलाई व्यंग्य कस्दै भन्ने गर्थे– जसलाई छन्दको ज्ञान छैन, उसले कसरी कविता लेख्ला र ?

त्यतिबेलाको लोकप्रिय ‘झी’ (हामी) पत्रिकामा कविता पठाउँदा साथीहरूका कविता छापिन्थे, उनको छापिँदैनथ्यो । यसले उनलाई यति अपमानवोध गराउँथ्यो कि उनी झन् अरू गद्य लेख्न कसिन्थे ।

त्रिचन्द्र कलेजमै उनका अर्का साहित्यकार मित्र पनि पढ्ने गर्थे, मोहनहिमांशु थापा । थापा नेपालभाषा पढ्ने मात्र होइन, नेपालभाषामा लेख्ने कवि पनि हुन् । उनले पूर्ण वैद्यको पाण्डुलिपि पढे, जसको शीर्षक थियो– ‘जितः गुलि मछिं थ्व संतप्त फिसलय् दनाः ।’ कविता राम्रो लाग्यो । त्यसपछि थापाले त्यसलाई नेपाली भाषामा उल्था गरे । शीर्षक पनि आफैं हाले, ‘यस संतप्त धरतीमा उभिएर ।’ थापाले त्यो कविता भारतको बनारसबाट प्रकाशित हुने ‘उदय’ पत्रिकामा छपाए । पूर्ण वैद्यको पहिलो प्रकाशित कविता त्यही बन्यो ।

थापाले नै उनको अर्को कविता ‘सन्ध्याया ई’ लाई पनि नेपालीमा अनुवाद गरी त्रिचन्द्र कलेजबाटै प्रकाशित हुने ‘ज्योति’ पत्रिकामा छपाए । त्यसपछि मात्रै हो, नेपालभाषाका साहित्यकारमा पूर्ण वैद्य ‘नोटिस’ हुनथालेको । उनका कविताहरू नेपालभाषाका पत्रिकाहरूमा पनि प्रकाशित हुनथाले । यसैक्रममा विसं २०२२ सालमा उनको गद्य कवितासंग्रह ‘सरासु : निष्पट्ट अँध्यारोमा पहिलो किरण)’ को पाण्डुलिपिलाई च्वसापासा नामक संस्थाले प्रतिष्ठित श्रेष्ठ सिरपाः (पुरस्कार) प्रदान गर्‍यो । यो नै नेपालभाषाको पहिलो गद्य कवितासंग्रह थियो । यो संग्रह प्रकाशनपछि पूर्ण वैद्यलाई नेपालभाषामा गद्य कविताका पहिलो सर्जकको सम्मान प्राप्त भयो ।

यसरी पूर्ण वैद्यले नेपालभाषा काव्य इतिहासमा करिब ६०० वर्षअघिदेखि लेखिँदै आएको पद्य विधालाई छिचोलेर पहिलोपटक गद्य कविताको आरम्भ गरे । काव्य क्षेत्रमा ‘सरासु’ एउटा भूकम्पजस्तै प्रकट भयो, जसले ठूलै हलचल मच्चायो र मक्किएका धेरै कुरा भत्कायो । तत्कालीन रोमानीवादका प्रणेता सिद्धिचरण श्रेष्ठले उनको त्यो संग्रह पढेर आफू झस्याङ्ग भएको लेखेका छन् । झस्याङ्ग भएर पनि नलेख्नेहरू अझ धेरै छन् ।

नेपालभाषा काव्यको इतिहासमा ‘सरासु’ एउटा मानक कृति बनिसकेको छ । नेपालभाषा काव्यको इतिहास लेख्दा ‘सरासु’ अघि र ‘सरासु’ पछि भन्ने दुई स्पष्ट कालखण्ड बनाउने गरिन्छ । ‘सरासु’ का कारण उनी आफैं पनि एक मानक कविका रूपमा स्थापित छन् । अहिले नयाँ आउने कविहरूमा जसले अलि गतिलो लेख्छ, समालोचकहरू उसलाई ‘भविष्यको पूर्ण वैद्य’ भनेर जोख्न थालिहाल्छन् । नेपालभाषामा यस्तो प्रेरणाको श्रेय कि दुर्गालाललाई छ, कि पूर्ण वैद्यलाई मात्रै छ ।

नेपालभाषाका अधिकांश साहित्यकार केवल लेखनमा सीमित छैनन् । भाषिक समानताको आन्दोलनमा उनीहरू सडकमा पनि उत्रिरहेका हुन्छन् । जस्तो दुर्गालाल श्रेष्ठ, मल्ल के. सुन्दर, बुद्ध साय्मि, प्रतिसरा साय्मि आदिहरू हरेकजसो आन्दोलनमा कहिले राँको बालिरहेका हुन्छन्, कहिले टायर बालिरहेका हुन्छन् । तर, पूर्ण वैद्य सडकमा आगो बाल्ने त्यस्ता कार्यक्रममा कमै उपस्थित हुन्थे । तथापि यसको अर्थ उनी आगोसँग डराउँछन् भन्ने होइन । उनी पनि आगो बालिरहन्थे, तर पानीमा । पछिल्लो समय उनले लेखेका ‘पानी कविता’ हरू यथार्थमा जम्मै आगो हुन् । उनले लेखेका छन्–

आफैंभित्र आगो नभई

पानी पनि कहाँ पानी भएर बस्न सक्छ र ?

उनले पानीलाई मात्रै विम्ब र प्रतीक बनाएर लेखेका कविताहरूको संग्रह ‘लः लः खः (पानी पानी हो)’ केही वर्षअघि प्रकाशित भयो । पहिलो संग्रह प्रकाशनको करिब ३० वर्षपछि निस्केको यो संग्रहमा जो पूर्ण वैद्य भेटिन्छन्, त्यो ‘सरासु’ वाला पूर्ण वैद्य होइन । उनको दोस्रो संग्रह यसरी निस्कियो, जसमा कृति मात्र होइन कवि नै फरक हुन् कि जस्तो लाग्छ । यो संग्रहले उनको परिचय ‘पानी कवि’ मा रूपान्तरण गरिदियो । आफूभित्रका सम्पूर्ण आक्रोस, प्रेम, घृणा, विद्रोह, असन्तोष, उकुसमुकुसलाई उनले पानी बनाएर पोखेका छन् यो किताबमा । नेपालभाषा मात्र नभई नेपाली साहित्यका लागि समेत यो एउटा नयाँ प्रयोग थियो । यसभित्रका ९० वटा कविता लेख्न उनलाई ४० वर्ष लागेको थियो । यी कविता लेख्न बस्दा कतिपय ठाउँमा उनी पानी भएका छन्, कतिपय ठाउँमा पानी उनी भएको छ । पानीलाई आफू बनाउँदै उनी लेख्छन् :

भेटिए जति उचाइहरू भत्काएर,

भेटिए जति खाडलहरू पुरेर

यो धरतीको विषम धरातल

पानीले मलाई प्रमाणित गर्छ, कि

भनौं, मभित्रकै एउटा आतुर वेग हो

समानताप्रति तीव्र प्रतीक्षाको ।

उनको ‘लः लः खः’ संग्रहले साहित्य मात्र होइन, समग्र भाषाकै स्तरलाई एक तह माथि पुर्‍याइदिएको ठहर गरेका छन् डा. कमलप्रकाश मल्लले । त्यो किताब नेपाली र अंग्रेजी भाषामा समेत अनुवाद भइसकेको छ ।

नेपालभाषाको कवितालाई छन्दबाट बाहिर निकाल्ने श्रेय पाएका पूर्ण वैद्यलाई कत्तिले छन्दविरोधी कवि पनि भन्छन् । किनभने उनको मान्यता थियो— कवितामा पढ्ने भनेको कविता मात्रै हो, छन्द होइन । छन्द त कविताको खोल मात्रै हो । भित्रको वस्तु अब्बल छैन भने खोल राम्रै भएर के अर्थ ?

तर, उनी आफैंचाहिँ छन्दविरोधी भएको स्विकार्दैनथे । ‘म छन्दमा लेख्ने कविहरूको विरोधी होइन, कविता भनेको छन्दमै मात्र लेख्नुपर्छ भन्ने जिरहको मात्रै विरोधी हुँ,’ उनले एउटा अन्तर्वार्तामा भनेका छन् ।

कम शब्द खर्चेर धेरै भन्न सक्नु उनको खुबी हो । त्यसैले तीन लाइनका हाइकु लेख्ने केही नयाँ कविहरूले उनलाई हाइकुतिर पनि कलम चलाउन आग्रह गरेका थिए । जवाफमा उनले भने, ‘ओहो ! मात्र १७ वटा अक्षरमा आफ्ना जम्मै कुरा भन्न सक्ने क्षमता ममा छैन । म त्यो आँट गर्न सक्दिनँ ।’

कविताबाहेक उनी निबन्ध पनि लेख्थे । त्यसो त त्यो पनि भन्नु मात्रै निबन्ध हो, त्यसलाई पंक्ति–पंक्तिमा लेखिएको कविताभन्दा फरक नपर्ला । ‘जि छगू अभिव्यक्ति युगया (म एउटा अभिव्यक्ति युगको)’ नामक उनको निबन्धसंग्रह पनि प्रकाशित छ । त्यो संग्रहले पनि श्रेष्ठ सिरपाः (पुरस्कार) जितेको थियो ।

त्यस्तै उनका साहित्य र काव्यसम्बन्धी अवधारणाको एउटा संग्रह पनि प्रकाशित छ । ‘कविताया लागा (कविताको क्षेत्र)’ शीर्षकको उक्त संग्रहलाई डा. मोहनहिमांशु थापाले ‘पूर्ण वैद्यको पहिचान’ बोक्ने कृति भनेका छन् । त्यस्तै उनले जापानी भाषाका कवि सुन्तारो तानिकावाको एउटा कविता संग्रह पनि नेपालभाषामा अनुवाद गरेका छन् ।

पूर्ण वैद्य अन्तरमुखी थिए, कम बोल्थे । कम पनि कति भने उनी कवितामा पनि कम मात्रै बोल्थे, बढी बुझाउँथे । सायद कवितामा नबोलेका धेरै कुरा उनको मनमै कतै अड्किएको थियो । त्यो निकाल्न उनीसँग भेट्ने मेसो मिलाउँदै थिएँ । गत असारको अन्तिम दिन मात्रै उनले राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डरीका हातबाट नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रदान गरेको नेपाल मातृभाषा प्रज्ञा पुरस्कार ग्रहण गरेका थिए । त्यो उनले पाएको अन्तिम पुरस्कार हो । त्यही सन्दर्भमा उनको लामो अन्तर्वार्ता गर्ने समय मिलाउँदै थिए । अचानक खबर आयो, उनी कब्जियतका कारण अस्पताल भर्ना भएका छन् । भोलिपल्ट अर्को खबर आयो, उनलाई कोभिड पनि भएको छ । तेश्रो दिन अर्को खबर आयो, उनलाई भेन्टिलेटरमा राखिएको छ । छैटौं दिन अन्तिम खबर आयो... उनी रहेनन् !

विसं १९९७ को जनैपूर्णिमाका दिन भक्तपुरमा जन्मेका कवि वैद्य गएको जनै पूर्णिमाका दिन ८१ वर्ष लागथे । जन्मदिनको पाँच रातपछि भदौ १० गतेका दिन उनी बिते । उनका कविता आउनु नेपालभाषा साहित्यका लागि जसरी भूकम्प हुने गर्थ्यो, उनको जानु पनि साहित्यका लागि पहिरो भएको छ । उनी भूकम्प भएर आए, पहिरो भएर गए । सायद पानीजस्तै ।

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७८ ०८:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ताता दिनहरू आउनेछन्

बिलले तथ्यांकलाई सरल शैलीमा पेस गर्दै जवाफ दिएका छन्, ‘ताता दिनहरू आउनेछन् । मान्छेले नयाँ स्वास्थ्य चुनौती सामना गर्नेछन् । नयाँ ठाउँहरूमा लामखुट्टे बसाइँ सर्नेछन् । औलो (मलेरिया) प्रकोप नयाँ ठाउँमा भेटिनेछ । ‘पोलार आइस’ पग्लिनेछ । सामुद्रिक सतह बढ्नेछ ।’
कृष्ण ढुंगाना

मान्छेले दिनदिनै जीवनयापनका सुविधा र उपभोग क्षेत्र थप्दै गइरहको छ । हातहातमा चल्ने स्मार्टफोनको ब्याट्री आयु बढाउनेदेखि, लाखौं टेगाबाइट डाटा भण्डारण गर्ने क्लाउड सेन्टरसम्म । खाना पकाउने चुल्होदेखि एउटा बटन दबाउँदा तातो/चिसो पानीले दिशा धुने ट्वाइलेट ब्रससम्म । प्रत्येक दिन सूर्य उदाउँदा करोड डलर कमाइ गर्ने ठूला उद्योगदेखि लिफ्टको सहारामा चढ्नुपर्ने गगनचुम्बी व्यापारिक भवनसम्म । रिमोट दबाउँदा घरकै ताप आफूअनुकूल बनाइदिने एयर कन्डिसनदेखि सिटमा मसाज सुविधा भएका सवारी साधनसम्म ।

सिमेन्ट निर्मित घर, कार र सुविधायुक्त सहरिया जीवन पाउँदा को खुसी हुँदैन ? अझ विकासशील देशमा बसोबास गर्ने, परम्परागत पेसा अपनाउँदै आएका मानिसका लागि यस्तो आधुनिक जीवनशैली ठूलै उल्लास हो । तर, ब्रह्माण्डीय संरचनाको सामान्य नियम छ– अन्धाधुन्ध प्रकृति दोहन र ऊर्जा खपत जसले गरे पनि त्यसको सजाय पृथ्वीवासीले पाउँछन् । शासनका लागि मानिसले पृथ्वीलाई राजनीतिक, आर्थिक एकाइमा विभाजन गरे पनि प्राकृतिक तहमा यो एउटा ग्रह मात्रै हो । त्यसका संरचनामा पर्ने अप्ठ्यारो यहाँका प्राणीका लागि विपत हो । त्यसैले अन्धाधुन्ध प्रकृति दोहन र जैविक इन्धन (कोइला, पेट्रोलियम पदार्थ र ग्यास) सहितको ऊर्जा खपतका कारण वायुमण्डलमा उत्सर्जन हुने ग्रिनहाउस ग्यास पृथ्वीवासी मानिसका सरोकारका विषय हुन् । जलवायु परिवर्तनको विपत् मानव स्वास्थ्य र जीवनसँग सीधै जोडिने विषय हो । अमेरिकी लेखक एवं माइक्रोसफ्ट संस्थापक बिल गेट्सको नयाँ गैरआख्यान किताब ‘हाउ टु अभोइड अ क्लाइमेट डिजाइस्टर ः द सोलुसन वी ह्याब एन्ड द ब्रेक थ्रुज्स वी निड’ ले जलवायु परिवर्तन खतराको फेहरिस्त भन्छ । किताबले हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको विपत् सामना गर्ने व्यावहारिक मार्गचित्र पेस गर्छ । किताबलाई ‘न्युयोर्क टाइम्स’ सहितका पत्रिकाहरूले ‘बेस्ट सेलर’ सूचीमा राखेका छन् ।

परिचयबाहेक १२ च्याप्टरमा विभाजित २७५ पृष्ठको पुस्तकमा बिल गेट्सले आर्थिक समृद्धिको सीधा सम्बन्ध पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि र प्रकृति दोहनसँग रहेको तथ्य केलाएका छन् । किताब मूलतः दुई अंकवरिपरि घुमेको छ, ५१ बिलियन र शून्य । मानव निर्मित प्रदूषणले बर्सेनि वायुमण्डलमा थप भइरहेको हरितगृह ग्यासको परिमाण ५१ बिलियन टन हो । पर्यावरणीय सन्तुलन मिलाउन यो कतिमा झर्नुपर्छ ? असाध्यै कठिन भए पनि त्यो संख्या शून्य हुनुपर्ने लेखको बुझाइ छ । सारा विश्व ऊर्जा खपत दौडमा प्रतिस्पर्धा गरिरहँदा करिब असम्भव लाग्ने यत्रो परिवर्तन किन आवश्यक छ ? बिल गेट्स लेख्छन्, ‘पृथ्वीको तापक्रम बढ्नुको कारण वायुमण्डलमा थुप्रिएको ग्रिनहाउस ग्यास हो । वायुमण्डलमा त्यो जति धेरै थुप्रिनेछ, पृथ्वी उति धेरै तात्दै जानेछ । त्यसैले अब कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जनको दौड घटाइनुपर्छ ।’

जलवायु परिवर्तनको आर्थिक सम्बन्ध

किताबको दोस्रो च्याप्टरले जैविक इन्धनसँग मानवीय गतिविधिको सम्बन्ध उजागर गर्छ । बिहान उठेर दाँत माझ्नेदेखि राति ओछ्यानमा पल्टिने बेलासम्म मानिसको जीवनशैली ऊर्जा–खपत र कार्बन–उत्सर्गनसँग अलग हुनै नसक्ने गरी जोडिएको छ । र, किताबले त्यो घटाउन आइपर्ने चुनौतीको उपाय सुझाउँछ । स्वस्थ जीवन बाँच्दै आयु लम्ब्याउनेदेखि आर्थिक संबृद्धि गर्नेसम्म मान्छेले पछिल्ला शताब्दीमा गजब राम्रा आविष्कार गर्‍यो । तर, करिब ती सबै नै जैविक इन्धन र ऊर्जा खपतमा आधारित छन् । जैविक इन्धन र सिमेन्टको प्रयोग व्यापक नभइसकेको औद्योगिक क्रान्ति अर्थात् १८ औं शताब्दीअघि पृथ्वी तात्ने अनुपात अहिलेजस्तो थिएन । लेखकले पात्रो पल्टाएरै देखाएका छन्, आधुनिकीकरणको सुरुआतसँगै वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यास उत्सर्जन अत्यधिक थप भएको हो ।

किताबमा अमेरिकी उदाहरण धेरै प्रयोग भए पनि एकै विधिमा आधारित ऊर्जा प्रयोग, आधुनिक जीवनशैली, सम्भावित जोखिम र न्यूनीकरणका फेहरिस्त सबैका लागि उपयोगी छन् । क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका इन्जिनियरिङका प्रोफेसर डेभिड म्याकीको तथ्यांकको साहरामा किताब भन्छ, ‘प्रतिव्यक्ति आय र ऊर्जा खपतको सम्बन्ध छ । बढी कमाउनेले धेरै ऊर्जा खपत गरिरहेछन् र थोरै कमाउनेले थोरै ।’

पछिल्लो समय चीनको चर्चा आर्थिक उन्नति, कम्युनिस्ट सत्ता, सस्तो श्रम बजार, विशाल भौतिक संरचना निर्माण र दक्षिण पूर्व एसियाको उदाउँदो शक्ति केन्द्रका लागि विश्व मञ्चहरूमा हुनेगर्छ । उपभोग गर्न पाउनेका लागि आधुनिक जीवनयापन खुसीकै विषय हो । तर, जलवायु परिवर्तनको दृष्टिले चीनको अर्को चित्र किताबले देखाएको छ । सन् २००६ देखि अमेरिकालाई उछिनेर वायुमण्डलमा बर्सेनि अत्यधिक कार्बन उत्सर्जन गर्ने देशहरूमध्ये पहिलो नम्बरमा छ चीन । पृथ्वी तात्ने विपत् नजिक आइरहे पनि भारत र नाइजेरिया चीनलाई भेट्न त्यही बाटोमा छिटोछिटो दौडिरहेका छन् । औद्योगिक क्रान्तिको सुरुआतका सन् १७६० देखि अहिलेसम्मका १८१ वर्षलाई फर्केर हेर्दा मानिसले पहिले आर्थिक गरिबी घटाउन अन्धाधुन्ध प्रदूषण बढाउने र पछि स्वच्छ वातावरणको खोजी गर्ने प्रवृत्ति देखिँदै आएको छ । यो परिवर्तनको गर्न नयाँ अवधारणा बिलले सार्वजनिक गरिदिएका छन् । लेख्छन्, ‘पृथ्वी तातेर वातावरणीय संकट गहिरिनुमा यो नै मुख्य कारण हो । अब आधुनिक जीवनयापन र आर्थिक समृद्धि प्राप्ति प्रक्रियामा वातावरण विनाशको पासोमा नपर्ने उपायको खोजी गर्नुपर्छ ।’

सरकारका नीतिले अर्थ राख्नेछ

किताबले तथ्यांक केलाउँदै सन् १८५० देखि अहिलेसम्म मानवीय गतिविधिका कारण पृथ्वीको तापक्रम १ डिग्री सेल्सियस बढेको प्रस्ट चित्र देखाउँछ । सुन्दा सानो लागे पनि पृथ्वीको तापक्रम १ डिग्री सेल्सियसले वृद्धि हुनु सामान्य होइन । यो विपत्को संकेत हो । तथ्यांक केलाउँदै पुस्तकले देखाएको छ, ‘सन् २०६० सम्म न्युयोर्क आकारका ठूला सहर प्रत्येक महिना थप भइरहने छन् । अहिलेकै अनुपातमा विश्व अघि बढिरहे सन् २०५० सम्ममा ऊर्जा माग ५० प्रतिशतले बढ्नेछ । र, हरितगृह ग्यास उत्सर्जन अनुपात पनि करिब ५० प्रतिशत नै बढेर जानेछ ।’ बहुकोणबाट तथ्यांक केलाउँदै पुस्तकले औंल्याएको छ, ‘यदि यो वृद्धिदर रोकेनौं भने सन् २०५० सम्म पृथ्वी १.५० देखि ३ डिग्री सेल्सियससम्म तात्नेछ । यो शताब्दीको अन्त्यसम्म पृथ्वी ४ देखि ८ डिग्री सेल्सियस तात्नेछ ।’ पृथ्वी तात्न रोकिएन भने नि ? बिलले तथ्यांकलाई सरल शैलीमा पेस गर्दै जवाफ दिएका छन्, ‘ताता दिनहरू आउनेछन् । मान्छेले नयाँ स्वास्थ्य चुनौती सामना गर्नेछन् । नयाँ ठाउँहरूमा लामखुट्टे बसाइँ सर्नेछन् । औलो (मलेरिया) प्रकोप नयाँ ठाउँमा भेटिनेछ । ‘पोलार आइस’ पग्लिनेछ । सामुद्रिक सतह बढ्नेछ ।’

ग्रिनहाउस ग्यास उत्सर्जनले पृथ्वी तात्दै गए त्यसबाट सबैभन्दा पहिले अविकसित देशका गरिब मानिसलाई असर पर्ने पुस्तकको निष्कर्ष छ । भारत, सिरियासहित कतिपय देशमा जलवायु परिवर्तनको असरस्वरूप खडेरी पर्नेदेखि भूमि अवक्रमण (ल्यान्ड डिग्रिगेसन) सम्म देखिन थालेको छ । पृथ्वी तात्तिँदै जाँदा हुने मरुभूमीकरण र उत्पादन कमीको सम्बन्ध कृषकदेखि उपभोक्तासम्मै रहेको चित्र पुस्तकले देखाउँछ । भारतमा किसानहरूले गरिरहेको आत्महत्यादेखि सिरियामा कृषि पेसाबाट पलायन लाखौं मानिसको मर्मस्पर्शी कथालाई लेखकले जलवायु परिवर्तनको असरको रूपमा औंल्याएका छन् ।

आधुनिक जीवनयापनसँगैसँगै कार्बन उत्सर्जन न्यून पार्ने र सकेसम्म शून्यमै झार्ने नयाँ उपायको खोजी पुस्तकमा छ । सौर्य, हावा (विन्ड) मिलजस्ता नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोग अहिले पनि भइरहेको छ । हावाबाट उत्पादन हुने बिजुलीको पंखा सधैं घुम्दैन र सूर्यबाट पनि सधैं ताप आइरहँदैन । पुस्तक भन्छ, ‘नवीकरणीय ऊर्जा छँदैछ । योबाहेक छलाङ मार्ने नयाँ प्रविधिको अविष्कार अबको आवश्यकता हो ।’ जैविक इन्धन उत्पादनस्थलमै उपकरण उपयोग गरी कार्बन ‘क्याप्चर’ गर्दा कार्बनडाइअक्साइडको उत्सर्जन न्यून पार्न सकिने अर्को उपाय किताबमा छ । तीन चीज एकैसाथ सँगै लगेर जलवायु विपत्बाट जोगिन सकिने उपाय किताबले देखाएको छ– जलवायु टेक्नोलोजी, नीति र बजार । यसमा पनि सरकारी नीतिले महत्त्वपूर्ण अर्थ राख्नेछ । जलवायु विपत्बाट जोगिन सरकारहरूले अपनाउनुपर्ने ७ मार्गचित्र पुस्तकमा प्रस्तुत छ ।

जलवायु परिवर्तन झनै घातक

कोभिड—१९ महामारीले विश्व विक्षिप्त भएको समयमा सार्वजनिक पुस्तकले जलवायु परिवर्तनको विपत्को असरबाट जोगिन प्रत्येक तहका मानिसले काम गर्नुपर्ने विधि सुझाएको छ । सार्वजनिक बहसदेखि नीति निर्माणका लागि मार्गनिर्देश गरेको छ । लेखकले जलवायु परिवर्तन विपत्लाई कोभिड–१९ महामारीसँगै तुलना गरेर तथ्यांक देखाइदिएका छन् । ‘यदि पृथ्वी तात्ने कार्य नरोकिए यो शताब्दीको मध्यसम्म पुग्दा जलवायु परिवर्तनबाट कोभिड–१९ जत्तिकै मानवीय, आर्थिक क्षति हुनेछ’, तथ्यांक केलाउँदै पुस्तक भन्छ, ‘शताब्दी अन्त्यसम्म यो क्षति बढेर पाँच गुणा पुग्न सक्छ । त्यतिबेला आर्थिक तस्बिर पनि धमिलो हुनेछ ।’ यस्तो लाग्छ, लेखकले अन्त्यसम्म पनि पुस्तकको शीर्षक ‘जलवायु विपत्बाट कसरी बच्ने’ लाई सार्थक पार्न कुनै कसर बाँकी राखेका छैनन् । कोण–कोणका पक्ष केलाएका छन् । कम्प्युटर सफ्टवेयरको मौलिक सोचलाई विश्वव्यापी रूपमा स्थापित गर्न सफल बिलले वैज्ञानिक तथ्य र तथ्यांकलाई यसरी केलाएका छन् कि त्यसले पाठकको मस्तिष्क तरंगित बनाउँछ । र, सत्ताकेन्द्रित राजनीतिक नेता तथा विकसित–अविकसित, लोकतान्त्रिक–तानाशाही सबैखाले देशका शासकलाई प्रचलित विकास मोडलबारे घोत्लिन बाध्य पार्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७८ ०९:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×