'मलाई त्यसले छोएको मन पर्दैन'- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

'मलाई त्यसले छोएको मन पर्दैन'

बाल्यकाल सर्वांगीण मानव बन्ने भावनात्मक अनि सामाजिक विकासको बाटो हो, जहाँ मानव मनले केवल भावनाको भाषा मात्रै बुझ्छ । यस्तो कलिलो शिशुवत् स्थितिमा यौन शोषणको सिकार बन्नु भयानक दुर्भाग्यको विषय हो ।
शैलिका छेत्री

ऐलट्रइज्म पीडामा स्त्री
मानव सभ्यतामा पुरुष जातिलाई पौरुष्य सभ्यताको सर्वश्रेष्ठ प्रतिनिधिका रूपमा स्थापित गरिएको छ । स्त्रीमाथि भइआएको उत्पीडनले समाजको रोगी मानसिकतातर्फ संकेत गर्छ । कामसूत्र भन्छ, ‘अभ्यस्त इन्द्रिय सुख, जस्तै कामुक इच्छाले पनि दुःखलाई निम्त्याउँछ ।’ जुन समाजमा जागरुकताको कमी हुन्छ, त्यहीँ नै यौन आनन्दको नाममा लुटिएको हुन्छ मानव अस्मिता । तर, के यौन यति बढी स्पेस पाउने विषय हो र ? बायोलोजिकल दृष्टिले हेर्ने हो भने यौन केवल प्रकृतिमा होमो सेपियन्स अर्थात् हामी मानव जातिको जनसङ्ख्यालाई कायम राख्ने अति साधारण प्रक्रिया मात्रै हो ।

कामदेव सूत्र (४–१) को सूत्र निपातामा बुद्धले संसारमा तीव्र यौन लालसालाई दुःखको मूल बताएका छन् । आदम र इभ पहिले कति निर्दोष थिए ? जुन क्षणदेखि पाप–फलको स्वाद जीवनमा पर्‍यो, त्यसपछि मानव प्रजनन प्रक्रियामा लिप्त बन्दै सम्पूर्ण सभ्यता नै अमरत्वबाट वञ्चित बन्न पुगेथ्यो ।

उपनिषद्ले इन्द्रिय इच्छालाई दमन गर्दै, जीवनको सत्यलाई खोज्ने विषयमा जोड दिन्छ । तर, फेरि फ्रायडको सिद्धान्तले दमित अनि अतृप्त इच्छाहरूले कुण्ठा उब्जाएको विषयबारे बोल्छ । फ्रायडले जीवनमा यौन परितुष्टिलाई प्रमुख चालक शक्ति मानेका थिए । मानव सभ्यताले फ्रायडको सिद्धान्त पछ्यायो । मानव मन सर्वदा व्यभिचारको भावनामा लिप्त हुन्छ त ? त्यसरी त मानव मनमा जीवनलाई गहन गर्ने निष्पक्ष विचार पनि कहिल्यै नउब्जेला । फ्रायडवादले मानवलाई प्रकृतिमा विलासी प्राणी मात्रै करार गरिरहेको हुन्छ ।

मलाई लाग्छ, बुद्धि र तर्कको सीमा इन्फाइनाइट छ । नारीवादी भावना मभित्र पनि पलाउँछ । त्यसैले, भन्छु, ‘स्त्री पौरुष्य तृष्णालाई पूर्ण गर्ने मांसपिण्ड होइन । स्त्री पारिजातले भनेजस्तै समाजका राल्फा योद्धा हो । स्त्री तिलोत्तमा हो ।’ तर, पुरातन मानव सभ्यता होस् वा अहिलेको अत्याधुनिक सभ्यता, स्त्री देहले प्रत्येकपल्ट नै यौन शोषणमा ‘एलट्रइज्म् अर्थात् सेक्रिफाइस्’ भोगिरहेकै छ ।

इतिहास र स्त्री

आधुनिकतामा बढो शक्ति हुन्छ । यसले मानव विकासको मार्गमा आएको काँडादार अवरोधलाई पनि पार गरेको हुन्छ । हामी त्यही अत्याधुनिक युगको प्रतिनिधित्व गर्छौं, जहाँ प्रगतिशील मानव मूल्यलाई स्पेस दिएको हुन्छ । तरै पनि, यस्तो मौलिक युगमा परिवेशको दबाबमुन्तिर अर्थहीन बन्ने गर्छ स्त्रीको स्वतन्त्र हुने रहर । स्त्रीको अस्तित्व जुन संकटको बाटो हिँडिरहेको छ, त्यो अत्यन्त व्यापक अनि भयावह छ । पौराणिक युगमा पनि स्त्री शोषित पात्र नै थिए । जयद्रथ, कीचक, दुशासन अनि दुर्योधनले द्रौपदीको स्त्रीत्वलाई बारम्बार घायल गर्ने प्रयास गरेका हुन् । महाभारत युगमा दरबारको भीडसामु द्रौपदीको इज्जत–हरणको अपमानलाई नारी समाजले भुल्न सक्तैन । पुरातन युग त्यसबेला गौण बनेथ्यो, जतिखेर इन्द्रले ऋषि–पत्नी अहिल्यालाई छलमा यौन–भोग गरेका थिए । रावणद्वारा वेदवतीको इज्जत हननले आफू श्रापित बनेको गवाही दिन्छ । रामायण ग्रन्थ पनि स्त्रीमाथि हुँदै आएको यौन उत्पीडनबारे बोलिरहेको छ । युगले भुल्न सकेको छैन रावणले सीताहरण गरेको घटना ।

हुन सक्छ, समाजले स्त्रीलाई तेस्रो निम्नवर्गीय स्थानमा राखेकै कारण यहाँ कैयौं यौन–संघर्षमय उत्पीडनका विषय बल्झिरहन्छन् । यहाँ निर्भयाभन्दा पनि भयावह कैयौँ बलात्कारको मुद्दा दर्ता भइबस्छन् । जापानकी जुन्को फुरूतालाई यस्तै समाजले लगातार ४४ दिनसम्म भयानक अत्याचार अनि सामूहिक बलात्कारमा होम्न बाध्य पारेकै हो ।

यौन उत्पीडन र अबोध बालिका

नेल्सन मण्डेला भन्छन्, ‘मानव स्वतन्त्रता सम्भव हुँदैन, जबसम्म स्त्रीलाई समस्त सामाजिक उत्पीडनबाट मुक्त गरिँदैन ।’ तर, यहाँ स्त्री उत्पीडनमा कहिले विराम लाग्ने होला ! आत्मसमीक्षाको कमी रहेको जमातले बालिकासमेतलाई यौनआनन्द निमित्त उत्पीडित गरिरहेको क्यान्सरस घाउ, यही समाजको पौरुष्य जमातले घरीघरी बल्झाइरहेको हुन्छ । यसै सन्दर्भमा मलाई ऋतुपर्णा च्याटर्जीको संस्मरण ‘द वाटर फिनिक्स’ को याद आउँछ । संस्मरणमा ऋतुपर्णाले आफू ६ वर्षको अबोध बालिका हुँदा परिवारकै सदस्यबाट यौन शोषण भएको पहिलो घटनादेखि सुरु गरेर बलात्कारीहरूको लामो सूचीको विस्तार दस्तावेज पाठकसमक्ष राख्ने साहस गरेकी छन् । तसलिमा नसरिनको पनि उही कथा छ ।

बाल शोषणका पनि विभिन्न प्रकार छन्—

१. बच्चालाई उपेक्षा

३. शारीरिक शोषण

३. यौन शोषण

४. भावनात्मक शोषण

यीमध्ये यौन शोषण सबैभन्दा डरलाग्दो उत्पीडनको विषय हो । कारण, बाल्यकाल सर्वांगीण मानव बन्ने भावनात्मक अनि सामाजिक विकासको बाटो हो, जहाँ मानव मनले केवल भावनाको भाषा मात्रै बुझ्छ । यस्तो कलिलो शिशुवत् स्थितिमा यौन शोषणको सिकार बन्नु भयंकर दुर्भाग्यको विषय हो ।

यसैले, यहाँ मैले छेउबाटै अनुभूत गरेको संवेदनात्मक बाल यौन उत्पीडनको घटना उल्लेख गरेको छु । यो भोगाइ नियतिको (नाम परिवर्तन) हो । हो नियति, छैटौं कक्षामा पढ्दै गरेकी एक फुच्ची केटीको ।

कोपिला मनको – कलिलो दर्पण

प्रकृतिमा निषेचित बीज अनि मानव शिशुवत् स्टेट ठ्याक्कै मिल्ने गर्छ । एडोस्पर्म अर्थात् निषेचित बीजले उर्वरक पदार्थ भेट्नसाथ एडोस्पर्मले गतिमान विकासको क्रिया पक्रिन्छ । बीजको बाक्लो परतलाई पनि फुटाउँदै त्यहाँबाट नयाँ पालुवा निस्केको हुन्छ । मलिलो माटोको स्पर्शमा त्यो पालुवा कालान्तरतिर फलदायी वनस्पतिमा परिणत भएको हुन्छ । तर, अभाग्यवश कहीँ बीजले भेट्ने जमिन नै उजाड बन्जर भए सम्भवतः त्यो त्यहीँ कुहिएर मर्छ । प्रकृतिमा चलिरहने प्रक्रियालाई बुझिलिँदा बालकको सर्वांगीण विकास पनि बालक हुर्किने परिवेश वरिपरि निर्भर भएको हुँदो हो । कमजोर झुसुल्कीरामा आकर्षक पुतली बन्ने विशेषता पहिलेबाटै हुन्छ र ? त्यो त भविष्यको ग्राफिक डिजाइनले तय गर्छ ।

बालकलाई पनि भविष्यको क्रिएटिभ व्यक्ति बन्न अनुकूल परिवेश अनि पोजिटिभ प्यारेन्टिङको खाँचो पर्छ ।

तर, यस्तो पोजिटिभ हुर्किन पाउने स्पेस सबैको किस्मतमा हुँदैन । नियति पनि यस्तै किस्मतले सहयोग नगरेको जमातमा पर्ने एक ‘अभागी’ बालिका नै थिई । नियतिको बाध्यता टक्सिक रिलेसनसिपमा हुर्किनु थियो । त्यसैले दिनदिनै चाइल्ड डिप्रेसनको पीडामुन्तिर गुम्सिएको देखिन्थ्यो, नियतिको चाइल्डिस चाहना । बेफिक्रीले उछलकुद गर्ने नियतिको पनि उमेर थियो, तर सोचाइको नकारात्मक व्यूहमाझ अल्झिएर बाँच्नुको सट्टा केवल बाँचिरहेको थियो उसको निर्दोष बालक काया ।

नियतिको नियति

त्यो २०१८ को साल हुनुपर्छ । मैले स्थानीय मिसनरी स्कुलमा गणित टिचरको नियुक्ति पाएकी थिएँ । गणित आफैँमा सुन्दरता अनुभूत गराउने विषय हो । तर, यसको सुन्दरतासित अनभिज्ञ देखिन्थ्यो नियतिको बालक मन । गणितका प्रब्लमहरू तार्किक विचारको कविताझैं हुन्छ, जसले बालकको सोचाइलाई काफी हदसम्म परिपक्वता दिन्छ । तर, नियतिलाई हुनुपर्छ परिपक्वतासित नफरत थियो, उसले गणितका प्रब्लमहरूसित अल्झिरहनुको सट्टा नकारात्मक सोचिरहने ब्ल्याक–आउट व्यवहार स्विकारेकी थिई । त्यसैले नियति चाइल्ड डिप्रेसनको सिकार बन्दै गएकी थिई ।

अपरिपक्व मानव जमातका ती कलिला कोपिलालाई गणित सिकाउँदा मलाई रोबर्ट फ्रस्टको विचारको सम्झना हुन्थ्यो, ‘म शिक्षक होइन, प्रोत्साहन दिने जागरुक व्यक्ति मात्रै हुँ ।’ त्यसबेला, म पनि त्यस्तै जागरुक समाजको प्रतिनिधित्व गरिरहेकी थिएँ । त्यसैले गणितसित नफरत गर्ने नियतिलाई पनि गणितको बेसिक्ससित परिचित गराउनु मेरा निमित्त चुनौतिको विषय बन्यो । हप्काएर हुन्छ वा प्रेमले, जसरी पनि गणित र नियतिको बन्धुत्व कायम राख्नु थियो । हो, त्यही कारण थियो, त्यस दिन मैले नियतिलाई कतिपय गणितका सजिला प्रब्लमहरू होमवर्कका निम्ति दिएकी थिएँ । भनेकी थिएँ, ‘होमवर्क नगरी क्लास आयौ भने तिमीलाई म प्रिन्सिपलकहाँ लान्छु ।’

त्यो दिन पनि सधैंजस्तो साधारण थियो । तर, नियतिको निम्ति गाह्रो दिन । कारण उसले मलाई हिजो क्लासमा दिइएको हिसाबको समाधान देखाउनुपर्ने थियो । त्यसैले क्लासको सुरुमै मैले नियतिको हिसाब कापी चेक गर्न उसलाई बोलाएँ ।

तर, ऊ त लाजले टमाटरजस्तो रातो बनी । नियतिले हिसाबकापी मेरो टेबलमाथि राखिदिई । कापी पल्टाएर हेरेँ, उसले पहिलो दुईवटा हिसाबका प्रब्लमलाई सुन्दर ढंगमा समाधान गरिछ । तर, कापीको पछिल्लो पातामा त्यो के ? त्यहाँ नियतिले जथाभावी कस्तो आकृति कोरेको ?

उसले पन्नामा पुरुष लिंग बनाएकी थिई, जसलाई धारिलो हतियारको प्रहारले छिनाइएको थियो । त्यो चित्र देखेर मेरो टाउको चर्कियो । मनमा अनेकौं तर्कना आए । मैले छिटोछिटो उसका खाताका पन्नाहरू पल्टाएँ । एउटा पन्नामा रातो रङले (सम्भवतः त्यो खुनले) लेखिएको थियो, ‘मलाई त्यसले छोएको मन पर्दैन ।’ अहो ! त्यो कस्तो निराश्रित क्षण । कुरूप अनुभवमा बामे सर्दै हुर्किरहेको बालापन । आत्तिएर मैले नियतिको कमेज सारेर हेरेँ, त्यहाँ ताजा काटिएका चोटहरू रहेछन् । त्यो देखेर मेरो मन अकस्मात् निमोठेझैं असहनीय तौरमा दुख्यो, राँकिएर नियतिलाई सोधेँ, ‘यो के हो ? के तिमीलाई कसैले नराम्रो व्यवहार गर्छ ?’

त्यसपछि उसले जुन घटना बर्णन गरी, त्यो मुटु कँपाउने थियो । मैले कापी उसको क्लास चिटर (छैटौं क्लास) भावनालाई देखाएँ । म जसरी काँपेकी थिएँ, उनी पनि त्यसरी नै काँपिन् ।

त्यसबेला हामी दुवैले नियतिको अत्यन्तै दुःखदायी क्षणलाई बाँच्ने प्रयास गरिरहेका थियौँ । त्यति सानी फुच्ची, जसमा ‘बौद्धिकता’ पलाएको थिएन, उसले त्यस्तो जटिल चित्रको अभिव्यक्ति कसरी पो गर्न सकेकी होला ?

मैले सुनेको थिएँ, नाबालिग अनि आर्थिक रूपबाट वञ्चित बालिकालाई स्पा, डान्स बारमा अवैध यौन गतिविधिका निम्ति फोर्स गरिन्छ । नियतिलाई उद्धार गरिएन भने ब्वाँसाहरूले उसको के हालत गर्लान् ?

भावना अनि मेरो अन्तस्करण घृणाले काँप्यो । त्यस क्षण भावनाले भनेकी थिइन्, ‘शैली, के पुरुष जाति एक क्षणको सन्तुष्टिका निम्ति यस्तो स्वार्थी बन्छ ? मैले चिनेको पुरुष जमात त जागरुक छ !’

भावनाको कुरामा मेरो पनि सहमति त थियो, तर नियतिको नियतिले अर्कै बयान गरिरहेको थियो । केही हप्ताअघि मात्रै यही स्कुलमा चौथो श्रेणी पढ्ने एक बालिकाको योनि घाउले भरिएको पाइएको थियो । घाउको पीडाले ऊ बस्नसमेत सकिरहेकी थिइन । उसको क्लास टिचरले फकाईफुस्लाई सोधेपछि जुन उत्तर आयो, त्यसे सारा स्कुल मात्र होइन, दार्जिलिङ हल्लिएको थियो ।

ऊ आफ्नै काकाबाट दैनिक रूपले शोषणमा परेकी थिई । यौन पिपासु काकालाई पक्राउ गरियो । त्यसपछि हामीले गुड–टच र ब्याड–टच अभियान चलाएका थियौं ।

त्यसपछि फेरि नियतिको पीडा ! उफ !

जे–जस्तै भए पनि नियतिलाई बचाउनु थियो । तसर्थ स्कुल छुट्टी हुनेबित्तिकै नियतिलाई लिएर हामी उसको घरतर्फ दौडियौं । मैले जीवनमा गरिबीलाई छेउबाट अनुभूत गरेको थिइनँ । तर, त्यस दिन मैले नियतिको हालतबाट गरिबीलाई देखेकी थिएँ । भत्किएको पुरानो टिनको टुक्रा अनि फाटेको प्लास्टिकले ढाकेर बनाइएको रहेछ नियति बस्ने झोपडी । झोपडीको कुनाकुनामा लछारपछार झम्टिँदै बास गर्थ्यो गरिबी । र, छेउ पलङमा प्रेसरको रोगले कुँजे बनेकी नियतिकी आमा लडिरहेकी थिइन् । गरिबी, कुँजे आमा अनि नियतिको पीडा, हामी अझ आहत बनेकी थियौं ।

हामीले कापी निकालेर आमालाई देखायौं । त्यो देख्नासाथ आमा धुरुधुरु रोइन् । ‘अभागी लाचार म, ढुंगा बनेर नियतिलाई त्यसको बडाबाले जबर्जस्ती गरेको पनि सहिबस्छु,’ आमाले हामीलाई सुनाइन्, ‘म हिँड्न सक्दिन, केही भने मार्न झम्टिन्छ, सहनुबाहेक अर्को केही उपाय छैन मसित ।’ हामी छाँगाबाट खस्यौं । छोरीको पीडाअघि आमाका कैयौं पीडा गौण बन्दारहेछन् । त्यो त यौन नबुझ्ने सानी केटीमाथि हुँदै गरेको उत्पीडनको घटना थियो । आमा जिउँदै त थिइन्, तर लाग्थ्यो मरिसकेकी छन् ।

भावनाले एक एनजीओसित सम्पर्क गरिन् । जुन दिन यौनपिपासु बडाबालाई पक्रियो, त्यो दिन हामीले ठूलो सास त फेर्‍यौं, तर त्यो ढुक्कको सास भने थिएन ।

यो संसारमा अझ कति बालिका होलान्, जसले कापीमा लेखेक होलान्, ‘मलाई त्यसले छोएको मन पर्दैन ।’ तर, ती कापीका अक्षर पढ्ने मानिसचाहिँ होलान् कि नहोलान् ?

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७८ ०८:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चक्रव्यूहबाट फर्किएका शरद छेत्री

भीडले बाबाको किताबमा आगो झोस्यो । आमा रूँदै भीडको पछि कुदिन् । उनलाई लोग्नेको माया सधैं लाग्थ्यो । तर, त्यो दिन लेखक–लोग्नेको असाध्यै माया लाग्यो ! आमा भन्छिन्,‘सोचें– भीडबाट उहाँलाई म चराले अण्डा जोगाएजस्तो जोगाएर ल्याउँछु । र, मैले ल्याएँ पनि ।’
शैलिका छेत्री

सपना र गर्भपतनजबजब दार्जिलिङमा गोर्खाल्यान्ड आन्दोलन हुन्छ, म बाबालाई सम्झिन्छु । उन्मुक्तिको सपना कसले पो देख्दैन र ? तर, सन् १९८० देखि २०२१ सम्मै त्यो सपना सपना मात्रै बन्यो । मेरो बाबाको पनि एउटा सपना थियो– छुट्टै राज्य भयो भने कम से कम सरकारले मान्यता दिइसकेको नेपाली भाषामा लेखिने साहित्य केन्द्रमा त पुग्थ्यो ।

राजनीतिले देख्ने सपना साहित्यले पनि देख्छ । राजनीतिले देखेको सपना वैध, साहित्यले देखेको सपना अवैध हुन्छ र ? अगमसिंह गिरीहरूले खनेको जातीयताबोधी साहित्य लेखनको घडेरीमा उभिएर नै त राजनीतिले पनि हिँड्ने मेसो पाएको हो ।

पछिल्लो समय छुदेन काविमोको ‘फातसुङ’, लेखनाथ छेत्रीको ‘फुलाङ्गे’ ले ८० को दशकलाई वर्तमानसम्म तानेर राजनीतिको भौंप्वाल देखाउने काम गरेका छन् । प्रश्न उठ्छ, त्यसबेलाका लेखकहरूले नै किन त्यसबेलाको समयलाई लेखेनन् त ? यसको उत्तर खोज्न ८० को दशकमा राजनीतिले उत्पन्न गरेको भयको बाक्लो हुस्सेभित्र छिर्नैपर्छ ।

...

म सानो छँदा बाबाले दोहोर्‍याइरहने कविताका पंक्ति आज पनि मलाई कण्ठस्थ छ :

कुनै समयमा

कुनै देशमा

एउटा राजा थियो

राजा अत्याचारी थियो


देश सानो

तर, सुन्दर थियो

देशमा थियो

मूर्खहरूको मनमानी

राजा पनि थियो मूर्ख र घमण्डी

तसर्थ आफू

नहुनाले अग्लो उँचाइको

देशबाट निकालिदिन्थ्यो

राजाभन्दा सुन्दर भए

देशनिकालाको सट्टा

गुमाउनुपर्थ्यो प्रजाले

आफ्नो प्राण प्यारो...।

भारतले स्वतन्त्रता पाएको कैयौं वर्ष बितेपछि पनि दार्जिलिङको मानचित्रमा विशेष उन्नति देखापरेको छैन । भारतमा गोर्खालाई जुन चिनारीको संकट थियो, त्यो यथावत् छ । बारम्बार सत्ताको प्रपञ्चमा दबिएको छ दार्जिलिङ । दबाइएका छन् दार्जिलिङका प्रत्येक धरोहर । दबिएको छ दार्जिलिङको साहित्य ।

बाबाले कविताबाट हामीलाई त्यही कुरा भनेका होलान् । मलाई लाग्छ, बाबाको कवि मनको आरनमा पिटिएर निस्किएको कविता थियो त्यो । किनभने उनी आन्दोलनले किनारमा ठेलिएका कवि थिए । आन्दोलनले डामेका मानिस थिए । त्यसैले सपनाको गर्भपतनलाई उनले अक्षरमा उनेका थिए ।

क्रान्ति र अवसाद

क्रान्तिले जीवनलाई विशृंखल अवधितर्फ लैजान्छ । क्रान्तिका आयाम गन्न सकिन्न । यसले दिने पीडा अनि भोगाइचाहिँ व्यक्तिको कल्पनाभन्दा पनि गौण हुन्छ ।

अस्तित्ववादको माध्यमबाट मानवीय स्वतन्त्रतामाथि लगाइएको अंकुशविरुद्ध साहित्य सृजना हुन थाल्यो । त्यतिबेलै सार्त्रले आफ्ना कृतिद्वारा सामाजिक अनि राजनीतिक संगठन या संस्थालाई आत्मबोधको शत्रु करार गरेका थिए ।

सुकरातले समाजलाई विचारभावी चिन्तनधारसित जोड्ने प्रयास गर्दा उनको ज्यान गयो । उनी रुढीग्रस्त राजनीतिको मारमा परे । सुकरातका शिष्य प्लेटोले उनकै विचारलाई आफ्ना रचनाहरूमा बल्झाए । सुकरातको राजनीतिक अवसानपछि प्लेटोले ‘थियोटिस’, ‘गर्गीयस’ अनि ‘कायडो’ जस्ता कृति लेखे ।

सेन्ट पिटर्सवर्गमा छँदा गोर्कीले पूर्णतः मार्क्सवाद स्विकारेका थिए । तर, आपसी मतभेदमा उनको सोसल डेमोक्रेटिक पार्टी विभाजित भयो । गोर्कीले एकातिरबाट लेनिनको सिद्धान्त र अर्कोतिरबाट बोल्सेभिकका विचारलाई भेटे । गोर्कीले लेनिनको तानाशाहीमाथि कविता र निबन्धसमेत लेखे । त्यसको प्रतिक्रियामा गोर्कीले दुःख पनि पाए । यस अर्थमा राजनीतिले साहित्यमा व्यापक उत्खननको क्रिया गर्दै आएको विषयलाई बुझ्न सकिन्छ ।

कार्ल मार्क्सको संसारलाई हेर्ने स्वतन्त्र दृष्टि थियो । मार्क्सले राजनीतिक, आर्थिक र दर्शनको क्षेत्रमा ल्याएको क्रान्तिको प्रभाव नै थियो, जसको फलस्वरूप साहित्यमा बदलाव आएको थियो ।

त्यस्तै, स्वच्छन्दतावादी आन्दोलनहरूले युरोपबाट प्राचीन रुढीवादी अन्धविश्वासलाई हटाए । नयाँ सिद्धान्तमा हुर्किंदै गरेको समाजलाई नौलो साहित्य लेख्न उस्काए ।

सार्त्र भन्छन्, ‘युद्धले विनाश, विनाशले मृत्यु र मृत्युले परिवर्तन ल्याउँछ ।’ तर, मृत्यु जन्मको समान अर्को तथ्य मात्रै हो । मृत्यु कहिले पनि मानव स्वतन्त्रताको माध्यम बन्न सक्तैन ।

स्वतन्त्रता हाम्रो अधिकार हो । तर, मानिसको अस्तित्व बारम्बार किन कैयौं सत्ताधारी चक्रव्यूहमा अल्झेर बाउन्ने बन्न पुग्छ ?

क्रान्ति जड हुन्छ, त्यसले उब्जाएको साहित्य ‘चेतना’ हो । तर, पर–स्वतन्त्रतालाई कहिलेसम्म दबाएर राख्न सकिन्छ ? एक दिन त त्यसले विद्रोहको स्वर लिएर उग्र रूपमा समाजमा झांगिनैपर्छ ।

...

दुर्भाग्य के भयो भने दार्जिलिङमा भएको सन् १९८६ को आन्दोलन सत्ताका निम्ति जनतालाई आत्मदाह गराउने योजित राजनीति मात्रै बन्यो । तानाशाहीको भग्नावशेषमुन्तिर कैयौं साहित्यिक आवाज त्यसै दबेर हराए । तीमध्ये मेरो बाबाको पनि एक आवाज थियो ।

हरेक आन्दोलनले साहित्यलाई चेतना दिन्छ, तर दार्जिलिङमा त्यही चेतनालाई मारियो । ८० को दशक साहित्यका निम्ति ‘डार्क–एज’ बन्यो । आन्दोलनको अन्तरविरोध, त्यसका असर, उपलब्धि साहित्यमा कहीँ–कतै देखिएनन् । तानाशाहको डरले गुजुल्टियो ८० को दशकको साहित्य ।

बाबाको कालको त्यो छाया मेरो पुस्तासम्मै जिउँदो छ । एमएम कलबुर्गी, नरेन्द्र दाभोलकर, गौरी लंकेश, शिवानी भटनागर, इरफान हुसैन, हेमन्त यादव, शान्तनु भौमिक, नवीन निश्चल, इजरायल मुसा, राकेश सिंह अनि कैयौं ‘चेतना’ लाई मौन गराइएको छ ।

क्रान्ति हाम्रो युगको अनुहार हो । तर, यो अनुहार बिमार छ । यही बिमार अनुहार नै आजको नायक पनि हो । तर, जब सत्ताधारी पुरुषलाई सत्ता गुमाउने डरले सताउँछ, त्यसबेला समाजमा क्रान्तिले आतंकको अनुहार बोक्छ । अनि यसको निरन्तर प्रपञ्चमा घायल बन्न पुग्छन् कैयौं जिन्दगी ।

दार्जिलिङको आन्दोलन पनि यस्तै सत्ताधारी पुरुषको सत्ता पाउने मृगतृष्णा मात्रै थियो । यसमा सामाजिक तत्त्व ओझेल बन्यो । यो क्रान्ति नकारात्मक प्रतिफलको ब्लाकहोल बन्दै प्रत्येक नेपाली मनमा अहिले पनि पिरोलिरहने अतीत बनेको छ ।

पुतली निरन्तर प्रकृतिको रंगीबिरंगी ग्राफिक डिजाइनको प्रदर्शनी गर्दै उड्छ । हात काटिएका बाबालाई बिस्तारै कलम समाउन कर लाग्यो । उनको लेखन्ते कलमले, मृत्युपछि मात्रै विराम पायो ।

आन्दोलन र बाबा

भीडमा आवेग हुन्छ, तर सोच्ने बुद्धिचाहिँ हुँदैन । यस्तै भीडले बारम्बार आरोपहरूको कठघरामा जबरजस्ती बाबालाई उभ्याइदियो । त्यसदिन घरको बरन्डामा एउटा भीड हातमा धारिलो हतियार नचाउँदै आक्रोश प्रदर्शन गरिरहेको थियो । सुनेको थिएँ, क्रोधित भीडलाई कठपुतलीको तारले नियन्त्रित गर्छ । हुन सक्छ, यस्तै तारहरूमा अल्झिएको थियो बाबाको भाग्यरेखा, जो भानु पुरस्कारको गरिमामा जोडसित अन्तरतहलाई नै घचघच्याउने गरी चर्किएको थियो । त्यसदिन बाबाको अस्तित्व भीडको खतरनाक हातमा सीमित बनेको थियो । तत्कालै ढुंगा प्रहार गर्दै भीडले घरको दैलोसमेत भत्कायो अनि घरभित्रै तीव्र तमासामा आतंक मच्चाउन सुरु गर्‍यो ।

आन्दोलन चलिरहेका बेला बंगाल सरकारले भानु पुरस्कार घोषणा गर्‍यो । त्यसपल्ट पुरस्कारका हकदार थिए– शरद छेत्री अर्थात् मेरा बाबा । आन्दोलनको दुश्मन त्यही भानु पुरस्कार बन्यो । हिजोसम्म नेपाली साहित्यलाई उचाइमा पुर्‍याउने शरद छेत्रीलाई रातारात जातिको दुश्मन बनाइयो । मानौं, पुरस्कार थाप्नु महान् कलंक हो ।

‘राज्य सरकारले दिएको पुरस्कार थाप्ने जातिविरोधी हुन्,’ भीडले भन्यो । हिजोसम्म छेउमा रहेका लेखक साथीले पनि त्यही भने । राजनीतिले त भन्यो भन्यो, समाजले पनि त्यही भन्यो । तर, जसले त्यसो भन्यो, उसैले राज्य सरकारसित छुट्टै राज्य गोर्खाल्यान्डको आन्दोलनको मोलतोल गर्‍यो र थाप्यो दार्जिलिङ गोर्खा हिल काउन्सिल । शरद छेत्रीलाई जसले जातिविरोधी भन्यो, उसैले आन्दोलन बेच्यो, जनताको सपना बेच्यो र थाप्यो दार्जिलिङको सत्ता ।

‘राज्य सरकारले दिएको चौकी थाप्ने जातिविरोधी,’ आन्दोलन नाइके सुवास घिसिङलाई यसै भन्नुपर्थ्यो, होइन र ?

त्यतिखेर हाम्रो घरको दैलो फुटाउने भीड मौन थियो । घरका छानामाथि ढुंगामुडा गर्ने भीड मौन थियो । बाबाकै छेउका लेखक साथी मौन थिए । मौन थियो समाज, राजनीति मौन थियो ।

आमा, लेखक लोग्ने र आन्दोलन

आमा भन्नुहुन्छ, ‘जीवनको सबैभन्दा कालो दिन कुनै थियो भने, त्यही दिन थियो ।’ भनिन्छ नि– डरबिना साहस पलाउँदैन । आमालाई यस्तै साहस अचानक आयो रे । ‘सबै बाबातिर झम्टिरहेका थिए, म बीचमा उभिएँ,’ आमा सम्झनुहुन्छ, ‘मैले शरदलाई प्रेम गरेकी थिएँ । मैले भीडबाट एउटै पनि चोट शरदलाई लाग्न दिइनँ ।’

आमालाई लाग्छ, मेरो बाबा इतिहासकै सोझा पात्र हुन् । उनी जुध्न सक्दैनन् । लड्न सक्दैनन् । उनको हतियार जे थियो, साहित्य नै थियो । चारैतिरबाट आक्रोशपूर्ण आवाज थियो– ‘पुरस्कार फर्काइहाल् ! पुरस्कार झट्टै फर्काइहाल् !! फर्काइहाल् !!!’

‘तिम्रो बाबा त्यतिखेर महाभारतका अभागीपात्र कर्णसमान देखिन्थे,’ भन्नुहुन्छ आमा, ‘बाबाको किताब छ नि चक्रव्यूह– हो त्यसमा उनीहरूले आगो झोसे । निमेषभरमै चक्रव्यूह जलेर खरानी बन्यो ।’

बाबाको किताब जल्यो । वरिपरि गालीगलौज उस्तै छ । अचानक भीडले बाबालाई धकेल्दै, तान्दै समाजघरतिर लग्यो । महाभारतका कमजोर पात्र अभिमन्यु चक्रव्यूहको व्यूहरचनामा अलमल्ल परेको स्थिति र बाबाको त्यसबेलाको स्थिति एउटै बन्यो । आमा रुँदैरुँदै भीडको पछिपछि कुदिन् । आमालाई लोग्नेको माया त सधैँ लागिरहन्थ्यो रे, तर त्यो दिन लेखक लोग्नेको असाध्यै माया लाग्यो रे !

‘लाग्यो, म भीडबाट बाबालाई चराले अण्डा जोगाएजस्तो जोगाएर ल्याउँछु,’ भन्नुहुन्छ आमा, ‘अनि मैले ल्याएँ पनि ।’

...

विवेक दाइ ८ वर्षका अबोध बालक थिए । भीडको पछाडि दौडिने अनुमति उनको कलिलो उमेरलाई थिएन । त्यसैले, कुनै हितैषीले दादालाई घरको सुरक्षित कोठामा बन्द गरिदिए । दाइको कलिलो मस्तिष्कले युद्ध, घातप्रतिघात र मृत्युलाई बुझेको थिएन । उनको निम्ति त्यो जीवनको कालो दिन थियो ।

वारेन जेवोन भन्छन्, ‘म त्यसबेला सुतेको हुन्छु, जब म मृत्युको अँगालोमा हुन्छु ।’ थाहा छ, अर्थहीन जीवन जिउनुभन्दा सार्थक मृत्यु राम्रो हो । तर, यहाँ त मृत्युदण्ड करार गर्ने समुदाय नै अर्थहीन बुझिन्थ्यो । मृत्यु भनेको कहिल्यै नफर्किने सत्य हो । सायद दादालाई अहिलेसम्म थाहा लागिसकेको हुनुपर्छ मृत्यु शब्दको अर्थ । ‘कतिखेर हो निकैपछि मानिसहरू गुनगुन गरेको सुनेँ,’ आमाले आँखाको चेपबाट चियाउनुभयो, ‘बाबा जिउँदै हुनुहुन्थ्यो । तर, रगतले लतपत । बाबाको लेख्ने हात नै काटिएको थियो ।’

हत्केलामा जाती नहुने घाउ

बाबाले भानु पुरस्कार फिर्ता दिए । समय कसैनिमित्त रोकिँदैन रहेछ । समयान्तरमा पहाडको आन्दोलन पनि शान्त बन्यो । जीवनले संघर्षको काँचुली फेरेर शान्तिको पखेटामा बल्लतल्ल उड्न सिक्न थाल्यो । १९८६ मा ‘चक्रव्यूह’ ले पनि साहित्य अकादेमी पुरस्कार प्राप्त गर्‍यो । हुन त जीवन ग्राफ–पृष्ठमा अंकित उतारचढावको रेखाजस्तो जटिल कुरो हो । जीवन संघर्ष हो । तर, त्यस संघर्षमा बाबा सम्मिलित साहित्यिक संस्था ‘युगपरिबोध’ ले उनको साथ छोड्यो । कैयौं लेखक मित्रका निम्ति लेखक शरद छेत्रीको उपस्थिति अस्वीकार्य विषय थियो । त्यसैले ‘युगपरिबोध’ बाट राजीनामा दिने लेखकका ताँती दिनदिनै बढ्दै गयो । अन्त्यमा ‘युगपरिबोध’ ले बाबालाई चिठीमार्फत संस्था छोड्न आग्रहसमेत गर्‍यो । यस्तो अवस्थामा लेखकको कलमको मृत्यु हुनु स्वाभाविक थियो । बाबाले पनि साहित्यमा दुई वर्षको बिदा लिए ।

बाबा भन्थे, ‘मेरो हातमा कहिल्यै जाती नहुने चोट लागेको छ ।’ तर, काँचुली फेरेको पुतलीको पखेटालाई, काँचुलीको भग्नावशेषले कहिलेसम्म उड्नबाट वञ्चित राख्न सक्छ ? पुतली निरन्तर प्रकृतिको रंगीबिरंगी ग्राफिक डिजाइनको प्रदर्शनी गर्दै उड्छ नै । बाबालाई पनि कलम समाउन करै लाग्यो । त्यसपछि उनको लेखन्ते कलमले, उनको मृत्युपछि मात्रै विराम पायो । साहित्य र संघर्ष दुई मिल्दो मितेरी मित्रको नाउँ रहेछ । जहाँ संघर्ष छ, त्यहाँ चोट छ, जहाँ चोट छ, त्यसको कुनाकुनाबाट उम्दा साहित्य जन्मेको हुँदोरहेछ ।

लेखक साहित्यकार शरद छेत्रीकी छोरी हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण २३, २०७८ १०:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×