समुद्र किनारमा एक कुटी- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
कोसेली

समुद्र किनारमा एक कुटी

समुद्रको तिर्खाले विकास, मनोरञ्जन, चहलपहलका हाम्रा सपना कुँजिएजस्ता लाग्छन् । तर, समुद्र किनारमा पनि जीवन ऐतिहासिक रुपमै सजिलो थिएन । र, अहिले पनि छैन ।  हुँदाखाँदाको यथार्थ नहेरेर कागको पछि लाग्नुजस्तै हो– समुद्रतिरको दौड । समुद्र ! समुद्र !! भन्दै किन दौडन्छन् मानिसहरु ? लेखक सोध्छन् :
सौरभ

शीर्षक परिचय
थेग्नै गाह्रो हुनेगरी सामान लादिएका अजंगका मालवाहक पानीजहाजहरू बगालै यात्रा गरिरहेको देखिने, तर चौडाभन्दा चौडा बगरको वारि नै ताड र नरिवलका रूखहरू तल ठिंग उभिएको कुटीलाई ‘नेपाल’ भनेर बुझियो भने यो लेख निष्चय नै स्पष्ट हुनेछ । 


लेखोट मूलतः समकालीन राजनीति र कूटनीतिसँग सम्बन्ध राख्दैन । सुरुमा ‘समुद्री किनार’ उपशीर्षक अन्तर्गत दिइएको एउटा प्रसंग राजनीतिकजस्तो लागे पनि त्यो सन् १९४७ भन्दा अघिको अर्थात् इन्डिया बन्नुपूर्वको हो, प्राज्ञिक भइसकेको । यति बेलालाई रोचक होला, तर अन्य सन्दर्भका निम्ति अर्थहीन । र, समुद्रको अर्थ समुद्र मात्रै होइन, त्यहाँको पानीको अजस्र स्रोत हिमाल पनि हो । कुरा सुरु गरौं ।

समुद्री किनार

ब्रिटिसहरूले इन्डिया छोड्ने कुरा नेपाललाई थाहा थियो, इन्डियनहरूलाई भन्दा पहिला– पुरुषोत्तमशमशेर राणाले उहिल्यै एकदिन गफका सिलसिलामा भनेको सम्झना हुन्छ, ‘हामी इन्डियालाई सबैतिरबाट खुला पनि छोड्न चाहँदैनौं, यसैले पूर्वी भाग (अहिलेको बंगलादेश) तिरको भू–भाग तिमीहरू चाहन्छौ भने भन हामी सकारात्मक छौं भनेका थिए अनौपचारिक रूपमा अंग्रेजहरूले नेपालका शासकहरूलाई । त्यसो भन्न उनीहरू प्रतिनिधिमण्डल नै बनेर आएका थिए, तर हाम्रा शासकहरूले आँट गरेनन् ।’

आँटका दुई अर्थ लाग्छ । पहिलो- मोहम्मद अली जिन्नाले मुसलमान–बहुल इलाकामा पाकिस्तान हुनुपर्छ भनेकाले त्यो भूभाग नेपालको हुनु सम्भव थिएन । दोस्रो- धर्मभीरु राणाशासकहरू सनातनधर्मी नेपाललाई मुसलमान–बहुल इलाकासँग जोडेर यसको परम्परालाई अबरुद्ध गर्न तयार थिएनन् ।

समुद्रसँग जोडिने एउटा अपूर्व अवसरलाई गुमायो नेपालले- बहुसंख्यकले बुझ्ने कुरा यही नै हो यतिबेला । द्रुतगतिमा विकास हुने, विश्वसँग सम्पर्क गर्न सकिने एउटा बाटो बनेन- विकासवेत्ता र अर्थशास्त्रीहरूले भन्ने कुरा यही नै हो यतिबेला ।

तर- सन् १८५४ मा अमेरिकाका म्याथ्यु पेरीले आक्रमण गरेर आफूसँग व्यापार गर्न बाध्य गराएका थिए जापानलाई ।

टमस रोय समुद्रकै बाटो उत्रेका थिए इन्डिया । उनले सन् १६१२ मा मुगल बादशाह जाहँगिरसँग गरेको वाणिज्य सन्धी नै इन्डियालाई उपनिवेश बनाउने कार्यको थालनी थियो ।

भास्को द गामा समुद्रबाटै गोवा उत्रेका थिए, इन्डियालाई पोर्चुगिज उपनिवेश बनाउने अभियानको थालनीमा । क्याप्टेन कोलम्बस अमेरिकालाई स्पेनिस उपनिवेश बनाउन समुद्री बाटोबाटै गएका थिए दोस्रोपल्ट । संसारमा जति पनि उपनिवेश बने ती शतप्रतिशत भनेजस्तो समुद्री बाटोबाट बने ।

प्रश्न पहिलो- समुद्रसँग जोडिएको भए तिमीले आफ्नो सार्वभौमसत्ता हजारौं वर्षदेखि अक्षुण्ण राख्न सक्थ्यौ ?

सम्पदा

नेपालमा सुन पाउनु आयरल्यान्डमा सर्प फेला पार्नुजस्तै हो- कर्क पेट्रिक, हेमिल्टन, ओल्डफिल्ड कसले लेखेको हो ? यतिबेला ठीक सम्झना छैन, तर सन् १९५० भन्दा अगाडि नै अंग्रेजले लेखेको चाहिँ हो ।

सन् १९७० को दशकमा क्याम्बोडियामा २० लाखको ज्यान लिने खमेररुजको शासन चल्यो । त्यसको मुख्य इलाका थियो ‘पालिन’ । पालिन विशेषगरी सूर्यास्त माणिकका निम्ति संसारको आँखी बनेको ठाउँ हो । यही सूर्यास्त माणिक खमेररुजको आम्दानीको मुख्य स्रोत थियो । र, नै त्यसलाई उसले सबैभन्दा बलियो पकडमा राख्यो । र, पश्चिमा व्यापारीका निम्ति सबैभन्दा बलियो बिचौलिया पनि उही रह्यो अर्थात् खमेररुज पालिनमा पश्चिमा व्यापारीहरूको मुख्य एजेन्ट थियो ।

१९७० कै दशकमा कंगो विश्वको सबैभन्दा ठूलो तामा उत्पादक देश थियो (यति बेला चिले छ), राष्ट्रपति थिए– मोबुतु सेसे सेको । र, तामा उत्पादन हुने इलाका कटांगामा दर्जनौं पटक ठूलाठूला विद्रोह भए । तामा निर्यात हुने मुख्य देश थियो पूर्वमालिक फ्रान्स ।

विद्रोह गराएर मोबुतुलाई भाउ मिलाउन दबाब दिनु, कुरा मिलेपछि फेरि पदमा थामेर लाभ बाँडफाँड गर्नु आयातकर्ताहरूको संस्कृति नै थियो, मारमा थिए त कंगोका जनता ।

सियरालियोनमा हीरा टिप्न हिँडेका हजारौं हातहरू काटिनुको कारण यही थियो । स्पेनिस पिज्जारो र उसका अनुयायीहरूले एजटेक र माया सभ्यता सिध्याएकै सुन लुट्नका निम्ति हो । सेसिल रोड्स र उनका अनुयायीहरूले दक्षिण अफ्रिकी भूभागहरूमा अश्वेत शासन लादेकै सुन, क्रोमियम, प्लेटिनियम र हीराका निम्ति हो । मध्यपश्चिममा संसारको पकडको कारण नै त्यहाँको पेट्रोलका निम्ति हो ।

निश्चय नै सुन पाइन्छ नेपालमा, तर दक्षिण अफ्रिकाको प्रतिटन ढुंगा १५ ग्राम वा इन्डोनेसियाको इरियन जायाको प्रतिटन ढुंगा ३० ग्रामको अनुपातमा चाहिँ होइन, इन्डियाको कोलारको प्रतिटन ढुंगा ०.३ ग्रामभन्दा पनि धेरै तल ।

प्रश्न दोस्रो- तराईमा सर्पजस्तै सुन छ्याप्छ्याप्ती पाइने भए के तिमी यति सुरक्षित रहन सक्थ्यौ ?

सैपाल–सगरमाथा

यो देशमा छ नै के ? सधैं भिरालोबाट माटो बगिरहन्छ । परियोजना मागेर ल्याउनुपर्छ । त्यो हरिसिद्धि इँटा–टायल कारखाना, बाँसबारी छाला जुत्ता कारखाना पनि वीरेन्द्रको चीन यात्रामा उपहारको रूपमा मागेर ल्याएको हो- दरबारका एक अवकाशप्राप्त सचिवले एक गफमा भने । वीरेन्द्रका सचिव थिए उनी । गफको समय वीरेन्द्रका अन्तिम दिनहरू थिए ।

आफ्नो देशको क्षमताप्रति विश्वास नभएकाहरूलाई कर्मचारी बनाएपछि बन्छ पनि के ? लाग्यो पंक्तिकारलाई । (‘यो देशमा के छ र ?’- भनेर २०१५ सालका मन्त्री सूर्यप्रसाद उपाध्यायले दिएको अभिव्यक्ति, आज सम्झना नभएको कुनै पुस्तकमा पढेर पंक्तिकारलाई उहिल्यै पनि लागेको थियो- आफ्नो देशप्रति विश्वास नभएको व्यक्ति मन्त्री भएपछि हुन्छ पनि के ?)

यो ‘सधैं माटो बगिरहने भिरालो’ भनेको विश्वको कान्छो पर्वतशृंखला अर्थात् हिमालय हो । गण्डकी नदीभन्दा कान्छो मानिएको यो हिमालय पनि उठ्दा उठ्दा ३० हजार फिट पुग्न लागिसक्यो । सगरमाथाको टुप्पोमा पुग्नेहरू भन्छन्- बेग्लै संसार देखिन्छ त्यहाँबाट, चारैतिर हिउँले पुरिएका शिखरहरूको विशाल फैलावटबाहेक केही देखिँदैन- कति हिमाल कति !- एकताका खुबै नाम कमाएका सगरमाथा आरोही सुङदरे शेर्पाले यस्तै भनेका थिए पंक्तिकारलाई । त्यसपछि पनि भेटिए कैयन सगरमाथा आरोही ।

तर, चंगेज खाँ र कुब्लाई खाँहरू पसेनन् नेपाल आक्रमण गर्न किनभने उनका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण युद्ध उपकरण घोडानिम्ति अनुकूल थिएन, त्यत्रो विशालकाय हिमालयको लस्कर । आएको भए चंगेज र कुब्लाई खाँको हातपर्ने थिए यहाँका त्यतिबेलाका लगभग २५–३० लाख नागरिकहरू, जसलाई दास बनाएर बेच्न सकिने थियो मंगोलिया, मध्यएसिया र दक्षिण एसियामा । उनीहरूले अनगिन्ती पटक दोहोर्‍याएर हत्या नगरेको अवस्थामा पनि चंगेज खाँले आक्रमण गरेको इलाकाका कुनै नागरिकलाई बाँच्न पाउने अधिकार दिएनन् ।

अशोकले देखेनन् मगधबाट हेरेको ‘दूरबिन’ले नेपाल तराईको घना जंगलभित्र मानिसहरू नै । त्यहाँबाट चिसो उत्तर लाग्न उत्साह भएन प्रचण्ड गर्मीमा बसेका उनलाई । र, चिसो उकालोले नरोकेको भए अर्को भीषण रक्तपात नहुने थिएन । आखिर उडिसाको कलिंगमा उनले रगतको खोलो बगाएकै हो- त्यो देखेर विरक्तिँदै बौद्ध धर्मावलम्बी हुनलाई । पंक्तिकारले त्यो ढिस्कोमा उभिएर उनको आँखा कहाँसम्म पुग्यो होला ? एउटा काल्पनिक आकलन गरेको पनि हो ।

तिमीलाई अझै पनि लाग्छ, समुद्र किनार भइदिएको भए म सम्पन्न र सुखी हुन्थेँ ? किनारमा भएको भए तिमीलाई सयौं माछाका स्वाद थाहा हुने थियो । तर, पुर्खाले बेहोरेका सुनामीका अनगिन्ती कथा सुनाइरहन्थ्यौ । अनि आफू भने समुद्री आँधी र सुनामीको एउटा समाचार बनिरहन्थ्यौ ।

यद्यपि पाँच फिट हिउँमा डुबेरै बाटो तय गरेका हुन् चंगेज खाँका सेनापति सुबुताई र मुखलाईले, तर त्यो अपवाद हो । बेलाबेला हिउँ पर्ने फ्रान्सका नेपोलियन पनि हिउँले कठांग्रिएर रुसविरुद्धको आक्रमणबाट फिर्ता भएका हुन् । यद्यपि सिमोन बोलिभारले हिजो मात्रै एन्डिजमा पर्ने पिस्बाको हिउँ नछिचोलेका होइनन्, स्वाधीनताका निम्ति भएको युद्धकालमा । त्यो पनि अपवाद हो ।

रेवती

दासप्रथा थियो- चन्द्रशमशेरले उन्मूलन गरे, इतिहासले साबित गरेको कुरा हो । कमैया थिए, हलिया थिए, बालीघरे थिए- अहिलेकाहरूले निरन्तर भनिरहने कुरा हो ।

रेवती- कमारी, दास हुन् पंक्तिकार स्वयंले देखेको । डल्ली–डल्ली थिइन्, गोरी थिइन्, निरन्तर हाँसिरहने, लज्जालु स्वभावकी थिइन्, ७० वर्षमाथि पुगिसक्दा पनि २०३५ तिर दास युगकी अन्तिम अवशेषजस्तै थिइन् तिनी । मानौं त्यो युगकी क्युरिओ थिइन् । आँखामा गाजल कहिल्यै छुट्दैनथ्यो ।

तराईतिर दिएकी छोरी र त्यस छोरीबाट उत्पन्न सन्तान पछि लगाएर बुवाको मावलीघर कालिकास्थानबाट ओर्लिएकी थिइन् ती हाम्रो घरसम्म । यो दृश्य पंक्तिकारले सम्झेको मध्ये सबैभन्दा पछिल्लो हो । ती छोरीका बाबु उनी त चिन्दी हुन् तर खोलिनन् यस्तो कहिल्यै । कुनै सन्तानका बाबुको हुलिया खोलिँदैनथ्यो पनि त्यस्तो दासका । पंक्तिकारकी आमाको भनाइ थियो- दास प्रथा उन्मूलनपछि पनि पुरानो मालिकको घर छोड्न नचाहेकीले रहेकी हुन् उनी ।

प्रश्न तेस्रो- सधैं भिरालोबाट माटो बगिरहने हिमाल नउभिइदिएको भए र समुद्रबाट पनि धेरै पर नभइदिएको भए हाम्रै कुनै वंशावली हुन्थ्यो ? हामी स्वयं रेवतीहरू भइसक्थ्यौं ।

साम्राज्य

सामागाउँ (उत्तरी गोरखा) का एक वृद्धले भने- रुई भोटमा थियो हाम्रो घर । उतिबेला चीनले तिब्बत लिँदा ‘यस्तो कम्युनिस्ट शासनमा बस्न हुँदैन’ भनेर यता नेपाल आइयो । अहिले उता सुखैसुख छ, यता दुःखैदुःख छ । दक्षिणका माम्लामा पनि यस्तै टिप्पणीहरू बेलाबेलामा सुनिन्छन् ।

नाम लिँदा होच्याएजस्तो हुनेछ, यसैले कुनै पनि नाम नलिईकन यति भन्न बाध्य छु- हाम्रा सयौं राजदूतहरू यतिबेला डेढ अर्ब जनसंख्या पुग्न लागेको चीनका नागरिक भएका भए- ती सामान्य निजी कम्पनीको क्लर्क हुनका निम्ति पनि पसिना चुहाइरहेका हुन्थे ।

नाम नलिईकन यति मात्र भन्न बाध्य छु, सयौं मन्त्रीहरू हाम्रा यतिबेला सवा अर्ब जनसंख्या पुग्न लागेको इन्डियाका नागरिक भएका भए, होच्याएको आरोप नलागोस् ती अत्यन्तै तल्लो पदमा बहाल हुनका निम्ति बिन्ती भाउ गरिरहेका हुन्थे ।

नाम नलिईकन यति मात्र भन्न बाध्य छु- सरकारी छात्रवृत्तिमा विदेशबाट पढेर आएका आजका कैयनले त्यो छात्रवृत्ति पाउन सम्भव हुन्थ्यो होला ? आज विशेषज्ञ हुनलाई !

न नाम चलेको लेखक, न चिनिने चित्रकार, कलाकार, न संगीतकार, न गायक, न ठूलो व्यापारी, न योजनाकार, न अर्थशास्त्री, फगत चना पसले, मादले र गोफ्ले मात्र हुन्थे ती अनुहारहरू ।

प्रश्न चौथो- तिमी ठूलो साम्राज्यको नागरिक भएको भए के तिमीले प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने नागरिक यति नै हुन्थ्यो ? र, आज तिमीलाई मिलिरहेको ठूलो भाग पाउन सम्भव थियो ?

ईर्ष्याको सीमा

तपाईंहरू त उतिबेलै काठमाडौंवासी हुनुभएछ नि ! हामीचाहिँ किन अक्करे भीर खोज्दै पहाडतिर लागेछौं ?- एक जनाले प्रश्न गरे ।

एकाएक आएको प्रश्नले बरु पढ्नेलाई तिरिमिरि होला पंक्तिकारलाई भने अलमल्याएन ।

सबैभन्दा पहिला कोही शत्रुले कतैबाट फेला पार्ने सम्भावना थिएन, त्यो मानिसले मानिससँगै लुकेर हिँड्नुपर्ने युगमा । मुस्ताङका गुफाहरू यसैका प्रमाण हुन् । चेपाङहरू आज पनि कतिपय ओढारमा बसिरहेका समाचार आउँछन् । उनले पनि त्यस्ता कैयन् समाचार बनाएका होलान् ।

प्रशस्त चरा, जनावर, कन्दमूल, फलफूल थिए खानलाई । खेती गर्नुपर्ने दरकारै थिएन । र, औलो, टाइफाइड जस्ता रोगहरूको न डर थियो, न यस्तो छ भन्ने नै थाहा थियो । पानीको मूल त्यहीं नै भएकाले रोगव्याधिको त्रास भएन कहिल्यै । सर्प, बिच्छी, बाघ, हात्ती आदिको पनि डर थिएन । डर थियो त एउटै कुराको- अत्यन्त एकलासको । त्यही एकलासको नाम हो भूतप्रेत, त्यही एकलास कारण हो ‘सामानिज्म’ को ।

मीठो भाषामा भन्दा- जीवन शान्त थियो, अलि नपच्ने भाषामा भन्दा- जीवन गतिहीन थियो ।

प्रश्न पाँचौं- आफू गतिहीन भएपछि तिमीले गर्दा मचाहिँ अविकसित भएँ भन्न कसरी मिल्छ ?

यो लेखको एउटा विशेष अर्थ यही प्रश्नमा पनि निहित छ- ऊ मात्रै होइन हामी सबै सुरक्षित थियौं, तर गतिहीन । हिजो त्यो शान्त जीवन सुन्दरतम कुरा थियो । आज गतिशील विश्वसँग तुलना गर्दा आफैंलाई विगत र वर्तमान बोझजस्तो भएको छ । बाँकी विश्व अशान्त थियो निश्चय नै, त्यसैले गतिशील थियो । र, जब हिलोमा उम्रेको कमलजस्तै अशान्तिमा फुलेको उसको गतिशीलता आफ्नो आँगनसम्म आइपुग्यो- हामी प्रतिक्रियात्मक भयौं, प्रतिक्रियात्मक छौं र प्रतिक्रियात्मकता नै हाम्रो नियति भएको छ ।

कालपात्र

२०२८ को वर्षबाट तीन चरण देखेको छु- नेपालको गृह निर्माणको । काँचो इँटले बनेका र छ्वालीको छाना हालेका घरहरूका लस्करहरू ढले र तिनका ठाउँ पाको इँटले बनेका मुन्डन घरहरूले लिए ।

२०४० को दशक लाग्दा/नलाग्दै ती घरहरू पनि लडे र तिनका ठाउँ कंक्रिटका पिलर र ढलानले बनेका घरहरूले लिए । २८ देखि आज ७८ भन्नाले ५० वर्षदेखि निरन्तर घर, घर र घर बनिरहेको छ पूर्वदेखि पश्चिम, उत्तरदेखि दक्षिणसम्म । हामीलाई एउटा पक्की घरको भयानक अभाव रहेछ, पक्की घरको भयानक तिर्सना रहेछ । हामी औताएका, रन्थनिएका र काकाकुल भएका रहेछौं एउटा पक्की घरका निम्ति । यो क्रम अझै मत्थर हुने देखिँदैन ।

एउटा राजनीतिक पार्टीले ५० को दशकको सुरुतिर ल्याएको ‘आफ्नो गाउँ आफैं बनाऊँ’ भन्ने नारापछि धमाधम सडकहरू बने । र, अब ठूलाठूला पक्की राजमार्गहरू बन्न थालेका छन् । हामीलाई सडक पनि उत्तिकै चाहिएको रहेछ । लगभग २० वर्षदेखि त्यो कायम छ । र, त्यसको क्रम पनि कम हुने देखिँदैन ।

यी दुवैको गति मत्थर भइसक्दा शिक्षा र स्वास्थ्यको तिर्खा उकालो लागिरहेको हुनेछ- बोल्नलाई धेरै नै हतार गर्ने तिम्रो चुच्चो बिजुलीको गतिमा चलायमान हुनेछ भन्ने म जान्दछु ।

प्रश्न छैटौं- तिमी आफ्नो उत्पादन कहिले र कुन शताब्दीमा पुगेर गर्छौ ? त्यसमा, अनुसन्धानमा आधारित विकास कुन शताब्दीमा पुगेर जोड्न थाल्छौ ? जसलाई देखाउन चाहन्छौ, ती सबै अर्को ग्रहमा बसाइँ सरिसकेपछि ?

हिमाली चिसा मानिसहरू

जति पनि छ नुनपानी हालेर गोडा डुबाउने बाटा । आखिर हामी यहाँ के सेवाका निम्ति बसेका ?- होटल सञ्चालिकाले भनिन् टुकुचेमा । झन्डै बाह्र घण्टा हिँडेर पुगेको ठाउँमा त्यो अप्रत्याशित उत्तरले दिएको खुसी अपार थियो ।

मोजा लगाएको गोडाचाहिँ ओछ्यानमा नराखिदिनोस् है ?- भोजपुरका होटल सञ्चालकले भने । नभन्दै उनले दिएको शयनकक्ष कतै छुँदा पनि दाग लाग्ला जस्तो थियो ।

महिला थकाली हुन्, पुरुष नेवार हुन् । यी दुवै यायावर व्यापारीका उत्तराधिकारी हुन् । उनीहरूलाई भित्रैदेखि थाहा छ- यात्रुका कठिनाइहरू कस्ता हुन्छन् ? कस्तो अत्यन्त सानो सुविधाले हृदयदेखिको खुसी दिन्छ ?

यो त्यो बेलाको कुरा हो, जतिबेला होटल होइन, व्यक्तिका घरमा बास माग्नुपर्थ्यो यावत् पहाडभरि । यस्तै एक–दुई फाटफुट होटल भेटिए मात्रै हो । ब्राह्मण वा अन्य जातिका होटल भेटिए कालो ध्वाँसोको यस्तो संसार हुन्थ्यो- कुनै घर हो या अन्धमुस्ठी गुफा हो ? पत्तै नहुने । खानै दिगमिग, सुत्नै दिगमिग । त्यसको विपरीत पश्चिमा ट्याभर्न र इन पाइला–पाइलामा हुने संस्कृतिको सुरुआत भएको सदियौं सदियौं भइसक्यो । अहिले होस्टल, बी एन्ड बी, मोटलको मारामार छ उतातिर । यो उदाहरण मात्रै हो होटेलको, मूल सन्दर्भ कुनै पनि व्यवसायको हो ।

प्रश्न सातौं- आफ्नो उत्पादनको निम्ति धनी हुनुपर्‍यो । तर, धनी हुनलाई मुद्रामैत्री, बजारमैत्री, ग्राहकमैत्री आचरण छ तिम्रो ? त्यसले ‘न्यानोपन बोध’ गर्छ कहिल्यै तिम्रो व्यवहारले ? किनभने तिमी यायावर नै होइनौ । तिमी त पहाडमा जमेको जडभरत न हौ ।

नतिजा फेरि ईर्ष्या

चंगेज र अशोकले ‘दूरबिन’ ले हेरे, तर देखेनन् पहाडका जंगलभित्र कोही मानिस । सुन लुट्न सकिने, कुत बुझ्न सकिने, दास बनाउन सकिने केही सम्भावना रहेन, ती फर्किए ।

तर, दुई हजार वर्षपछि जब गुफामा लुकेको मानिस जंगलको किनारमा पुगेर हेर्‍यो- मानिसहरूले धान, गहुँ, नजाने अनेक नामका घाँसको खेती गरिरहेका रहेछन् । अन्न उब्जाइरहेका रहेछन् । अनेक घाँस फुलिरहेका रहेछन् । सुबिस्ताको जीवन रहेछ, दूध दिन छोडिसकेका अनेक पशु खोजेर हिँड्नै नपर्ने । त्यो जीवनप्रति लोभ लाग्यो, चौंचौं लाग्यो ।

तर, सधैं आकाशबाट फल झारेर खाइरहेको बानी, निहुरिएर माटो कोतर्न मन लाग्ने कुरै भएन । यता धान काटेर फसल भित्र्याइदिन आएको विहारीलाई चाहिँ भन्यौ- शरणार्थी ! तर, जब विदेशी धान खेतको मालिकले भन्यो- पसलबाट धान किनेर खान सकिने पैसा दिन्छु सोझै, कोकाकोलामा मुछेर भात खा ! बियरमा साँधेर घोटेको चन्दन खा ! तिमी ‘आशे’ भएर कुबेत र कतार लाग्यौ, कफनमा बाँधिएर फर्कनलाई !

यहाँ मानिस जेटी र जेटीए हुन्छ आफ्नो खेतीमा त्यो ज्ञान लगाउनलाई होइन, जागिर खानलाई । कृषिमा पीएचडी गर्छ आफ्नै खेती गर्नलाई होइन, जागिर खानलाई । अर्थशास्त्र र वाणिज्य पढ्छ आफ्नो व्यवसाय सफल बनाउनलाई होइन, जागिर खानलाई । इतिहास पढिहाल्यो भने आफूलाई चिन्न होइन, जागिर खानलाई । भूगोल पढ्यो भने धरातल चिन्न होइन जागिर खानलाई । जागिर अर्थात् कसै न कसैको नोकर, नोकर र नोकर नै हुनलाई । कतारोमा तलब थाप्नलाई ।

प्रश्न आठौं- तिमीले आफ्नो सीपको उपयोग आफ्नै लागि गरेर बाँच्ने कोसिस कहिले गर्‍यौ ? र, तिमीले टेकेको भार थाम्न नसकेर समयको हाँगा निहुरिने हो ? अर्थात् तिमी धनी भएको तिम्रो जीवनकालले देख्न के जरुरी छ ?

आँधी र हुरी

चीनले विगत २० वर्षदेखि भित्र्याइरहेको रद्दी प्लास्टिकमा एक्कासि प्रतिबन्ध लगायो, तर कराँची र बंगलादेशमा रद्दी जहाजहरू किनारा लाग्ने र त्यसलाई भत्काउने काम भइरहेकै छ । मलेसिया र इन्डोनेसियाका किनारमा रद्दी प्लास्टिक र आणविक फोहोरहरू फाल्ने काम भइरहेकै छ । यावत् अफ्रिकी समुद्री किनारका देशहरूमा फोहोरहरू छोड्ने काम भइरहेकै छ ।

प्रश्न नवौं- हो दुईपल्ट महामारीको वेग आयो आफूले नचाहँदा नचाहँदै पनि । यसको वेगलाई नियन्त्रण गर्न सकिएन । पूरै रोक्नु त धेरै परको कुरा । तर, खुला समुद्र किनार भएको भए वर्षको ३६५ होइन ३६७ दिन बलियो देशले फालेर जाने दुसाध्य व्याधि तल तिम्रो हालत के हुने थियो ?

बिहान र साँझ

समुद्र किनारमा उभिएर जब छाल र लहरहरू हेरिन्छ, जब सूर्य डुब्छ असाध्यै सुन्दर देखिन्छ, मनले अव्यक्त आनन्द बोध गर्छ । बगरमा मानिसहरूको चहलपहल भइरहन्छ, सुगम पनि हुन्छ आउन जान- मानिसहरू भन्छन् ।

प्रश्न दसौं- तर, जौ जस्तै लाग्दैनथ्यो होला तिमीलाई समुद्र किनार, ऋषिमुनिदेखि आधुनिक विज्ञानले समेत निरन्तर प्रशंसा गरिरहने, तर ५–७ दिन खाएपछि अमन हुने ? त्योसँग तुलना गर्दा जति खाए पनि अमन नहुने चामल र गहुँ होइन र हिमालय, त्यसतलका थुम्काहरू, जसमा प्रत्येक नागीले, प्रत्येक थुम्काले चारैतर्फ बेग्लै दृश्यहरू निरन्तर उब्जाइरहन्छ ?

पुछारमा

तिमीलाई अझै पनि लाग्छ, समुद्र किनार भइदिएको भए म सम्पन्न र सुखी हुन्थेँ ? तिम्रो प्रकृतिले त्यस्तो सम्भावना देखाउँदैन । तिमी हदै सुखी भए फिलिपिन्स र इन्डोनेसियाका टापुहरूबीच देखिने डुंगामा किराना पसल र चमेनागृह राखेर भौंतारिइरहने स–साना पसलेमा परिणत हुने थियौ । तिमीलाई सयौं माछाका स्वाद थाहा हुने थियो । तर, पुर्खाले बेहोरेका सुनामीका अनगिन्ती कथाहरू सुनाइरहन्थ्यौ । अनि आफू भने समुद्री आँधी र सुनामीको एउटा समाचार बनिरहन्थ्यौ ।

आज तिमीलाई जब म हेर्छु- तिमी कुनै ‘सिपिङ म्याग्नेट’ हुने सम्भावना परपरसम्म देख्दिनँ । म तिमीले समुद्रको पीँधबाट सुन ओसारिरहेको स्वैरकाल्पनिक दृश्य पनि देख्दिनँ । म तिमीले समुद्री छालबाट बिजुली निकालिरहेको तिलस्मी रेखाचित्रसम्म पनि कोर्न सक्दिनँ ।

किनारमा समुद्र भइदिएको भए तिमी हुने थिएनौ । किनभने तिम्रो अहिलेको जे कुटी छ, त्यही नै सम्भवतः हुने थिएन । तिमीलाई फुत्केको माछो ठूलो भएको मात्रै हो ।

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७८ १०:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘शोले’ र त्यसले सारिदिएको किरा

‘शोले’को ४६ वर्ष 
तीर्थ गुरुङ

काठमाडौँ — आज अगस्ट १५ । १९७५, अगस्ट १५ कै दिन पहिलोपटक ‘शोले’ फिल्म रिलिज भएको थियो । रिलिजपछिका ४६ वर्षमा ‘शोले’माथि अनेक कथा/किस्सा निर्माण भए । पहिलोपटक आफूले हेरेको पहिलो फिल्म ‘शोले’माथि कवि/कथाकार तीर्थ गुरुङसँग पनि केही घटना/केही किस्सा लिपिबद्ध छन् । रिलिजको ४६ वर्षमा ‘शोले’ सम्झना : 

सन् असीको दशकको पुर्वार्धमा लाहुर जाने भनेर एक बालकको रुपमा म भारतको पूर्वोत्तर राज्य नागाल्याण्डको डिमापुरमा बाथेपा र माथेसँग गएको थिएँ । आसाम राइफल्स ट्रेनिङ सेन्टर भित्रको खरलाइनमा माटाले लिपेको भुइँ भएको घरका भित्ताहरू बाँसको चित्राले बनेका थिए र छानाचाहिँ खरको । त्यो टोल परिवार लिएर आएका हवल्दार तहसम्मका लाहुरेहरूको ‘फेमिली लाइन’ थियो । भाषा, खानपिन, थरी थरीका मान्छे मेरा लागि नौला अनुभव थिए । मैले त्यहाँ नै पहिलो पटक कुवा देखेँ र त्यसैको आडमा बाकस जस्तो शौचालय पनि । बोतलमा पानी भरेर मान्छेहरू त्यो होचो शौचालयमा पस्थे । कोही नजिक आए भित्रकाले ढोकारुपी बोराको पर्दा हल्लाउनुपर्थ्यो । कुवाको तलतिर धान खेत थियो र पारीपट्टि चाहिँ बाक्लो झाडीयुक्त जङ्गल । एकदिन आफूभन्दा सानो एकजना केटाले पिट्ला जस्तो गरेपछि डराएर दलदल जस्तो धान खेतमा खुट्टा गाड्दै पारी जङ्गलमा पुगें र माथेले मलाई बोलाएको सुन्दा म निकै पर पुगेको थाहा पाएँ । आएपछि माथेले मलाई गुरुङ भाषामा लोत्रे भन्दै गाली मात्र गर्नु भएन बरु त्यो जङ्गलमा नागाहरू बस्छन् र तिनले केटाकेटीलाई काटेर खाइदिन्छन् भनेर आत्तिँदै सुनाउनुभयो । मलाई लाहुर मन परेन ।

तर, जब स्कुलमा मैले एकजना नागालाई नै सबैका प्रिय लोथा सरको रुपमा पाएँ, म दोधारमा परें । आतोहो सेमा र सामुएल सेमा नामका सहपाठी साथीहरू पनि नागा समूदायकै थिए जो तालिम केन्द्र बाहिरबाट भित्र पढ्न आउँथे । सामुएल सेमा, जो गाउँको मेरो साथी ठकुरी जस्तो थियो, ले त बाहिरको कोप्चे बजारमा आफ्नो आमासित मलाई चिनाएको पनि थियो । जब उनले प्रेमपूर्वक आफ्नो घरमा केही खानाको निम्ति निम्त्याइन्, मलाई आमाको याद आएको थियो । अनि मलाई लाहुर ठीक ठीकै लाग्न थाल्यो ।

तर यी पंक्तिहरू लेख्नको मूल कारण अर्को अचम्मका कुरा हो—पिक्चर । मान्छेहरू पिक्चर हेर्न भनी जान्थे र त्यसका गफ गर्थे जुन म बुझ्दिनथें । कक्षामा साथीहरू पनि मौका पाउनासाथ पिक्चरका गफ गर्थे र मैले त्यतिञ्जेल बुझेअनुसार पिक्चर भनेको कुनै सत्य घटना थियो जहाँ मान्छेहरू नाच्थे, गाउँथे र बढी त लड्थे र मर्थेमार्थे । लड्ने र मर्नेमार्ने भनेपछि डरका कारण मेरो रुचि त्यतापट्टि खासै गइसकेको थिएन ।

खरलाइन बाट पक्कीलाइन तिर सर्नुभन्दा केही हप्ताअघि बल्ल ‘एकदम राम्रो’ भनेर कहलिएको पिक्चर हेर्न जाने भनेर बाथेपाले माथेलाई भन्नुभयो । मान्छेहरूले त्यो दिन छिट्टै रोटी खाए र टोललाई सुनसान पारेर एकैचोटि लस्कर बनाएर गए (जेसिओ र अफिसरहरूका लागि पहिल्यै प्रदर्शन गरिएको थियो होला जस्तो लाग्छ) । भयमिश्रित उत्सुकता बोकेर म बेलुका उहाँहरूसँग गएँ । एउटा विशाल भवन अगाडि मान्छेको उल्लेखनीय भीड थियो । मान्छेहरू हतार गर्दै ढोकाभित्र छिर्न खोज्दै थिए । हामी पनि बडो कष्टका साथ भित्र छिर्‍यौं । भित्र अँध्यारो र अर्कै किसिमको अप्रिय गन्ध र उष्णता थियो । हामी राम्ररी बस्न नपाउँदै चर्को अवाज आयो र अगाडि नै ठूलो उज्यालो भयो । धुँवा पुत्पुताउँदै एउटा रेल जुन मैले चढिसकेको पनि थिएँ, हामीतिर नै आउँदै थियो । म डरले एकातिर भाग्न थालें । माथेले बोलाए पनि म सिटमा बस्न गइनँ । मान्छेहरू जहाँका तहीँ थिए । त्यो रेल भने भयङ्कर ठूलो हुँदै आयो तर त्यसको टाउको देब्रे कुनामा अदृश्य भइहाल्यो । केही समयपछि घोडामाथि बसेर बडो फूर्तीका साथ मान्छेहरू दौडिरहेका थिए । तिनका विशाल अनुहार देखेर मेरा आँखाहरू विस्फरित भए । अर्को बेला पर्दामा कसैले बन्दुक ताक्दा मैले कान थुन्न पुगें । घोडाबाट मान्छेहरू बलड्याङ्ग खस्थे । खाली घोडाहरू बेतोडले दौडिरहेका थिए । बडेमानका मान्छेहरू गफ गरिरहँदा त्यो हल नै थर्किएको जस्तो हुन्थ्यो । भटभटेमा बसेर गीत गाउँदै गरेको दृश्य, होलि भन्दै नाचिरहेको दृश्य भन्दा मलाई सरदारले बन्दुकको गोली नचलेकोमा अचम्म मानेर खित्का छोड्दै हाँसेको र अन्तमा तीनजनालाई एकैचोटि मारिदिएको दृश्य भयानक थियो । गब्बरले ठाकुरका परिवारलाई मारेको दृश्य, उसले ठाकुरको हात च्वाट्ट काटिदिएको दृश्य सब भयङ्कर थिए । डराउँदै आँखा नचिम्लिकन मैले त्यो पिक्चर हेरें । त्यो ‘मेहबुबा मेहबुबा’ गीत आउने बेला थियो जब मैले पहिलोपटक नाङ्गो पाखुरा र तिघ्राहरू देखाउँदै नाचिरहेको महिलालाई लजाउँदै हेरेको थिएँ, अझ माथेले बाथेपालाई 'के हो लाजै नमानी नाङ्गै नाच्ने?' भन्नुभएको र बाथेपाले पनि थप्नुभएको थियो, 'त्यही त नि, यस्तो खत्तम स्येनिमा पनि राम्रो !' मलाई झन् शरम लागेको थियो ।

यसरी ‘शोले’ मैले हेरेको पहिलो सिनेमा थियो । मलाई ठ्याक्कै त सम्झना छैन, त्यो सन् १९८३ को कुनै गर्मी महिनाको कति गते हो, तर त्यो सिङ्गो साँझले मेरो जीवनमा, मेरो मनमस्तिष्कमा उथलपुथल ल्याइदिएको थियो । मैले राति सपनामा पनि पिक्चर नै देखेको थिएँ । घोडाहरू दौडिरहेका, गब्बरको डरलाग्दो अनुहार, सेतो साडी लगाइरहने महिलाले लालटिन निभाउँदै गरेकी र उता एकजना चाहिँ माउथ हार्मोनिकाबाट उदास धून निकालिरहेको दृश्य सपनामा पनि फेरि आए । पिक्चरको त्यो अग्लो मान्छेले मलाई मोहनी लगाइदिएको थियो जसको हेराइ, आवाज र एक खालको पीडा बोकिरहेको जस्तो आँखाले मलाई ताने । खुट्टामा शिशा गढेर रगतपच्छे भइ बसन्ती नाचिरहेको बेला विरुलाई उसैले गब्बरसिङबाट बचाएको थियो । त्यसैले ऊ मेरो लागि नायक थियो । पिक्चरमा थुप्रै मान्छेहरू मरे तर बारुदको कालो लत्पतिएको जय जब आफ्नो साथीको काखमा छटपटिँदै मर्‍यो मेरा गला अवरुद्ध भएका थिए ।

पिक्चरमा हुने कुराहरू नक्कली हुन् र जय भन्ने लम्बु मान्छेको खास नाम ‘अमिताबचन’ हो भनेर मैले एकैपटक थाहा पाएँ । र, त्यसपछि त मेरो उर्वर दिमागमा एकैचोटि हिन्दी सिनेमा, हिरो, हिरोइन, गुण्डाहरू, गीत सबैले छिट्टै जरा फैलाइहाले । रमेश सिप्पी जस्ता पर्दापछाडिका नामहरू र तिनका महत्त्व त मैले धेरै पछि क्याम्पस पुग्दा मात्र थाहा पाएको हुँ ।

भारतमा ७० मिमिमा प्रिन्ट भएको पहिलो फिल्म, एकैपटक सयवटा हलमा २५ हप्तासम्म चलेको, मिनेर्भा थिएटरमा लगातार पाँच वर्षभन्दा लामो समय चलेको, ‘मुवी अफ मिलेनियम’ घोषण भएको जस्ता कुराहरू गुगलमा पाइन्छन् । गब्बरको भूमिका सुरुमा डैनीलाई प्रस्ताव गरिएको थियो, त्यो बेला हेमा मालिनीलाई धर्मेन्द्र र सञ्जीव कुमार दुवै प्रेम गर्थे आदि रमाइला कुरा पनि पढ्न पाइन्छन् ।

आधा भित्तासम्म इँटा र त्यसमाथि बाँसको चित्राले बारेको र जस्तापाताको छाना भएको र घरभित्रै सौचालय भएको पक्की लाइनमा सरेपछि बल्ल लाउर पुगेको जस्तो भएको थियो । बाङ्गे, टिङ्कु, ठाकु र एकजना बिहारी केटा मेरा दिउँसोका साथी थिए । गाउँको गुच्चा त्यहाँ मार्बल भएको थियो । दिउँसोको सुत्ने बेलामा अरुका कोठाबाट शोले पिक्चरको डाइलग बढी बजाइन्थ्यो र गीत कम । म त्यो सुन्थें र फिल्मको दृश्यहरू सम्झिरहन्थे । साँच्ची भन्ने हो भने त्यसरी नै हिन्दी सिक्न थालें । स्कुलमा मसँग मिल्ने साथीहरू अगम लिम्बु, पदम थापा र हरिशसँग नेपालीमै कुरा गर्थें । र, गाउँमा मातृभाषा गुरुङ मात्र बोलिरहेको मैले एकैचोटि नेपाली र हिन्दी बोल्न सिकेको थिएँ । पदमले अमिताबचनको शैलीमा कपाल पालेको हुन्थ्यो । उसको देब्रे चोर औंलाको टुप्पामा ठूलै दाग थियो जुन घुमाउने लड्डु बनाउन खोज्दा काटिएको थियो र त्यसले गर्दा अर्को चोर औंला भन्दा केही छोटो देखिन्थ्यो । कक्षामा एकछिन शिक्षक ढिला हुँदा, खाजा र खेलकुदको समयमा हामी फिल्मकै गफ गरिरहन्थ्यौं । पदम त विजय बनेर अमिताबचनकै संवादहरू बोलिरहन्थ्यो । मलाई लाहुर मन पर्न थाल्यो ।

शोलेले सिनेमाप्रतिको मेरो जिज्ञासा ह्वात्तै बढाइदियो । त्यसयता मैले कैयौं पिक्चर हेरें तर शोलेले जस्तो गहिरो छाप कुनैले छोड्न सकेन । मौका पाइयो भने म अझै शोले हेर्ने गर्छु । त्यसले मलाई स्वाभाविक किसिमले पहिलो चोटिको जस्तो अचम्भित त पार्दैन तर प्रत्येक चोटि म आनन्दित हुन्छु । फिल्ममा नराखे पनि त्यति फरक नपर्ने ‘अँग्रेजोंके जमानेके जेलर’ असरानी, र दाउरा व्यापारी ‘सूरमा भोपाली’ जगदीप हेरेर हाँस्छु । पछि केष्टो मुखर्जीलाई अन्य फिल्महरूमा रक्सी खाएको मात्र देखेपनि उनको छोटो भूमिका रमाइलो लाग्छ । दुइटा मात्र सम्बाद बोल्ने म्याक मोहनलाई धेरै बेर पछि सम्म म साम्भा नै भन्थें । केही समय अघि ‘इमाम साब’ बनेका ए. के. हङ्गल र ‘कालियाँ’ को भूमिकामा अमर बनेका बिजु खोटे बितेको खबर आउँदा पनि म त्यसरी नै दु:खी भएको थिएँ जसरी उहिल्यै सञ्जीव कुमार र अमजद खान परलोक हुँदा भएको थिएँ । अहिले पनि विरु र जय पहिलो पटक आफ्नो अगाडि उभिँदा गब्बरले ठाकुरतिर दिने व्यङ्यात्मक मुस्कानले म कायल हुन्छु । साँच्ची भन्ने हो भने शोलेको आत्मा नै त्यही परपीडक गब्बरसिङ हो जस्तो लाग्छ । जावेद अख्तर साबको सम्बादलाई गब्बर सिङ्ले जसरी बोल्छन् त्यो सधैं जबर्जस्त र आइकनिक लाग्छ । विरुको बिहेको कुरा गर्न बसन्तीकी मौसीकहाँ जय जाँदाको दृश्य पनि त्यतिकै दोहोर्‍याएर हेर्न मन लाग्छ । बसन्ती जस्ती बोलक्कड पात्र मैले अर्को हेर्न पाएको छैन ।

पक्की लाइनमा सरेपछि पिक्चर हल अब स्कुल र घरबिच पर्थ्यो, दिउँसो छुट्टी भएपछि कुन पिक्चरको पोष्टर लागेको छ थाहा पाउन साथीहरूसित हलको बाटो भएर आउने गर्न थाल्यौं । पोष्टर पनि एकपटक हेरेर अघाइन्नथ्यो । कहिलेकाहीँ जुङ्गे आरपीको ड्युटि त्यता पर्‍यो भने फसाद हुन्थ्यो अनि टाप कस्नु पर्थ्यो । बाथेपाको पोशाकमा इस्तिरी लगाउनका लागि धोबीकहाँ लैजान म आवश्यकता भन्दा ज्यादा नै सकृय हुन्थें किनभने कम्पनीसम्म पुग्ने बाटो पनि हलको आडभएर जान्थ्यो । अनि ह्याङ्गरमा बाथेपाको पोशाक बोक्दै हिँडिरहँदा जुङ्गे आरपीले भन्ने भनेको ‘बच्चे, जल्दी चलो’ मात्र हुन्थ्यो । घाँटी तन्काएर पोष्टर हेर्‍यो अनि अमिताबचन देखेपछि बोतल बेचेको पैसाबाट बाराना खर्च गरेर पिक्चर हेर्‍यो । बोतलहरू चाहिँ बाथेपाले बडाखानाबाट ल्याउनु हुन्थ्यो जसको पिँधमा थोरै रम बाँकी हुन्थे । त्यसलार्ई वहाँले अर्को बोतलमा खन्याउनुहुन्थ्यो ताकि रक्सी नखाने उहाँले त्यही भरिएको बोतल पछि छुट्टिमा आउँदा कोसेली स्वरुप लिएर आउन सकियोस् ।

बाथेपाले रक्सी नखाने भएर मैले बोतलहरू बेच्न पाएँ र नयाँ रिलिज भएको फिल्म नलाग्ने त्यो हलमा पचहत्तर पैसा तिरेर मैले झिरझिर आउने फिल्महरू हेरें । प्रोजेक्टर भएको ढोका अगाडि रिलका टुक्राहरू भेटिन्थे जसलाई टर्च लाइट बालेर घरको भित्तामा हेर्दा रमाइलो हुन्थ्यो । त्यतिबेला फिल्मको कथा भएको कमिक्स पनि पाइन्थे, कलाकारहरूको तस्बिर दुरुस्त बनाएको पाएर पनि आश्चर्यचकित भइन्थ्यो । पोष्ट कार्ड पनि जम्मा गर्न थालिसकेको थिएँ ।

नयाँ फिल्म हेर्न चाहिँ चित्र दाइसित टाउन (डिमापुर शहर) जानु पर्थ्यो जहाँ दाइको हात समातेन भने हराइने डर थियो । दाइले देखाएका फिल्महरूमध्ये धर्मेन्द्र मिथुन अभिनित ‘बाजी’, बहुल कलाकार वाला ‘राज तिलक’, नयाँ हिरोको ‘हिरो’ आदिको सम्झना हुन्छ । तालिम केन्द्र भित्रको हलमाथि चाहिँ बाहिर एउटा माइक लगाइएको हुन्थ्यो र त्यतिबेला त्यसबाट नुरी, आप तो ऐसा ना थे (हामी नाथे भन्थ्यौं), प्रेमरोगका गीतहरू बजिरहन्थे । र ती गीतहरू मलाई गाउँको सम्झना दिलाउने गरेर उदास लाग्थे ।

छ र सात कक्षा नगन्य मात्रमा फिल्म हेरी बिताएँ । सिक्लेसको माघे सङ्क्रान्तिजस्ता मेलामा पोखराबाट मान्छेहरू भिडिओ र डेक अनि क्यासेटहरू बोक्दै फिल्म देखाउन आउँथे । त्यतिबेला केही हिन्दी फिल्मका अतिरिक्त पहिलो पटक ‘टर्मिनेटर’, ‘र्‍याम्बो’ जस्ता अँग्रेजी फिल्महरू हेर्ने अवसर जुरेको थियो । ती दुई वर्ष धीत मर्ने गरी फिल्म हेर्न नपाए पनि मोती सोल्टी (ऊ पनि भारतबाट आएर मेरो समपाठी हुन आएको थियो) सित हिन्दी फिल्मी गीतमा नाच्न थालें । नौ र दशमा त मोती सोल्टी मेरो रुम पार्टनरमात्र हैन, फिल्म हेर्न जाने दोस्त पनि थियो । ‘कयामत से कयामत तक’ मैले दीपज्योती हलमा तीनपटक हेरें, मोती सोल्टीले शायद कम्तीमा पाँचपटक । कक्षाका केटीहरूले उसलाई आमिर खानजस्तो भनेपछि सोल्टीलाई के चाहियो !

गाउँबाट डेढ दुई घण्टाको ओरालोमा पर्ने सोंधामा हाइस्कुल भए पनि जेहन्दार विद्यार्थी भएकोले पोखरामा पढायो भने राम्रो हुन्छ भन्ने मेरा तत्कालीन नेपाली गुरु, अहिलेका डा. रामचन्द्र पोखरेलले बालाई सल्लाह दिनुभएपछि मैले सहरमा आएर पढ्ने अवसर पाएको थिएँ । शोलेले दिमागमा भरिदिएको किरा पोखरा झरेपछि सल्बलाउन थालिहाल्यो र हप्तैपिच्छे हल धाउन लागें । कहिले त दिनकै दुइटा हेरिन्थ्यो । स्कुलको आडमा भएको भिडिओ पसलमा रातिराति फिल्म हेर्ने पाएपछि अरु के चाहियो र ! जब एसएलसी परीक्षा चल्दै थियो, भोलि शिक्षा विषयको परीक्षा भएको त्यो ‘राम्रो विद्यार्थी’ आज एकलै कल्पना हलमा ‘देशप्रेमी’ हेर्न गएको थियो । ब्रेकमा जब बाहिर आफ्नो विषय शिक्षक बद्री बिनोद प्रतीक सरसित उसको जम्काभेट भयो ऊ लाज र डरले पानीपानी हुन नपाउँदै शिक्षकले भनेका थिए, 'ठीकै छ तिमीले पढे पनि नपढेपनि ल्याउने त्यही पचपन्न छपन्न हो ।' नभन्दै उसले त्यस्तै अंक प्राप्त गरेको थियो ।

वास्तवमा म अलि ‘लोसे’ भएको हुँदा बर्खाको समय हिँड्न गाह्रो हुन्छ भनेर बा पनि जेठो छोरालाई सोंधामा पढाउन अलि तयार हुनुहुन्थेन । अनि त भद्रकाली स्कुलको हाताभित्र पस्नु अगावै म फिल्म हलमा छिरिसकेको थिएँ र शोलेमा गब्बरले कमिला किचिक्क पारिदिएजस्तो गरी मारेर घोडामाथि राखेर रामगडमा पठाइदिएको कलिलो केटा ‘अहमद’ सचिनको ‘तुलसी’ हेरिरहेको थिएँ । एसएलसीको नतीजा कुरिरहेको बेला रेडियो नेपालको पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय प्रसारणबाट दिल फिल्मको विज्ञापन बज्यो । दिलमा बेचैनी भयो । एक बिहान, रेडियोमा रिजल्ट आएको जस्तो सुनें भन्दै बालाई ढाँटें । बाले अनुमति दिएपछि दगुर्दै सिक्लेसबाट पोखरा झरें, पुर्णिमा हलमा ‘दिल’ हेरें र त्यही दिन गाउँ फर्किएँ । सामान्यत: त्यतिबेला पोखरा सिक्लेसको पदयात्रा सात आठ घण्टा हुन्थ्यो । अझ म जस्तो लोसेको लागि त नौ दश घण्टा नै हुन्थ्यो ।

डिमापुरमा करीब दुई वर्ष बसेर गाउँ फर्किदाँ साथीहरूलाई सुनाउन मसँग पिक्चरको गफ बाहेक केही थिएन । सात कक्षा नपुग्दै ‘सँगै पढ्ने’ नाममा साथीहरूसँग एउटै ठाउँमा सुत्न थालें । किशोरकालीन बदमासीका माझ त्यसरी सुत्दा निदाउनु अघि मलाई कुनै न कुनै पिक्चरको कहानी भन्नु करलागी हुन्थ्यो । मुखबाट डायलग मात्र हैन, म्युजिक पनि निकाल्थें र उनीहरू चुपचाप सुनिरहन्थे । साथीहरू निदाए कि भनेर जब म रोकिन्थें अनि कसै न कसैको आवाज सुनिन्थ्यो, 'भन न यार ।' साथीहरूले कुनै फिल्म नहेरीकन अब अमिताभ बच्चन, धर्मेन्द्र, गब्बर सिङ, सञ्जीव कुमार, मिथुन, डैनी, शत्रुघ्न सिन्हा, जितेन्द्र, कपुरहरू चिनिसकेका जस्ता थिए । उनीहरू पनि हेमा मालिनी, परबीन बबी, रेखा, रिना राय, जिनत अमान, पद्मिनी कोल्हापुरी, पुनम ढिल्लो, टिना मुनिम आदिमा को राम्री भन्न सक्ने भइसकेका थिए । अनि म उता सुनेको गफ पनि दिन्थें: खासमा डैनी नेपाली हो र ब्ल्याक बेल्ट हो, साँच्चिको लड्यो भने उसले मिथुनलाई जित्छ पिक्चरमा गुण्डा भएर रेड बेल्टसँग हारेको गर्नु परेको हो, ज्याकी खासमा दादा हो, शक्ति कपुरले सञ्जय दत्तलाई नाचमा जित्छ तर फिल्म (रकी) मा भिलेन भएर हार्नु परेको हो इत्यादि ।

मैले हेरेका सबै पिक्चरका कहानी साथीहरूलाई सुनाइसकेपछि अब म आफै काल्पनिक कथाहरू बुन्न थालें । मैले दर्जनौं फर्मुला फिल्महरू साथीहरूलाई सुनाउनका लागि त्यतिखेरै मौखिक रुपमा लेखिसकेको थिएँ । यसरी हुँदै नभएको पिक्चरको कथा सुनाउँदा सुनाउँदै थाहै नपाइकन म आख्यानको संसारमा बिचरण पो गरिरहेको रहेछु ।

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७८ १८:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×