गरिब केटीको प्रेम- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
उल्था-कथा

गरिब केटीको प्रेम

फ्रान्सका विश्वविख्यात कथाकार मोपासाँको जन्ममास हो– अगस्ट । यसै अवसरमा हामीले उनको एउटा कथा प्रस्तुत गरेका छौं । अनलाइन–लिटरेचरबाट साभार यो कालजयी कथा ‘द लास्टिङ लभ’ को नेपाली अनुवाद हो । कवि तथा कथाकार अभय श्रेष्ठले अंग्रेजीबाट यसको अनुवाद गरेका हुन् : 
एकपल्ट रक्सीको स्वाद चाख्नेले बारम्बार पिउँछ । त्यसैगरी एकपल्ट प्रेम गर्नेले फेरि प्रेम गर्छ, बारम्बार गर्छ । यही आदिम प्रकृति हो ।
गाई डे मोपासाँ

रातको खानापछि सिकारको मौसमबारे गफ चलिरहेको थियो । मार क्विस डी बरट्रस र पाहुनाहरू खाना खाने टेबलवरिपरि मैनबत्ती बालेर गोलो घेरा बनाई बसिरहेका थिए । टेबल फूलहरू र अनेक फलले सजिएको थियो ।कुराकानी प्रेमको विषयमा केन्द्रित भयो, जसमाथि लामो बहस चल्यो । मान्छेले सच्चा प्रेम एकचोटि मात्रै गर्न सक्छ वा बारम्बार भन्नेमा टुङ्गो नलाग्ने बहस भयो । एकपल्ट मात्रै सच्चा प्रेम गर्ने व्यक्तिहरूका उदाहरण धेरैले दिए ।

यसले ती व्यक्तिलाई उत्तेजित पारेको थियो, जसले एकपल्टभन्दा बढी प्रेम गरेका थिए । बहसमा सहभागी खासगरी पुरुषहरूको जोड के थियो भने प्रेमको छालले मान्छेको जिन्दगीमा कैयन् पटक असर गर्न सक्छ । प्रेममा व्यवधान गर्नेहरूलाई उनीहरू जरैदेखि समाप्त पार्न चाहन्छन् । बहसको यस पाटोमा कुनै विवाद थिएन । महिलाहरूको विचार अनुभवभन्दा बढी भावुकतामा आधारित थियो । तिनका विचारमा गहिरो र सच्चा प्रेम कुनै पनि मान्छेको जीवनमा केवल एकपल्ट हुन सक्छ, त्यो पनि वज्रजस्तै । जसको मन यस प्रकारको प्रेमको संसर्गमा आउँछ, त्यस्तो स्पर्शपछि खाली, शून्य र बिरानो हुन्छ । कतिसम्म भने त्यसपछि कुनै ठूलोभन्दा ठूलो अनुभूति र रङ्गीन सपनाले पनि तिनमा खुसी ल्याउन सक्दैन ।

बारम्बार प्रेममा परेको मारक्विसले अत्यन्त रोचक तरिकाले यस्तो विश्वासमाथि सन्देह प्रकट गर्‍यो, ‘म भन्छु, मानिसहरू जिन्दगीमा पूरै इमान र दिलको गहिराइमा पुगेर कैयन्पल्ट प्रेम गर्न सक्छन् । तपाईं मलाई त्यस्तो व्यक्तिको उदाहरण दिनुस्, जसले जीवनमा फेरि अर्कोपल्ट प्रेमको भाग्य जुर्दैन भनेर पहिलो असफल प्रेमका कारण जीवन समाप्त गरेको होस् । आत्महत्या, बेवकुफी वा भयानक गल्ती गरेर उनीहरूले जीवनमा यस्तो अवसर फेरि आउने सम्भावनालाई हमेसा समाप्त गरिदिएका छन् । सायद तिनको घाउ निको हुन्थ्यो र फेरि आफ्नो प्राकृतिक मृत्यु नआउन्जेल सानदार जीवन बाँच्न पाउने थिए । एकपल्ट रक्सीको स्वाद चाख्नेले बारम्बार पिउँछ । त्यसैगरी एकपल्ट प्रेम गर्नेले फेरि प्रेम गर्छ, बारम्बार गर्छ । यही आदिम प्रकृति हो ।’

उनीहरूले एक जना बूढो डाक्टरलाई निर्णायक मत प्रकट गर्न अनुरोध गरे । डाक्टरको विचारमा मारक्विसले भनेजस्तै यी सब व्यक्तिगत स्वभाव र प्रकृतिका कुरा हुन् ।

‘मेरो कुरा के छ भने,’ डाक्टरले भन्यो, ‘मलाई केवल एउटा अनौठो प्रेमकथाबारे थाहा छ, जो पचपन्न वर्षसम्म निरन्तर, एक दिन पनि नरोकिई चलिरह्यो । त्यो क्रम मृत्युपछि मात्रै सकियो ।’

मारक्विसकी पत्नीले आफ्ना दुवै हात टपक्क कसी, ‘यो गजब कुरा आयो, कस्तो अनौठो ! पचपन्न वर्षसम्म यस्तो जीवन्त र अनवरत प्रेम हुनु कति सुखद कुरा ! त्यो जीवन कति सौभाग्यशाली होला, जहाँ यति गहिरो प्रेमको सरोवर थियो ।’

हाँस्दै डाक्टरले भन्यो, ‘ठीक भन्नुभयो महोदया ! तर, यहाँ प्रेमपात्र केवल पुरुष थिए । उनलाई तपाईंहरू सबै जना चिन्नुहुन्छ । उनी थिए, गाउँका औषधि पसले अर्थात् महाशय चौकट । ती महिलालाई पनि चिन्नुहुन्छ । उनी कुर्सी मर्मत गर्ने गरिब आइमाई थिइन्, जो हरेक वर्ष यही गाउँमा आउँथिन् ।’

भद्र महिलाजनको उत्साह त्यसै मरेर गयो । निन्दा र उपेक्षा भावले केहीले निधार खुम्च्यिाए किनभने तिनलाई गरिब र साधारण मान्छेको प्रेमकथामा कुनै रुचि थिएन । डाक्टरले कथाको पोयो फुकायो, ‘तीन महिनाअघि मृत्युशय्यामा रहेकी तिनै महिलाकहाँ मलाई बोलाइयो । पादरीले मलाई उनीकहाँ पुर्‍याए । उनले हामीलाई आफ्नो इच्छापत्र लेखाउन चाहेकी थिइन् । इच्छापत्रबारे प्रस्ट पार्न उनले आफ्नो रामकहानी सुनाइन् । अहो, कति नितान्त निजी, अनुपम र मर्मभेदी प्रेमकथा थियो ! उनका आमाबाबु दुवै जना कुर्सी मर्मत गर्थे । उनीहरूको घर थिएन । भोकग्रस्त, झुत्री र फोहोरी ती फुच्ची बाबुआमासँगै भौंतारिन्थिन् । उनीहरू गाउँ, सहर र बस्तीका कुनै पनि सडकछेउ रोकिन्थे । बाबुआमाले कुर्सी मर्मत गरुन्जेल घोडा, गाडा र कुकुर त्यहीँ छाडिन्थे । बच्ची एक्लै त्यहीँ घाँसमा खेलिरहेकी हुन्थिन् । बाबुआमाको बोली विरलै सुनिन्थ्यो । बस्तीमा ती केवल कराइरहेका हुन्थे, ‘लौ कुर्सी मर्मत गराउनुस् हजुर !’

‘खेल्दाखेल्दै बच्ची जब टाढा पुग्थिन्, उनको बाबु धोद्रो स्वरले हकार्दै बोलाउँथ्यो । उनले कहिल्यै मायालु बोली सुन्न पाइनन् । ठूली भएपछि उनले बिग्रेका कुर्सीहरू बोकेर ल्याउन थालिन् । उनी वरिपरि बस्तीका बच्चाहरूसँग मित्रता गाँस्थिन्, तर उनीजस्ती नाङ्गो खुट्टा हिँड्ने गरिब केटीसँग खेलेकोमा तिनका बाबुआमा हकार्दै उनीहरूलाई बोलाउँथे । केटाहरू उनलाई ढुङ्गाले हिर्काउँथे । एकपल्ट एउटी दयालु महिलाले उनलाई केही पैसा दिएकी थिइन् । तिनले जतन गरेर राखिन् ।

‘उनी एघार वर्षकी हुँदा एकपल्ट ग्रामीण बजारको बाटो हिँडिरहेकी थिइन् । त्यसैबेला चिहानघारीको पछाडिपट्टि चौकट परिवारको फुच्चे केटो रोइरहेको थियो । साथीले उसको बगलीबाट दुई सिक्का चोरेर भागेको थियो । कहिल्यै दुःख नभोगेजस्तो लाग्ने त्यो सुकिलो र खानदानी बालकको आँसुले उनलाई विचलित बनायो । उनी त्यसको नजिक गइन् । बालकको दुःखको कारण बुझेपछि उनले आफूले जतनसँग राखेको सबै पैसा उसको खल्तीमा राखिदिइन् । उसले चुपचाप पैसा लियो र आँसु पुछ्यो । खुसीले पागल भएकी बच्चीले उसको गालामा म्वाइँ खाइन् । केटो पैसा गन्न व्यस्त थियो अतः उसले कुनै विरोध जनाएन ।

यो देख्दा अझै उत्साहित भएर केटीले उसलाई अँगालो हालिन् र टाप कसिन् । उनको दिमागमा के कुरा खेलिरहेको थियो ? केले यस्तो गर्न उत्साहित गरेको थियो ? आफ्नो सारा बचत मायालु केटोलाई सुम्पेकोमा वा जिन्दगीमा पहिलो पटक चोखो म्वाई खान पाएकोमा ? यो कुरा केटाकेटी वा जवान सबैमा उसैगरी लागू हुन्छ । महिनौंसम्म उनले चिहानघारीनिरको त्यो घुम्ती र फुच्चे केटोलाई सपनामा देखिरहिन् । केटोलाई फेरि दिन भनेर उनले कहिले किनमेल गर्दा अनि कहिले बाबुआमाको खोकिलाबाट झिकेर पैसा जोगाउन थालिन् । चिहानघारीनिर फेरि पुग्दा उनको खोकिलामा दुई फ्रेङ्क थियो । तर, केटो त्यहाँ थिएन । उसको बाबुको औषधि पसलको बाटो भएर हिँड्दा तिनले उसलाई काउन्टरपछाडि देखिन् । ऊ रातो र निलो ग्लोबको बीचमा बसिरहेको थियो । यी सानदार रङ्गीन ग्लोबहरूको बीचमा बसेको त्यो केटो उनलाई झनै सुन्दर र प्रिय लाग्यो । यो दृश्य सधैंका लागि उनले आफ्नो हृदयमा सुरक्षित राखिन् । अर्को वर्ष तिनले उसलाई स्कुलनजिकै गुच्चा खेलिरहेको अवस्थामा भेटिन् । तिनी उसको सामु गइन् र हात फैलाएर उसलाई अँगाल्दै प्रेमपूर्वक म्वाई खाइन् । केटो डरले चिच्यायो । उसलाई चुप लगाउन तिनले आफूसँग भएको सबै पैसा दिइन् । तीन फ्रेङ्क र चानचुन । रकम ठूलै थियो । केटो विस्फारित नजरले हेर्न थाल्यो ।

यसपछि उसले तिनलाई चाहेजति म्वाई खान दिइरह्यो । त्यसपछिका चार वर्ष उनले आफ्नो सबै बचत उसलाई दिइरहिन्, जुन केटोले जतनपूर्वक खोकिलामा राख्यो र बदलामा म्वाई खान दिइरह्यो । एकपल्ट तीस सु, अर्कोपल्ट दुई फ्रेङ्क । फेरि अर्कोपल्ट मात्र बाह्र सु । पैसा थोरै दिनुपर्दा तिनी दुःखी भएर रुँदै भन्थिन्, ‘यसपालि पैसा जोगाउनै पाइनँ प्रिय !’ अर्कोपल्ट पाँच फ्रेङ्कको एउटै सिक्का दिन पाउँदा उनी खुसीले मस्त भएर हाँसिन् । तिनले अब त्यो केटोबाहेक अरू केही सोचिनन् । केटो पनि अधीर भएर उनको प्रतीक्षा गरिरहन्थ्यो । कहिलेकाहीँ त तिनलाई भेट्न दौडिएर पुग्थ्यो । त्यसले उनको ढुकढुकी झनै बढ्थ्यो ।

‘यस्तैमा केटो एकाएक गायब भयो । ऊ बोर्डिङ स्कुल भर्ना भएको थियो । सावधानीपूर्वक सोधखोज गरेर यो कुरा तिनले पत्तो लगाइन् । बिदाको समय पारेर तिनले आफ्ना बाबुआमालाई चलाखीपूर्वक उसको घरको बाटो भएर काममा जान मनाइन् । एक वर्ष लामो चलाखीपछि बल्ल उनी सफल भइन् । दुई वर्षदेखि नदेख्दा मुस्किलले तिनले उसलाई चिनिन् । ऊ पूरै परिवर्तित भएको थियो— अग्लो, राम्रो र पित्तलको टाँकयुक्त कोटमा निकै व्यक्तित्वयुक्त देखिन्थ्यो । उसले तिनलाई देखे नदेख्यै गर्‍यो र एकै नजर नहेरी गयो । दुई दिनसम्म तिनी रोइरहिन् र यो दुःखले तिनलाई कहिल्यै छाडेन ।

‘प्रत्येक वर्ष ऊ घर आउँथ्यो । तिनी उसलाई देख्ने लोभले पुग्थिन् तर आँखा उठाउन सक्दिनथिन् । उसले कहिल्यै तिनलाई फर्केर हेरेन । तिनले उसलाई पागलसरि प्रेम गरिरहिन् । उनले भनिन्, ‘संसारमा मैले देखेको पुरुष उही एक जना हो । अरू पनि छन् भन्ने मेरो दिमागमा कहिल्यै आएन ।’उनका बाबुआमा बिते । उनले तिनको बिँडो सम्हालिन् ।

उनको दिल त त्यही गाउँमा बसेको थियो । एक दिन उनले देखिन्, फार्मेसीबाट बाहिर निस्किरहेको चौकटको पाखुरामा एउटी राम्री तरुनी बेरिएकी थिई । त्यो उसकी पत्नी थिई । त्यसै रात उनी नदीमा हाम्फालिन् । एउटा जँड्याहाले बचायो र त्यही केटोको मेडिकलमा लगिदियो । गाउन लगाएको तरुण चौकटले उनलाई जाँच्यो । बिरामी को हो भन्ने ख्याल नगरी तिनको लुगा माथि सार्‍यो, प्रेमपूर्वक मुसार्दै थिचेर पेटको पानी निकालिदियो । अनि रूखो स्वरमा भन्यो, ‘मूर्ख आइमाई ! यस्तो पनि गर्ने हो ?’

‘उसको यति शब्द तिनलाई लाख भयो । त्यही कुराले लामो समयसम्म उनी उल्लासित भइरहिन् । उसले जाँचेको पैसा लिन मानेन, तर उनले खुबै कर गरेकी थिइन् ।’

‘यसरी नै उनको उमेर बित्दै गयो । उसैलाई सम्झेर तिनले काम गरिरहिन् । केही नहुँदा पनि तिनले उसको पसलबाट औषधि किन्न थालिन्, जसले गर्दा ऊसँग कुरा गर्न र उसलाई नजिकबाट हेर्न मौका मिल्थ्यो । यसरी तिनी उसलाई पैसा दिइरहन पाउँथिन् ।’

‘गएको चैतमा उनी मरेको कुरा मैले तपाईंहरूलाई भनिसकेँ । आफ्नो मर्मभेदी कहानी सुनाइसकेपछि उनले आफ्नो जीवनभरको कमाइ त्यही बैगुनी प्रेमीको हातमा दिन मसँग अनुनय गरिन् । उसलाई केही दिन सकियोस् ताकि उनको मृत्युपछि भए पनि उसले तिनलाई सम्झियोस् भनेरै तिनले निरन्तर काम गरिन् र चुइयाँ भएर बचत गरिरहिन् । तिनको अन्तिम संस्कारका लागि मैले पादरीलाई १५ फ्रेङ्क दिएँ । भोलिपल्ट म चौकट दम्पतीलाई भेट्न गएँ । भर्खरै बिहानको खाना खाएर उनीहरू उल्लासित मुद्रामा आमने–सामने बसिरहेका थिए । उनीहरूले मलाई कफी पिलाए । मैले अप्ठ्यारो मान्दै उनको कहानी सुनाएँ । त्यसले तिनीहरूको हृदय पगाल्ला र आँसु झार्न बाध्य पार्ला भन्ने मलाई लागेको थियो । तर, एउटी घरबारविहीन, कुर्सी मर्मत गर्ने तुच्छ आइमाईले चौकटजस्ता खानदानी व्यक्तिलाई प्रेम गरिरहेकी थिई भन्ने सुन्दा उसले आफ्नो जीवनभन्दा पनि प्रिय इज्जत, व्यक्तित्व र आत्मसम्मानमा कलङ्क लागेको महसुस गर्‍यो । रिसले पागल भएकी उसकी स्वास्नी बारम्बार घृणा–मिश्रित स्वरमा भनिरहेकी थिई, ‘भिखारी ! बेस्से !’

‘गाली गर्ने उचित शब्द नभेट्दा चौकट तनावले रन्थनियो । भकभकाउँदै बोल्यो, ‘यसभन्दा ठूलो कलङ्क अरू के होला डाक्टरसाप ! साँच्ची, त्यो मगन्ते जिउँदै हुँदा थाहा पाएको भए म त्यसलाई झ्यालखाना जाकिदिने थिएँ । उम्कने त चानसै थिएन ।’

‘म स्तब्ध भएँ । अब कसरी भनूँ ? दोधारमा परेँ । तर, मैले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नैपर्थ्यो ।’ ‘तिनै अभागी घरवारविहीन महिलाले मसँग आफ्नो अन्तिम इच्छा जाहेर गरेकी थिइन्,’ मैले भनेँ, ‘उनको सारा बचत म तपाईंलाई हस्तान्तरण गरूँ, जुन जम्माजम्मी ३५ सय फ्रेङ्क छ । तपाईंका लागि सायद यो अस्वीकार्य होला, सायद गरिबहरूलाई बाँडिदिनु तपाईंलाई ठीक लाग्ला ।’

‘ती दम्पतीले अचम्भित र अवाक् भएर मलाई हेरे । मैले गोजीबाट हजार फ्रेङ्कका केही नोट निकालेँ । कठै त्यो गरिब आइमाईले अति कष्टसाथ बचत गरेको रकम ! नोट र चानुचुन सिक्काहरू ! मैले सोधेँ, ‘के छ तपाईंको विचार ?’

‘पहिले उसकी स्वास्नी बोली, ‘हेर्नुस् डाक्टरसाप ! मृत महिलाको अन्तिम इच्छा नै यस्तो भए त्यसलाई हामीले अस्विकार्नु जायज हुँदैन ।’

‘लाजले अनुहार रातो पार्दै लोग्नेले पनि भन्यो, ‘ठीक छ, त्यो रकमले हामी हाम्रा बच्चाहरूलाई केही किनिदिउँला ।’

‘मैले पनि रूखो स्वरमा भनिदिएँ, ‘लौ, तपाईंको जो इच्छा !’

‘उसले भन्यो, ‘यो जिम्मेवारी उनले तपाईंलाई सुम्पेकी रहिछन् । ठीक छ, पैसा हामीलाई दिनुहोस् । हामी यसलाई कुनै असल काममा खर्च गर्छौं ।’

‘मैले रकम उनीहरूलाई दिएँ र अभिवादन गरेर फर्किएँ ।’

‘भोलिपल्ट चौकट मकहाँ आयो र रुखो स्वरमा सोध्यो, ‘त्यो आइमाईको एउटा गाडा पनि थियो नि ! के छ ? के गर्नुहुन्छ त्यो गाडालाई ?’

‘किन र ? तपाईंलाई चाहिन्छ भने लैजानुस् ।’

‘हजुर ! मैले यही चाहेको ।’

‘ऊ हिँड्यो । मैले उसलाई फेरि बोलाएँ ।’ ‘तिनको एउटा बूढो घोडा र दुई कुकुर पनि छन् । चाहिन्छ भने ती पनि लैजानुस् !’

‘अचम्भित नजरले उसले मलाई हेर्‍यो, ‘ए, पर्दैन । तिनलाई लगेर के गर्नु ! तिनको व्यवस्था तपाईंले नै गर्नुहोला ।’

‘ऊ ठूलो स्वर निकालेर हाँस्यो र बिदाइको हात अगाडि बढायो । मैले ऊसँग हात मिलाएँ । म के गर्न सक्थेँ ! यस्तो गाउँठाउँमा डाक्टर र औषधिवालाबीच वैरभाव हुनु हुँदैन । पुजारीले घोडा लिएर गयो । गाडा चौकटलाई काम लाग्यो र त्यो रकम उसले रेलवेको सेयर किन्नमा खर्च गर्‍यो । मैले जीवनमा देखेको त्यही, केवल त्यही सच्चा र इमानदार प्रेम थियो ।’

उदासीमा डाक्टरले माथितिर नजर उठायो । मारक्विसका आँखामा आँसु भरियो । निःश्वास लिँदै उसले भन्यो, ‘सत्य हो, प्रेम कसरी गरिन्छ, त्यो केवल नारीले जान्दछन् ।’

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७८ १३:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

६४ व्यञ्जनको नेवाः थाली

नेवाः संस्कृतिविद् भन्छन्– राँगाको मासुबाट कम्तीमा ६४ व्यञ्जन बन्छ । तर, तीमध्ये केही लोप भइसके । मल्लकालतिरका थुप्रै परिकार अब कथा–किस्सामा सीमित छन् । तर, खुसीको कुरा के भने राँगाका अधिकांश परिकार अझै जीवन्त छन् । भान्सामा निरन्तर पाकिरहेकै छन्, खानाका थालीमा सजिएकै छन् । 
हिमेश

काठमाडौं उपत्यका र यहाँका नेवाःहरू (नेवारहरू)सँग जे–जति पक्ष जोडिएका छन्, तिनका केही न केही कथा हुनेगर्छ । एक पुस्ताले अर्को पुस्तालाई यस्ता कथा सुनाउँदै आएको छ । हाम्रो पुस्ताले पनि एउटा यस्तै कथा सुनेको छ । र, कथाले भन्न खोजेको छ— नेवारहरूले किन राँगाको मासु खान थाले ? भनिन्छ, जब इतिहासमा प्रमाणहरू पाउन गाह्रो हुन्छन्, त्यहाँ कथाहरू सुरु हुन्छन् । अझै रमाइलो त के छ भने यस्ता कथामा देउताहरू पनि मान्छेजस्तै बोल्छन् । 

अनि देउताहरू काठमाडौंका सडक–गल्लीमा आम मान्छेसँगै ओहोरदोहोर पनि गर्छन् । राँगाको मासुसँग जोडिएको कथाले भन्छ— जतिबेला राजा हरिसिंह देव नेपाल आए, बाटामा उनका सेना भोकभोकै मर्न थाले । अब के गर्ने त ? राजा हरिसिंहले आफ्ना संरक्षक देवी तलेजुलाई प्रार्थना गरे । देवीले सबैभन्दा पहिले दर्शन दिइन् र सबै विषय बुझेर भनिन्, ‘भोलिपल्ट बिहान सुरुमा जे फेला पर्छ, त्यही खानु ।’ बिहानै राजाले एउटा राँगा देखे । पछि त्यही राँगा काटियो र काटेपछि देवीबाट मासु खाने अनुमति प्राप्त भयो ।

कथा हल्का यताउता होला, तर लगभग सबैले यस्तै कथा भित्री काठमाडौंमा पक्कै सुनेको हुनुपर्छ । कत्ति वाचकले कत्ति श्रोतालाई सुनाएको पनि हुनुपर्छ । वंशावलीमा पनि यस्तै कथा लेखिएको छ । पूर्वीय संस्कृति र इतिहासका फ्रान्सेली ज्ञाता सिल्भाँ लेभीले पनि यस्तै कथा सुने । कथाबारे लेखेर पनि गए । पछि उनले नेपालको इतिहास पनि लेखेका छन् । धेरैअघि नेपाल आएका लेभीले अझ भनेका छन्, ‘नेवार मासुका भोगी हुन् । नेवारहरू थरीथरीका मासु खान्छन्, तर उनीहरूले खासमा खाने भनेकै राँगाकै मासु हो ।’

काठमाडौंको रहनसहन अध्ययन गरेपछि लेभी असाध्यै अचम्भित भए, नेवारहरूले राँगाको मासुबाट यति धेरै परिकार बनाउन कसरी जानेका होलान् ? उनले देखे– काठमाडौंका नेवारहरू खुला स्थानमा बसेर राँगाको मासु र रक्सी खाँदै, गीत गाउँदै, नाच्दै गरेका सानदार दृश्य ! सायद त्यहीं उनलाई कसैले सुनायो— नेवारले राँगाको मासु खान किन सुरु गरे भन्ने कथा π कथा सुनाउनेले यो पनि पक्कै भनेको हुनुपर्छ, ‘राँगाको मासु केवल मासु होइन, बरु देउताको प्रसाद पो हो ।’

नेवारका हरेक संस्कृतिमा कथा मात्र हुँदैनन्, त्यसमा दर्शन पनि लुकेका हुन्छन् । र, त्यससँग धर्म पनि जोडिन्छ । राँगाको मासुको पनि आफ्नै संस्कृति छ, मिथक छ । र, यसको इतिहास पनि छ । यहाँ माथि वर्णित तिनै राजा हरिसिंह देवसँगै तलेजु भवानी पनि सान्दर्भिक छिन् । नेवारहरूका कुलदेवी हुन्— तलेजु । मल्ल राजाहरूले पनि तलेजु भवानीलाई आफ्ना अभीष्ट देवी माने । उनीहरूले यी भवानीलाई राजकीय मान दिए । त्यसैले धेरै प्रसंगमा मल्ल राजासँगै तलेजु भवानी देवी जोडिएर आउँछिन् ।

पछि काठमाडौंका मल्ल राजाहरूले आफ्ना इष्टदेवीका रूपमा हनुमानढोकामा तलेजु भवानीको भव्य र विशाल मन्दिर बनाए । दसैंका बेला तलेजु भवानीको विशेष पूजा–आराधना गरिन्छ । खासमा यिनै तलेजुसँग राँगाको मासुको कथा मज्जाले जोडिन्छ । दसैंका बेला तलेजु भवानीलाई राँगाको बलि दिइन्छ । मानिसहरूको विश्वास छ— देवीदेउतालाई चल्ने राँगाको मासु प्रतीकात्मक रूपमा प्रसाद नै त हो π र, तलेजु भवानी शक्तिकी प्रतीक भइन् । राँगाको मासु एकप्रकारले शक्ति सञ्चय गर्ने प्रक्रिया भयो, देवीलाई खुसी बनाएर !

राँगाको मासुमा पल्केपछि

संस्कृतिविद् एकाराम सिंले राँगाको मासुमाथि लामै अध्ययन गरे । तर, देहान्तका कारण उनको अध्ययन ठ्याक्कै पूरा भने हुन पाएन । उनी भन्थे, ‘राँगाको बलि दिने चलन भारतबाट सुरु भएको हो । पछि यो सजिलै नेपाल पनि भित्रियो ।’ रमाइलो के भने भारतमा राँगाको बलि त दिइयो, तर मासु खाने काम भएन । काठमाडौंका नेवारले बलि दिन पनि जाने, खान पनि जाने । नेवारलाई मासु खाएर मात्रै पुगेन, राँगाका अनेक–अनेक व्यञ्जन पनि निकाले । र, मासुको स्वादलाई अझै परिस्कृत बनाए ।

संस्कृतिविद् सिं पनि मान्थे, ‘राँगाको मासु प्रसाद नै हो किनभने यो सबै देउतालाई चल्छ, तलेजु भवानीलाई मात्रै होइन् ।’ खासमा राँगाको मासुसँग कति मज्जाले देउता, पीठ जोडिएका छन् भने त्यसको अलग्गै अध्ययन हुन सक्छ । राँगाको मासुसँग अष्टमातृका पनि जोडिएर आउँछ । सिं के पनि विश्वास गर्थे भने नेवारहरू सुरुमा भेडाको मासु खान्थे, पछि मात्रै राँगाको मासु खान थालेका हुन् । तर, एकपल्ट खाए र सधैंका लागि बेजोडले पल्किए ।

ठीक यहींनिर शाक्त सम्प्रदायलाई जोड्न सकिन्छ । खासमा काठमाडौं उपत्यका शाक्त पीठका रूपमा प्रसिद्ध छ । लिच्छविकालमै काठमाडौंमा यो मत लोकप्रिय थियो, मल्लकाल पुग्दा/नपुग्दै अझै लोकप्रिय भयो । यसमा देवी–देउताको उपासना गरिन्छ अर्थात् शक्तिकै उपासना । शाक्तमा दुई सम्प्रदाय छन्— समयाचारी र कौलमार्गी । हाम्रोमा कौलमार्गी बढी पाइन्छ । र, यसमा सबैभन्दा बढी पञ्चमकारको दर्शन पाइन्छ ।

पञ्चमकारको प्रमुख अंश मांस अर्थात् मासु हो । संस्कृतिविद् सुजनविलास वज्राचार्य भन्छन्, ‘यही दर्शनले मासुको प्रयोग सुरु भयो र यो भनेको पछि गएर राँगाको मासु नै रह्यो ।’ अझ उनी के पनि मान्छन् भने लिच्छविसँगै काठमाडौंमा यक्षको सोचले पनि प्रवेश पायो । र, यक्षलाई चल्ने मासु नै हो, त्यो पनि राँगाकै मासु ! यसरी नेवारहरू विभिन्न दर्शन र कारणमा टिके अनि राँगाको मासु खान थाले । अन्ततः नेवारहरू सधैंका निम्ति पल्के ।

संस्कृतिको अभिन्न अंग

संस्कृतिविद् रुक्मी श्रेष्ठले धेरै स्थानमा भनेकी छन्, ‘नेवार संस्कृतिको अभिन्न अंग हो राँगो ।’ यस पछाडिको तर्क निकै सटीक छ— नेवार संस्कृतिमा जन्मदेखि मृत्युसम्मै राँगाको मासु चाहिन्छ, त्यो नभई हुन्न । संस्कृतिविद्को तर्क छ— देवीदेवतालाई त राँगा चल्छ भने यो मानिसलाई नचल्ने कुरै भएन । खासमा राँगो नेवारका सबै जातमा चल्छ । अरू केही नभए पनि ठीकै होला, तर राँगाको मासु भनेपछि कुरा मिल्छ ।

रोचक कुरा त के भने विभिन्न व्यञ्जनका लागि राँगाको मासु टाउकोदेखि पुच्छरसम्मै प्रयोग हुन्छ, फ्याँक्नुपर्ने केही हुन्न । र, फ्याल्ने भनेको विकार मात्रै हो । नेपालभाषाकी लेखक उमा श्रेष्ठले राँगाको मासु र यसका परिकारबारे लामै अनुसन्धान गरेकी छन् । र, त्यसको निचोडमा एउटा किताब पनि लेखेकी छन् । किताबको नाम छ– नेवाः नसाय् लाया परिकार । राँगाको मासु र यसका परिकारबारे बुझ्न खोज्नेका लागि किताब उपयोगी छ । श्रेष्ठका अनुसार, राँगाको शरीरबाट गनेर त्यस्ता ६७ भाग निकाल्न सकिन्छ, जसबाट थरीथरीका व्यञ्जन बनाउन सकिन्छ । उनी मात्रै होइन्, अधिकांश नेवाः संस्कृतिविद् के पनि मान्छन् भने राँगाको मासुबाट कम्तीमा ६४ परिकार बन्छन् । तीमध्ये केही परिकार लोप भइसके । मल्लकालतिरका ती परिकारबारे कथा–किस्सा सुन्न मात्रै पाइन्छन् । तर, के कुरामा खुसी लाग्छ भने राँगाका अधिकांश व्यञ्जन अझै जीवन्त छन् । भान्सामा निरन्तर पाकिरहेकै छन्, खानाका थालिमा सजिएकै छन् ।

खासमा समयअनुसार राँगाको मासुको परिकार फेरिएका छन् । सायद नयाँ थपिएका छन् । लेखक उमा श्रेष्ठका अनुसार, राँगाका ६४ थरी परिकारलाई अनेकथरी तरिकाले पकाउन सकिन्छ । र, पकाउने तरिका कम्तीमा ३६ थरीको छ । आफ्नो पुस्तकमा उनले प्राचीन मल्लकालको भक्तपुर दरबारमा बनाइने राँगाको मासुको विशेष परिकारबारे उल्लेख गरेकी छन् । एकपल्ट कुनै प्रदर्शनीमा यस्तै पुराना परिकार बनाउने र पस्किने काम पनि भएको थियो ।

मासु एक परिकार अनेक

अब मूल प्रश्न, राँगाको मासुबाट बन्ने ती मुख्य–मुख्य परिकार के–के हुन् त ? यसको उत्तर समय र मौसमले पनि फरक पार्न सक्छ । जे होस्, सबैभन्दा पहिले चर्चा गरौं, ‘दायेका ला’बारे । भोजमा अनिवार्य हुन्छ— दायेका ला । खासमा दायेका ला राखेपछि मात्रै औपचारिक रूपमा भोज सुरु हुन्छ । यसले पनि प्रस्ट पार्छ, दायेका लाको महत्त्व ।

अब ‘तःखा’ र ‘सन्याखुना’को पालो । यी दुवैलाई राँगाको मासुको मुख्य परिकार मान्नुपर्छ । र, यो सधैं उपलब्ध पनि हुँदैन । यो परिकार खान चिसो मौसम पर्खिनैपर्छ । तःखा पकाउने निश्चित समय हुन्छ, त्यो समय दसैंबाट सुरु हुन्छ र श्रीपञ्चमीसम्म मात्रै चल्छ । मासु पकाएपछि त्यसलाई जमाएर तःखा तयार पारिन्छ । जमाउन त जाडो नै चाहियो । तःखा बनाएर जोगिएको झोलबाट सन्याखुना बनाइन्छ । कसैले यसलाई ‘न्याखुना’ पनि भन्छन् । एउटै परिकारको ठाउँअनुसार नाम पनि फरक छ ।

‘गोर्मा’बारे भने खासै चर्चा हुन्न । यो परिकार कमै मानिसले चाखेको हुनुपर्छ । के भनिन्छ भने जतिले गोर्मा खाएका छन्, ऊ ठूलै पारखी बनिसकेको हुन्छ । गोर्मा लगभग तःखाजस्तै हो, तर यसमा पुरानो मासु प्रयोग गरिन्छ । पुराना मासुले दिने गन्ध र स्वाद फरक हुन्छ । जतिबेला यो गन्ध र स्वादलाई ठीक ढंगले परिष्कृत रूप दिइन्छ, त्यसको कुरै बेग्लै हुन्छ । यो विशिष्ट गोर्मालाई तिब्बतको ल्हासामा गएर व्यापार गरेका नेवारले काठमाडौं भित्र्याएको मानिन्छ ।

यस्तोमा भन्न करै लाग्छ, राँगाको मासुको परिकारमा तिब्बततिरको प्रभाव पनि छ । अब ममः पनि त उतैबाट भित्रिएको मानिन्छ । मासुलाई निकै सानो–सानो टुक्रा बनाएर एउटा स्वादिलो परिकार बन्छ । त्यो हो, ‘छ्याल्ला’ । अझ धेरै सानो टुक्रा पारियो भने त्यसलाई ‘चुंला’ भनिन्छ । मासुको आकारले पनि फरक स्वाद दिन्छन्, त्यसैले आकारकै आधारमा राँगाको मासुका परिकार पनि बनेका छन् । मासुलाई कसरी पकाउने हो, त्यसले पनि फरक–फरक स्वाद दिने नै भयो । उसिनेर खाए, ‘मनाला’ । फ्राई गरे, ‘पुकाला’ । सबैभन्दा बढी विविधता हुने यही पुकालामा हो, यो कम्तीमा पनि २० थरीको हुन्छ ।

नेवार संस्कृतिमा ज्वाइँलाई खुबै मानिन्छ । त्यसैले ससुरालीमा ज्वाइँको स्वागत र आतिथ्य गरिन्छ, यही पुकालासँगै । पुकालाकै एउटा विशिष्ट परिकार हो— ‘सःपु म्हिचा’ । पछिल्लो समय यो लोकप्रिय छ । ‘कचिला’ पनि उत्तिकै लोकप्रिय छ । र, कचिला पकाउनै पर्दैन । असलमा कचिला काँचो मासुकै परिकार हो । तर, अनुभवी र पारखी हातले त्यही काँचो मासुलाई कसरी मोल्छन्, त्यसमा यसको स्वाद निर्भर हुन्छ ।

अचेल सबैभन्दा बढी लोकप्रिय र धेरै पारखीले रुचाउने परिकार हो— ‘छ्वयला’ । तर, छ्वयला कम्तीमा एक दर्जनथरी छ । जस्तो ‘मना छ्वयला’, ‘हाकु छ्वयला’, ‘तःकु छ्वयला’, ‘भाजं छ्वयला’, ‘मखमल छ्वयला’, ‘रेसम छ्वयला’ । जब स्टिमपछि मात्रै खाइन्छ, त्यो ‘हायेला’ भयो । साँधेर खायो भने ‘वालेगु ला’ भयो ।

अझै ‘किमाला’ पनि छ, जसमा मासुसँग चामलको धूलो मिसाइन्छ । यसरी परिकारको सूची लामो न लामो बन्छ । जस्तो, ‘हिंला’, ‘पंला’, ‘बुल्ला’, ‘छकुला’, ‘जँला’, ‘लाग्व’, ‘लापि’, ‘लकुला’ आदि आदि । फेरि नेवारको भान्छामा पाक्ने त्यस्तो कुन तरकारी छ र जसमा राँगाको मासु मिसाउनु हुन्न ? जुनसुकै परिकारमा पनि राँगाको मासु मिसाउन सकिन्छ, कम्तीमा झोल नै सही । अझ राँगाको मासुबिना पनि त्यसकै स्वाद चलाखीपूर्ण ढंगले निकाल्न सकिन्छ ।

अब ‘अथेन्टिक’ को कुरा

अचेल नेवार मात्रै राँगाको मासुमा पल्केका छैनन् । अरूहरू पनि व्यापक पल्केका छन् । अब भन्नुपर्ने हुन्छ— राँगो नेवारको मात्रै परिकार होइन । संस्कृतिविद्हरूको प्रश्न छ— राँगोलाई नेपालकै विशिष्ट राष्ट्रिय परिकार मान्दा के फरक पर्छ र ? सयौं वर्षको परम्परा र अभ्यासले खारिएर राँगो मात्रै होइन, नेवारले अरू विशिष्ट परिकार पनि पकाउन जानेका छन् । खासमा सानोतिनो उद्योगकै रूप लिँदै छ— नेवार खानाको परिकारले । त्यसमा पनि मुख्य त राँगोकै मासु भयो ।

सुजनविलास वज्राचार्य भन्छन्, ‘राँगाको मासुको परिकारको इतिहास बुझौं, दर्शन बुझौं, संस्कृति बुझौं । पकाउने विशिष्ट तरीका त पछ्याउनुपर्छ नै ।’ अचेल ‘अथेन्टिक’ चिनियाँ, फ्रान्सेली, स्पेनी खाना भन्ने चलन छ । ‘अथेन्टिक’ अर्थात् इतिहास, दर्शन, संस्कृतिदेखि नै उही विधि, उस्तै र ठीक तरिकाले पछ्याउनु । नेपाल भाषामा राँगोको मासुलाई ‘म्ये ला’ भनिन्छ । जतिबेला इतिहास र संस्कृति बुझेर ‘अथेन्टिक’ ‘म्ये ला’ खाइन्छ, त्यसको मीठास नै बेग्लै हुन्छ । आखिरमा ‘म्ये ला’ प्रसाद पनि त हो !

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७८ १२:२८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×