बाघ सर भन्थे– बलियो जुत्ता किन्नू !- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बाघ सर भन्थे– बलियो जुत्ता किन्नू !

भर्खरै बाघ दिवस (२९ जुलाई) मनाइयो । हरेक वर्ष बाघ दिवसका दिन मलाई प्रलाद योञ्जन सरको झल्को आउँछ । यो वर्ष पनि मैले त्यो बाघ सम्झेँ, जसको फोटो योञ्जन सरले भुटानमा खिचेका थिए
सन् २००१ मा भुटानमा सरले खिचेको फोटोको बाघले पूरै जीवन बाँचेकै भए पनि अब ऊ यो धर्तीबाट बिदा भइसकेको हुनुपर्छ किनभने बाघ बिरलै १५ वर्षभन्दा बढी बाँच्छ । तर, योञ्जन सर त अकालमै गए । 
रमेश भुसाल

सन् २००७ को एक बिहान । कीर्तिपुरस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालयको वातावरण विज्ञान केन्द्रीय विभाग परिसरको बगैंचामा हामी उकालिँदै गरेको घाममा आफूलाई सेकाउँदै थियौं ।

साढे सात बजेतिर एक जना होचो कदका, चमक्क चम्किएको मंगोलियन अनुहारका मानिस ल्यान्डरोभर गाडी अलि परै रोकेर हत्तारिँदै हातमा कफीको कप बोकेर हामीतिर आए । ‘अलि ढिला भयो त्यसैले कफी नै बोकेर आएँ’ भन्दै चक–डस्टर लिएर उनी हतार–हतार कक्षा कोठामा पसे ।

उनी थिए– वन्यजन्तु विज्ञान पढाउन आएका प्रलाद योञ्जन सर ! चकको धूलोबाट हात जोगाउन आफैं प्लास्टिकको झोला बोकेर आउँदा रहेछन् । बिहान कुकुरले आची गर्‍यो भने त्यो हालेर घरसम्म लैजान पनि त्यही प्लास्टिक प्रयोग गर्दा रहेछन् भन्ने पछि थाहा पाएँ । कुकुरको गुहु पनि घरै लिएर फर्कने ! मेरा बाबै, यी कस्ता सर हुन् भन्ने लागिरहन्थ्यो । न कुकुर पालिएको थियो न त कफी खाने पैसा नै थियो !

अघिल्लो ब्याचका साथीहरूले भनेका थिए, ‘योञ्जन सरसँग पढ्न पाउनु त भाग्य हो ।’ त्यसैमा फुरुंग थिएँ । ‘यस्तै बन्न पाए त’ मनमनै लाग्थ्यो । ‘योञ्जन’ थर पो उनका बाले दिएका थिए, त्यसमा ‘सर’ थप्न उनले कति मिहिनेत गरेका थिए भन्ने पछि थाहा भयो ।

योञ्जन सर एसियाकै त्यस्ता केही वन्यजन्तुविज्ञमध्ये एक थिए, जोसँग मानिसहरू बहस गरिहाल्न डराउँथे । बलियो भएकाले होइन, ज्ञानको भकारी भएकाले । अन्तर्राष्ट्रिय संरक्षण समाजका एसिया अध्यक्ष पनि थिए । त्यो चानेचुने मानिसले पाउने पद थिएन, अझै नेपालीले त विरलै त्यस्तो पद पाउँथे । उनको ज्ञानको भकारी बडो ठूलो थियो र सधैं उनी ज्ञानको बीउ रोप्थे, बाली भकारीमा हालिरहन्थे र उही गतिमा त्यो ज्ञान अरूलाई बाँडी पनि रहन्थे ।

उनी ज्ञानको भरुवा बन्दुक बोकेर हिँड्थे र ड्याम ड्याम पड्काउँथे । बहस गर्नू भन्थे । प्रश्न सोध्नू भन्थे । मिहिनेत गरेको थाहा पाइहाल्थे । र, मिहिनेत नगर्नेलाइ वरिपरि नै नआउनू भन्थे । साढे सातमा कक्षामा छिर्ने र साढे नौ बजे हिँडिहाल्ने मानिस थिए । ल्याङफ्याङ गरेर बस्दैनथे, खुराफाती गर्ने समय थिएन उनीसँग ।

सर केही महिना नेपालमा पढाउँथे भने केही महिना अमेरिकामा । अमेरिकाबाट फर्केर हाम्रो कक्षाकोठामा पस्दै गर्दा एक दिन उनले हाँस्दै भनेका थिए, ‘म अरूजस्तो चक्लेट बोकेर आउने सर होइन, महँगा–महँगा किताब लिएर आएको छु । गाता यहाँ हेर्नू र पढ्न मन छ भने मेरो कार्यालय रिसोर्सेस हिमालय आउनू र मज्जाले पढ्नू ।’ बारम्बार दोहोर्‍याउँथे सर, ‘वन्यजन्तुबारे पढ्ने–बुझ्ने भए घर बिर्सनू, बलियो जुत्ता किन्नू र महिनौं जंगलमै हराउन तयार हुनू । नभए त नपढेकै बेस । राम्रो ज्ञान सजिलै पाइँदैन ।’

...

नेपालमा सन् ७० को दशकमा राष्ट्रिय निकुन्ज स्थापना भएको थियो । त्यसैबेला अमेरिकाको स्मिथसोनियन इन्स्टिच्युट र विश्व वन्यजन्तु कोषको सहयोगमा बाघको अध्ययन गर्ने विश्वकै पहिलो परियोजना नेपालमा सुरु भएको थियो । विश्वविद्यालयबाट प्राणीशास्त्रमा गोल्ड मेडल लिएपछि योञ्जन सर बाघ–खोजीमा लागेका थिए । नब्बेको दशकमा उनी नेपालका रेड पान्डा अर्थात् हाब्रेमा विद्यावारिधि गर्ने पहिलो व्यक्ति बने । र, सन् २००१ मा विश्वमै सबैभन्दा उचाइमा बाघ भेट्ने पहिलो वैज्ञानिक पनि उनै थिए ।

तर, भुटानको बाघ खोजीबारे भने उनको चित्त दुखाइ थियो । भन्थे– ‘केटाकेटी हो विज्ञानमा पनि राजनीति हुन्छ, भयंकर राजनीति । त्यसैको सिकार म पनि भएँ ।’ सन् २००१ मा उनी मध्य–भुटानको थ्रुमसिंगला राष्ट्रिय निकुन्जको संरक्षण योजना बनाउने काममा खटिएका रहेछन् । फेब्रुअरी महिनामा उनी मध्य–भुटानमा ४००० मिटरको उचाइतिर हिँडिरहँदा बाघको पाइला देखेछन् । तर, त्यो कुनै पनि हालतमा बाघ पाइने उचाइ थिएन ।

सामान्यतया बाघ समुद्री सतहबाट एक हजार मिटरको उचाइसम्म मात्रै पाइन्छ भन्ने विज्ञानले त्यो बेलासम्म थाहा पाएको कुरो थियो । तर, बाघको पाइला चिन्न उनी माहिर थिए नै । शंका हटाउने जुक्ति निकाले । अलि तल ३००० मिटरको उचाइमा झरेर क्यामरा ट्राप राखेछन् । केही दिनपछि क्यामरा ट्रापका रिल बोकेर काठमाडौं आएछन् । र, एउटा फोटोमा बाघ कैद भएको रहेछ । उनी बुरुक्क उफ्रिएछन्, खुसीले सीमा नाघेछ ।

तीन हजार मिटरको उचाइमा विश्वमै पहिलो पटक पाटे बाघ भेट्ने व्यक्ति बने उनी । र, त्यो फोटो थियो त्यसको प्रमाण । तर, भन्थे, ‘भुटानीहरूले मलाइै कहिल्यै त्यसको जस दिएनन् । त्यो फोटोमा मलाई क्रेडिट नदिई छापे । नेपालीले खिचेको भनेर उनीहरूले त्यसो गरेको हुनुपर्छ । तर, ठीकै छ– विज्ञानलाई मैले एउटा नयाँ ज्ञान दिएँ, त्यसैमा सन्तुष्ट छु ।’


भटुानमा प्रलाद योञ्जनले खिचेको पाटे बाघको फोटो । हिमाल खबर पत्रिका

आज इलाम र डेढेलधुरामा बाघ पाइयो भनेर समाचार बनिरहेका छन् । हरेक पटक समाचार पढ्दा म योञ्जन सर सम्झन्छु । सरले २० वर्षअघि त्यो उचाइमा बाघ भेटेका थिए, जुन उचाइमा अहिले नेपालमा बाघ देख्न थालिएको छ ।

आफ्नो अनुसन्धानबारे उनी किस्सा सुनाउँथे । रेड पान्डाबारे विद्यावारिधि गर्न लाङटाङ गएछन् । हाब्रे पाइन्छ भनेर एउटा गाउँतिर केही महिना बसेछन् । तर, हाब्रेको अत्तोपत्तो थिएन । उनी बास बसेको घरका पुरुषले एक दिन सोधेछन्, ‘किन हो सधैं जंगलतिर जाने ?’ आफूले हाब्रे खोजेको बताएपछि तिनले भनेछन्, ‘त्यो त यता होइन, ऊ पारितिर पाइन्छ तिमी गलत ठाउँमा घुमिरहेका छौ ।’ स्थानीयको ज्ञानलाई कम आँकेर बसेकोमा आत्मग्लानि बोकेर अर्को ठाउँ गएछन् सर, जहाँ उनले हाब्रे भेटे ।

तर, कठिन यात्रामा लागेका योञ्जन सरले अल्पायुमै पृथ्वी छोडे, होइन उनलाई छोडाइयो । सन् २०११ मा धोबीघाटको कार्यालयबाट साइकल चलाएर सीतापाइला घर जाँदै गर्दा एउटा अपराधी ट्रकले बल्खुमा किचेर उनलाई मार्‍यो । उनको प्रस्थानको समाचार आँखाभरि आँसु पार्दै लेखेर म घर हिँडेको थिएँ । भोलिपल्ट पार्थिव शरीर हेर्न उनले जन्माएको रिसोर्सेस हिमालय फाउन्डेसनमा पुगेको थिएँ । उनको चम्किलो अनुहार त त्यहाँ थियो । तर, हाँसो गायब थियो । बाघजस्ता सर त्यसरी सुतेको पटक्कै सुहाएको थिएन ।

योञ्जन सरजस्तै बाघ पनि पृथ्वीको सबैभन्दा अभागीमध्येको एक प्रजाति हो । बाघलाई पनि अकालमा मारिएको छ । एक शताब्दीअघिसम्म पश्चिममा टर्कीदेखि रूसको साइबेरियासम्म र दक्षिणमा इन्डोनेसियाको बालीसम्म एसियाका २९ देशमा बाघको साम्राज्य फैलिएको थियो ।

तर, अहिले खुम्चिएर नेपाललगायत १३ देशमा सीमित छ । सय वर्षअघि लाखको संख्यामा रहेको बाघ अहिले एसियाभरिका जंगलमा गन्दा पनि चार हजार पुग नपुग छन् । करिब ७० वर्षअघि क्यास्पियन बाघ, इराक, इरान, अफगानिस्तान, टर्की, काजकिस्तान, तुर्कमेनस्थानबाट हराए । सन् २००७ मा कम्बोडियाबाट बाघ गायब भए । सन् १९९७ मा क्यामरामा कैद भएका भियतनामका बाघ त्यसपछि क्यामरामा झुल्किएका छैनन् ।

सन् २०१० पछि लाओसमा बाघ देखिएका छैनन् । इन्डोनेसियाका जाभाली बाघ पनि यो धर्ती छाडेर गइसके भने पाटेबाघ, इन्डो चाइनिज बाघ, साइबेरियन अर्थात् अमुर बाघ, मलायन बाघ, सुमात्रान बाघ र दक्षिण चिनियाँ बाघ भने जेनतेन केही संख्यामा अहिले बाँच्ने प्रयास गर्दै छन् । सात अर्ब मानिस रहेको यो पृथ्वीमा आज ७ हजार बाघ पनि छैनन् । बंश विनाश नहोस् भनेर कतैकतै तारबार लगाएर केही सयको संख्यामा बचाइएका बाघ पनि मनुवाहरूले लुकिचोरी मारिरहेकै छन् । मान्छेको साम्राज्य बढ्दै गयो, बाघको घट्दै ।

विज्ञान र वैज्ञानिकमा लगानी नगरी देश बन्दैन भन्थे योञ्जन सर । भन्थे, ‘साइन्स होइन केटोकेटी हो, गुड साइन्स चाहिन्छ ।’ अध्ययन–अनुसन्धानको महत्त्व नबुझ्ने देशले कहीँकतै प्रगति गरेको छैन भन्थे । गुड साइन्सको आधारमा नीति बनाइनुपर्छ भन्थे, ‘तर, विज्ञान त हाम्रो रगतमै छैन, सोचमा हुने कुरै भएन । तिमीहरू विश्वविद्यालयको राजनीतिमा अल्झेर नबस्नू । जति नै खराब समय आए पनि ज्ञान बटुल्न नछाड्नू । लड्न पनि नछाड्नू ।’

त्यसैले त योञ्जन सर वन मन्त्रालय र वन्यजन्तु विभागका कर्मचारीसँग बेलाबेला लड्थे, कुनै नेतालाई टेरपुच्छर लाउँदैनथे । चाकडी बजाउन सिंहदरबारमा घाम तापेर मन्त्रालयअगाडि कहिल्यै उभिँदैनथे । बरु ज्ञान खोज्न जंगल जान्थे, ज्ञान बाँड्न विश्वविद्यालय आउँथे । सर भन्थे, ‘यो देशमा ज्ञानको कदर हुँदैन, विज्ञानको कदर हुँदैन तर पनि तिमीहरूजस्ता नयाँ पुस्तालाई पढाउँदा मभित्र आशाको दियो बल्छ । तिमीहरूमा म आफूलाई देख्छु र यति मिहिनेत गरिरहेको छु । मेरो पसिनाको तिमीहरूले अवमूल्यन नगर्नू ।’

हरेक वर्ष बाघ दिवसको दिन मलाई योञ्जन सरको झल्को आउँछ । यो वर्ष पनि मैले त्यो बाघ सम्झेँ, जसको फोटो योञ्जन सरले भुटानमा खिचेका थिए । सन् २००१ मा भुटानमा उनले खिचेको फोटोको बाघले पूरै जीवन बाँचेकै भए पनि अब ऊ यो धर्तीबाट बिदा भइसकेको हुनुपर्छ किनभने बाघ बिरलै १५ वर्षभन्दा बढी बाँच्छ । तर, योञ्जन सर त अकालमै गए ।

हुन त बाघले यो लेख पढ्दैनन् । तर, अकालमा मानिसले मारेका लाखौं बाघप्रति यो सेपिन्यस प्रजातिको एउटा मानवको तर्फबाट मेरो क्षमायाचना । र, बाँकी केही सय बाघ लोप हुनबाट जोगिउन भन्ने कामना पनि । अनि योञ्जन सरले फोटो खिचेको पहाडतिर उकालिएको त्यो भुटानी बाघ र अकालमै संसार छोडेका मेरा प्रिय ‘बाघ–सर’, दुवैलाई बाघ दिवसको सन्दर्भमा श्रद्धाञ्जली ।

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७८ १०:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विसर्जनको मार्गचित्र

सामान्य नेपाली महिलाले जनयुद्धमा खेलेको भूमिकाबारे पुस्तक बोल्दैन । दलित, जनजाति, मधेसी, उत्पीडित क्षेत्रका प्रसंगहरु प्रसंगवश मात्रै आएका छन्  ।
गुणराज लोहनी

हिसिला यामीको किताब ‘हिसिला यमी फ्रम रिभोल्युसनरी टु फस्ट लेडी’ विश्वचर्चित प्रकाशनगृह पेन्गुइन र्‍यान्डम हाउस इन्डियाबाट अंग्रेजी माध्यममा सन् २०२१ मा प्रकाशित भयो । देशमा कोरोना संक्रमणका कारण हुन सक्छ, पुस्तकको त्यति चर्चा भएको छैन ।

वास्तवमा पुस्तक पढ्नलायक छ । पहिलो त यो एक जना जनयुद्धकी सहयात्रीले लेखेकी छन् । अर्को, हिसिला आफैंमा जनयुद्धकी पहलकर्ता महिलामध्ये एक हुन् । बाबुराम भट्टराईकी जीवनसंगिनी पनि भएकाले जनयुद्धको तयारी, जनयुद्धकाल, शान्तिप्रक्रिया, माओवादी आन्दोलनमा उतारचढाव, उनी र उनका जीवनसाथीले किन र कसरी मार्क्सवाद नै परित्याग गरे भन्ने तथ्यलाई उनको पक्षबाट सरल, स्पष्ट र सजीव रूपमा उतारिएको छ ।

किताब वास्तवमा आत्मकथा हो । ३४६ पृष्ठको पुस्तकमा हिसिलाले आफ्नो बाल्यकाल, बुबा धर्मरत्न यामीको पारिवारिक, राजनीतिक, सामाजिक भूमिकाबारे ३८ वटा उपशीर्षकमा प्राय: सबैमा प्रशंग समावेश गरेकी छन् । काठमाडौंको एक सचेत, आर्थिक रूपमा सम्पन्न परिवार, मन्त्री बनिसकेका र राणाविरुद्धको आन्दोलनमा सामेल धर्मरत्न यमीकी छोरी हुन् हिसिला । १८ वर्षको वयमा बाबुरामसँग भेट हुँदा उनले हिसिलालाई ‘भविष्यमा के बन्छ्यौ ?’ भनी सोधेको प्रसंगबाट किताब शुरु हुन्छ । पहिलो अध्ययायको शिर्षक नै ‘ह्वाई ह्याभ एन एम इन लाइफ’ छ । पुस्तक ‘शुरुवात’, ‘जनयुद्ध’ र ‘नयाँ सुरुवात’ गरी ३ भागमा लेखिएको छ । किताबमा हिसिलाको औपचारिक शिक्षा–यात्रा, बाबुरामसँगको भेट, प्रेम–विवाह, जनयुद्ध तयारीदेखि विधिवत अन्त्य, शान्तिप्रक्रिया, पुष्पकमल दाहाल–बाबुरामबीचको अन्तर्विरोध हुँदै पार्टी अनि सभासद्बाट राजीनामा, नयाँ शक्ति, जनता समाजवादी पार्टी निर्माणसम्मका राजनीतिक, वैचारिक घटना, अन्तर्विरोध र बाबुरामको बौद्धिक क्षमताको वर्णन गरिएको छ ।

माओवादी आन्दोलनमा सहभागि भएपछि भोग्नुपरेका असहजता, असमझदारीलाई उच्च प्राथमिकताका साथ व्याख्या गरिएको छ । पार्टीभित्र पढेलेखेको व्यक्ति बाबुराम र हिसिलाले बुर्जुवा भनेर खेप्नुपरेको आरोप, मानुषीलाई उच्चस्तरीय शिक्षा दिन झेल्नुपरेका व्यवधान, ‘जनयुद्ध’ थाल्दा आफूले बनाएको घर छोड्नुपर्दाको पीडा र त्यो बेला भारतमा बस्दा डेरा खोज्दाका झमेलासम्मलाई समेटिएको छ । हिसिलाले प्रचण्डलाई गतिशील, बहिर्मुखी, कार्यकर्ताको भावना बुझ्ने र बाबुरामलाई पढेर वा जानकारी पाएर दिएका सूचना वा धारणालाई आफ्नो बनाई कार्यकर्ताबीच प्रस्तुत गर्न सक्ने व्यक्तिका रूपमा अघि सारेकी छन् । बाबुरामलाई बौद्धिक, सर्वज्ञाता तर अन्तरमुखी, कार्यकर्ताको भावना बुझ्न नसक्ने व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन् ।

प्रचण्ड र बाबुराम एकअर्काका प्रतिस्पर्धी र विपरीत भनेर समेत उनले चिनाएकी छन् । तर, जनयुद्धलाई सञ्चालन गर्नेदेखि शान्ति प्रक्रियामा सहज तरिकाले अवतरणसम्म बाबुरामको वैचारिक र राजनीतिक क्षमताले काम गरेको सगर्व उल्लेख छ । रमाइलो विषय त २०५२ साल माघमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई दिइएको ४० बुँदे, २०५७ सालको दोस्रो राष्ट्रिय सम्मेलनको ‘महान् अग्रगामी छलाङ : इतिहासको अपरिहार्य आवश्यकता’, रोल्पाको गैरीगाउँमा २०६० सालमा बसेको केन्द्रीय समिति बैठकको ‘एक्कासौं शताब्दीमा जनवादको विकासबारे’ र २०६२ सालको असोज १८-२२ सम्म बसेको चुनवाङ बैठकको चर्चित ‘राजनीतिक एवं संगठनात्मक प्रस्ताव’ दस्तावेजको मुख्य हकदार बाबुराम रहेको भनिएको छ ।

उनले प्रचण्डको प्रशंसा पनि गरेकी छन् । जनयुद्ध सुरु भएपछि भारतमा रहँदा केन्द्रीय कार्यालयमा प्रचण्डको सहयोगी भएका बेला सहज सहकार्य भएको हिसिलाको भनाइ छ । कार्यकर्तामा सहज पहुँच, मिलनसार र गरम स्वभावले आफू प्रभावित भएको स्विकारेकी छन् । प्रचण्ड एकदमै करिस्म्याटिक रहेको हिसिलाको धारणा छ । प्रचण्डमा नेतृत्वमा हुने धेरै विशेषता रहेको, तर उनी षड्यन्त्रकारी पनि हुन् भनेर हिसिलाले द्विविधात्मक चित्रण पुस्तकमा गरेकी छन् । ‘इनोसेन्स भर्सेस कन्स्पिरेन्सी’ शीर्षकमा प्रचण्डलाई षड्न्त्रकारी र आफूलाई निर्दोष भनेर समेत उनले उल्लेख गरेकी छन् ।

हिसिलाले पुस्तकमा सबैभन्दा बढी मन नपराएका पात्र हुन्, मोहन वैद्य ‘किरण’ । किरण जडसूत्रवादी मार्क्सवादी रहेको उनको धारणा छ । किरणले मार्क्सवादलाई जडका रूपमा बुझेको र यसलाई शास्त्रीय रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने, सिद्धान्तभन्दा एक इन्च यताउता हुन नहुने भनी उनले अनावश्यक अन्तर्विरोध मच्चाएको हिसिलाको आरोप छ । बाहिरी रूपमा प्रचण्ड र बाबुरामबीच अन्तर्विरोध देखिए तापनि आन्तरिक रूपमा बाबुराम र किरणबीच वैचारिक र राजनीतिक भिन्नता रहेको स्वीकारोक्ति हिसिलाको छ ।

२०५५ सालको चौथो विस्तारित बैठकमा पेस भएको दस्तावेजको मुख्य सार किरणको थियो । र, त्यसबेला ‘आधार इलाका निर्माण, नेतृत्व केन्द्रीकरण’ जस्ता प्रस्ताव पारित भएकाले प्रचण्ड पार्टीमा शक्तिशाली बन्न पुगेको हिसिलाको तर्क छ । हिसिलाले बाबुरामसँगको आफ्नो सम्बन्धबारे पनि पुस्तकमा उल्लेख गरेकी छन् । ‘माई रिलेसनसिप विथ बिआरबी, कम्प्लिमेन्ट्री एन्ड कन्ट्राडिक्टरी’ शीर्षकमा उनले आफूहरूबीचको अन्तर्विरोधबारे भने खासै चर्चा गरेकी छैनन् । अन्य शीर्षकमा भने अन्तर्मुखी र बहिर्मुखी स्वभावको टकराव स्पष्ट बुझ्न सकिन्छ । जब पार्टीभित्र अन्तर्विरोध देखापर्थ्यो, हिसिलाकै भाषामा बाबुरामले उनलाई बोल्न नदिने गरेको कुरा पुस्तकमा छ । उनले यतिसम्म भनेकी छन्, ‘मैले भित्तासँग बिहे गर्न पुगेछु ।’

पुस्तकमा हिसिलाले जति विषयवस्तु प्रस्तुत गरेकी छन्, ती तथ्यमा आधारित छन् । सबैभन्दा राम्रो पक्ष जनयुद्धका क्रममा भएका गतिविधि, उत्पीडित वर्ग, क्षेत्र, लिंगका युवायुवतीहरूको सहभागिता, उनीहरूको त्याग, बलिदान र समर्पणको खुलेर प्रशंसा गरिएको छ । जनयुद्धले नामेट पारेको लिंगीय, क्षेत्रीय र सामाजिक विभेदको व्याख्या पनि गरिएको छ । गणतन्त्र, संघीयता, धर्म निरपेक्षताको मुख्य आधार जनयुद्धलाई मानिएको छ । जनतामा विकास भएको विद्रोही चेतना जनयुद्धले ल्याएको भनिएको छ । यसरी सापेक्षित रूपमा जनयुद्धका सबल पक्षलाई उजागर गरिएको छ । जनयुद्धको सही मूल्यांकन गर्न कुनै कञ्जुस्याइँ गरिएको छैन । यो असाध्यै सबल र माओवादीका लागि सर्वस्वीकार्य हो ।

तर, हिसिलालाई मन नपरेका र राम्रा–नराम्रा पक्षबारे पुस्तकमा जानाजान नजरअन्दाज गरिएको छ । हिसिलाको आत्मकथा भए पनि पुस्तकलाई बाबुराम भट्टराईको प्रशंसाको पुलिन्दा भनिदिए हुन्छ । त्यसैले जनयुद्धको एकपक्ष बाबुराम भट्टराई हुन् । र, हिसिलाकै भनाइ सापटी लिने हो भने पनि माओवादी आन्दोलनले यो दुर्गति बेहोर्नुको कारण ‘बाबुरामको कार्यदिशालाई प्रचण्डले स्विकारेकाले हो’ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नुपर्छ । हिसिलाको यो अभिव्यक्ति स्विकार्न सकिँदैन । यदि यो सही हो र चुनबाङ बैठकमा पारित प्रतिवेदन बाबुरामले तयार पारेका हुन् भने हिसिलाले एउटा वाक्यांश कतै उल्लेख गरेकी छैनन् । गणतन्त्रबारे लेखिएको त्यो वाक्य हो, ‘...निश्चय नै यसप्रकारको गणतन्त्रलाई प्रतिक्रियावादी वर्ग र तिनका पार्टीहरूले बुर्जवा गणतन्त्रमा बदल्न बल गर्नेछन् भने सर्वहारावर्गको हाम्रो पार्टीले त्यसलाई नयाँ जनवादी गणतन्त्रमा बदल्न प्रयत्न गर्नेछ ।’ वास्तवमा माओवादी आन्दोनको यो हविगत हुनुको मुख्य कारण यही वाक्यांशको अपव्याख्या र नेतृत्वको छद्म चरित्र हो ।

त्यसै दस्तावेजमा हेडक्वार्टरलाई जे पनि गर्न सक्ने अधिकार दिइएको थियो । सधैंभरि प्रचण्डलाई केन्द्रीकरणका नाममा दिइएको अधिकारले आफूहरू निरीह भएको भन्दै अन्तर्संघर्ष गर्ने बाबुरामहरूले यस्तो निर्णयको किन विरोध गरेनन् ? यही सम्पूर्ण अधिकार हेडक्वार्टरमा सीमित गरिएकाले १२ बुँदे समझदारी र बृहत् शान्ति सम्झौताबिना कुनै सम्मेलन, भेला वा बैठकबाट निर्णय गर्दा बाबुरामहरूले जनवादको कुरा किन नउठाएको भन्नेमा पनि पुस्तक मौन छ ।

किरणको पटनाको गिरफ्तारीलाई पनि यहाँ सामान्य मानिएको छ । किरण स्वयंले आफ्नो गिरफ्तारीमा संशय व्यक्त गरेका छन् । ‘जनयुद्ध’ सुरु गर्दा तत्कालीन नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी

(माओवादी) मा अघोषित तीन सदस्यीय कोर टिम बनाइएको थियो- प्रचण्ड, किरण र बादलको । यो विषय यहाँ लुकाइएको छ । पुस्तकमा जनयुद्धकालीन सांगठानिक संरचना, प्रचारप्रसारलाई जस्ताको त्यस्तै राखिएको छ । विद्रोही शक्तिले केन्द्रीय सत्ता कब्जा गरिसकेपछि कैयौं प्राविधिक कुरालाई सार्वजनिक नगरिएको पाइन्छ । यत्तिको इमानदारी हिसिलामा देखिँदैन ।

जनयुद्ध सुरु भएको केही महिना प्रचण्ड र बाबुराम पनि देशमै थिए । जब देशमा तत्कालीन सरकार र सत्ताले अन्धाधुन्ध नेता, कार्यकर्ता र जनताको हत्या गर्न थाल्यो अनि नेतृत्वको सुरक्षाको प्रश्न निकालिएर २०५३ कात्तिक ९ को केन्द्रीय कार्यालयको विशेष परिपत्रमा दिइएको निर्देशनलाई अध्ययन गरियो भने जनयुद्धमा राजनीतिक, वैचारिक र सांगठानिक समस्या सृजना गरिएको थियो भन्ने बुझ्न सकिन्छ । केन्द्रीय सामन्तवाद र त्यसलाई टेको लगाउन आएको भारतीय विस्तारवादविरुद्ध संघर्ष गर्ने विषयलाई पार्टीले उक्त सर्कुलरपछि छाडिएको सन्दर्भ पुस्तकले बोल्दैन । सर्कुलरसँगै मुख्य नेतृत्व भारतमा बस्दै आएको थियो । प्रचण्ड आफैंले ८ वर्ष भारत बसेको स्विकारेका छन् । तर, यो तथ्य पुस्तकमा छैन ।

सामान्य नेपाली महिलाले जनयुद्धमा खेलेको भूमिकाबारे पनि पुस्तकले केही भनेको छैन । पार्टीको केन्द्रीय तहमा रहेर काम गरेका जयपुरी घर्ती, सरला रेग्मी, उमा भुजेल, ओनसरी घर्ती, कमला रोका, लक्ष्मी श्रेष्ठहरूबारे पनि खासै चर्चा छैन । हिसिलाजीलाई मनपर्ने केही महिलाको प्रसंग भने उठाइएको छ । तर बिन्दु, स्वप्नशीला, कल्पना, अनुपम, समीक्षा, गौरीकला विकजस्ता महिलाको कुनै सन्दर्भ उल्लेख छैन । दलित, जनजाति, मधेसी, उत्पीडित क्षेत्रका प्रसंग प्रसंगवश मात्र आएका छन् ।

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७८ ११:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×