नदीलाई चाहिन्छ बाटो- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

नदीलाई चाहिन्छ बाटो

जलवायु परिवर्तनले नेपालको हिमाली भेगमा हुने वर्षाको चरित्रमा फेरबदल ल्याएको हो ? हो भने यो असल खबर होइन । हिमाली भूतलले आरीघोप्टे वर्षा थेग्न सक्दैन । विषम वर्षा र खडेरीले जीवनयापन अब पहिलेजस्तो हुनै सक्दैन ।
अजय दीक्षित

नदी पहाडी भेगबाट तल्लो भेगमा बग्छ । बग्ने क्रममा नदीले आफूसित भएको ऊर्जा प्रयोग गर्छ । त्यसैले नदी सोझो भएर बग्दैन । एकापट्टिबाट अर्कोपट्टिको किनारामा यताउता गर्छ । मैदानी भागमा नदी नागबेली भएर बग्छ, जुन उसको खास चरित्र हो । आफ्नो प्रकृतिअनुरूप नदीले माटो–बालुवा बगाउँछ । हिमालय क्षेत्र भौगोलिक हिसाबले कमजोर भएको हुँदा, यहाँ हुने प्राकृतिक भू–क्षयको दर अन्यत्रभन्दा धेरै छ । बाढीसँगै नदीले प्रशस्तै थिग्रेनी पनि बगाउँछ । नदीले बगाएर ल्याएको मलिलो माटाले नै मैदानी भू–भाग र डेल्टा निर्माण भएको हो । मलिलो माटो कृषिका लागि सहयोगी हुन्छ, तर बालुवा र गेग्रान
सहयोगी हुँदैनन् ।

खडेरी, नागबेली नदी, थिग्रेनीको बहाव र बाढी व्यवस्थापनका प्रयास जारी छन् । यी प्रयासमा प्रयोग गरिएको ज्ञानपुञ्जले नदीको पानी (वाटर), ऊर्जा (इनर्जी), जलचर (बायो–डाइभर्सिटी) र थिग्रेनी (सेडिमेन्ट) लाई समष्टिगत हिसाबमा नलिई खाली पानी (एचटुओ) बाट मात्रै फाइदा लिने (बाँध ब्यारेज इत्यादि निर्माण गरेर) बाटो लिएको छ । पानी, ऊर्जा, जलचर र थिग्रेनीको संयोजित ज्ञान प्रयोग हुनुपर्नेमा त्यो खण्डित हिसाबले प्रयोग भएको छ । र, खण्डित ज्ञानमै तटबन्धको अवधारणा पनि घनीभूत हुन थालेको हो ।

हुन त पूर्वकालमै पनि तटबन्ध निर्माण गरिन्थे । तर, बाढी र फाँट मिल्न दिनु हुँदैन, पर्खालसरह तटबन्ध निर्माण गर्नुपर्छ भने मान्यता स्थापित भयो– बाढीबाट पूर्णसुरक्षा हासिल गर्न । तर, पूर्णसुरक्षा हुन सकेको छैन । विश्वमा दुईथरीका तटबन्ध छन्– निर्माण भई फुटेका र फुट्नेवाला । मैदानी भेगमा बाढीको समयमा डुबान हुँदा स्थानीयले तटबन्धमा आश्रय लिएका धेरै उदाहरण छन् । नदीमा तटबन्ध नबनाउने बरु डुबानबाट तत्काल आश्रय लिन सकिने स्थलको निर्माण गर्ने परिकल्पना छलफलको विषय होला ?

यसै मनसुनमा नेपाल, जर्मनी, चीन, भारत, पाकिस्तान, न्युयोर्क, ओमान, टर्की र अफ्रिकी मुलुकका सहरमा वर्षाले व्यापक बाढीको विपद् ल्यायो (नेपालमा मनसुनमा भएको वितण्डाबारे तल छलफल गरिनेछ) । बाढीले सहरका बाटाहरू नदीसरह बने । मोटरगाडी तैरिएर बगेका दृश्य देखियो । जनधनको क्षति भयो । चीनमा त सब–वेमा बाढीको पानी पस्यो र ठूलो विनाश गर्‍यो । सहर विकासको क्रममा बाढीको जोखिम बढेको रहेछ । चीनको हेनानमा बाढीको समयमा इन्टरनेट र एटीएमले काम नगरेको पाइयो । वैज्ञानिकहरूको मत छ– वायुमण्डलमा हरितगृह ग्यासको मात्रा बढ्नु नै यो विषम वर्षाको कारण हो । औसत तापक्रम औद्योगिक कालखण्डको तुलनामा झन्डै १ डिग्री सेल्सियस माथि पुगेको छ, जलवायु परिवर्तन हुँदै छ । अर्बौं लगानी गरी पूर्वाधारको तर्जुमा र निर्माण गर्दा जलवायु परिवर्तनले ल्याउने जोखिमलाई परम्परागत झ्यालबाट मात्रै आकलन गर्ने हो भने विनाश बढ्नेछ, पुनर्निर्माणको खर्च दसौं अर्ब पुग्नेछ । मृत्यु, विस्थापन, अन्य सामाजिक, सांस्कृतिक क्षति कति होला ?

सामान्यतया वर्षा कम हुने मनाङ जिल्लामा यस वर्ष धेरै पानी पर्‍यो । त्यस जिल्लाको नासो गाउँमा अध्ययनरत जीवनमणि पौडेललाई स्थानीयहरूले बताए, ‘यता त लमजुङे पानीजस्तै वर्षा पो हुन थाल्यो । पहिले यस्तो पानी परेको थाहै थिएन ।’ के जलवायु परिवर्तनले नेपालको हिमाली भेगमा पर्ने वर्षाको चरित्रमा फेरबदल ल्याएको हो ? यदि हो भने यो असल खबर होइन । हिमाली भूतलले आरीघोप्टे लमजुङे वर्षा थेग्न सक्दैन । त्यस भू–भागको परम्परागत प्रकृतिसित अभ्यस्त रहेको स्थानीय परिस्थितिकीय प्रणाली, समुदाय, जनजीविकाका लागि यो नयाँ वास्तविकता (न्यु नर्मल) हुने भयो । वायुमण्डलको औसत तापक्रम माथि गएको हुँदा नयाँ वास्तविकता भोग्नुपर्ने भयो । यो वास्तविकता हाम्रो कारण नभई विकसित मुलुकहरूले उत्सर्जन गरेको हरितगृह ग्यासले उत्पन्न गरेको हो । विषम वर्षा र खडेरीका कारण जीवनयापन अब पहिलेजस्तो हुनै सक्दैन ।

अगाडिको बाटो के त ? एउटा बाटो स्पष्ट छ, विकसित मुलुकहरूले हरितगृह ग्यासको उत्सर्जन घटाई वायुमण्डलको औसत तापक्रम बढ्न नदिनु । तर, उत्सर्जन घटेको छैन । नेपालकै पनि हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढेको छ । सन् २०१४ देखि २०२१ सम्म यो परिमाण झन्डै १०० प्रतिशतले बढेको पाइयो । मानौं, भोलि विश्वव्यापी उत्सर्जन शून्यमा झारियो, तर वायुमण्डलमा विगतमा उत्सर्जन भइसकेको हरितगृह ग्यासले विश्व जलवायुलाई उथलपुथल पारिरहन्छ । विषम वर्षा र खडेरी नयाँ वास्तविकता हुनेछन् । अनुकूल नरही सुखै छैन । अनुकूल रहनु भनेको के हो ? के गर्ने ? कहाँबाट सुरु गर्ने ? कसरी ?

सन् १९९५ तिर मैले जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी अध्ययन सुरु गर्दा एउटा विश्वव्यापी भनाइ थियो, ‘नेपालजस्ता मुलुकले जलवायु परिवर्तनका प्रभावसित अनुकूल रहनुपर्छ ।’ मेरो मनमा खुल्दुली उठ्ने गर्थ्यो– कुन नेपालअनुकूल रहने हो ? बैतडी, काठमाडौं, वीरगन्ज, ताप्लेजुङ ? हाम्रो भौगोलिक र सामाजिक विविधताले अनुकूलमा कस्तो भूमिका खेल्छ ? स्पष्ट जवाफ थिएनन् । अझै छैनन् । स्थापित हुन सुरु हुँदै गरेको विधा थियो– अनुकूलन । अझ यूएनएफसीसीसीमा त अनुकूलन खासै छलफलमा नआएको विषय थियो । बिस्तारै अनुकूलनका चुनौतीबारे केही बुझ्न थालियो, तर बुझ्न धेरै बाँकी छ । त्यसबखत कार्बन उत्सर्जनको दर हेर्दा अझै तीस चालीस वर्ष समय छ अनुकूलन तयारीका लागि भन्ने, एउटा बुझाइ थियो । आफ्नै जीवनकालमा जलवायु संकट सुरु होला भन्ने त चिताएकै थिइनँ ।

विकासमा विपद् जोखिमलाई कम गर्ने विधि कसरी समायोजन गरिएको छजस्ता प्रश्नसित पनि अनुकूलन जोडिएको छ । विकासको परिकल्पना, प्रचलित शिक्षा, डिजाइन, निर्माण, अनुगमन, मर्मत, राजनीति र समाजको व्यवस्थाले यो अन्तरसम्बन्धलाई कसरी बुझेको छ ? नेपाल मात्रै होइन, छिमेकी भारत र पाकिस्तानको विकास–यात्रामा हिमाली भेगका भू–गर्भ, पहिरोका जोखिम र वर्षाका अन्तरसम्बन्धलाई वास्ता नगरेका निकै घटना देखिएका छन् । धरातलप्रति असंवेदनशील प्रचलित विकास निर्माणको जडसूत्रवादमा जलवायु परिवर्तनले नयाँ चुनौती थपेको छ ।

जस्तो बंगालको खाडी र अरेबियन सागरमा एकैपल्ट समुद्री आँधी आउन थालेको छ । पहिले यस्ता घटना भएका थिएनन् । समुद्र सतह बढेर र समुद्री आँधी आएर विस्थापित हुनेको संख्या हजारौं होइन, लाखौं हुने परिदृश्य छन् । विस्थापित भएका परिवारहरू सहरतिरै आउने हुन् । विस्थापितलाई सहरमा कसरी दिगो व्यवस्थापन गर्ने ? हिजो–आज चल्दै गरेको अव्यवस्थित सहरीकरणलाई यो क्रमले के गर्ला ? वायु प्रदूषण, पानी आपूर्ति, फोहोरमैला व्यवस्थापन, सार्वजनिक यातायात, जनजीविका सहरहरूमा थाती रहेका विषय हुन् ।

सहरका पूर्वाधार वर्षाले ल्याएको भेलको भार थेग्न सफल छैनन् । अलिक बढी वर्षा हुँदा सडकहरू नदीसरह बन्न थालेका छन् । भेल पसेको वर्षाको परिमाण ज्यादा भएर हो कि सहरी विकासको ढाँचाले ? अर्कोतिर खडेरी बढेर पहाडमा मूल सुकेपछि घर–परिवारले खानेपानी कसरी पाउलान् ? यीलगायत कृषि, जनजीविकाका अन्य थुप्रै विषय छन् । लाखौं अनुकूलित कसरी रहने भन्ने प्रश्नको ठ्याक्कै जवाफ छैन । समग्र परिपाटीमा परिवर्तन नभई अनुकूल हुने उद्देश्य व्यापकस्तरमा हासिल हुन गाह्रो छ ।

...

मनसुन सुरु भएलगत्तै भारी वर्षाका घटनाले मलाई आफ्नो युवा अवस्थातिर पुर्‍यायो । त्यसबेलाका बाढी–पहिरोका अनुभव/अनुभूति विम्बका रूपमा मस्तिष्कमा सुरक्षित छन् । सन् १९७० को दशकमा इन्जिनियरिङ अध्ययन गर्न उत्तर विहार हुँदै उडिसा पुग्दा–फर्कंदा रेलबाट वर्षाको महिनामा बाढीले भरिएको गंगा नदी र तिनको शाखा देखेको सम्झन्छु । मध्य १९८० तिर बंगलादेश र पूर्वी नेपालमा आएको बाढीपछि त्यो विषयमा मेरो चासो बढ्न थाल्यो । र, अध्ययन सुरु गरें ।

सन् १९९३ जुलाईमा काठमाडौंलगायत कुलेखानी भेगमा परेको मुसलधारे वर्षाले व्यापक बाढीको विपद् ल्याएको थियो । झन्डै १५०० जनाको ज्यान गएको थियो । ठूला–साना पूर्वाधार र घरबासमा व्यापक नोक्सान भएको थियो । कुलेखानी जलविद्युत् योजना र तल रौतहटको वाग्मती ब्यारेजमा ठूलो क्षति पुगेको थियो । आग्राखोला, बल्खुखोला, मलेखु, राप्ती नदीहरूमा निर्माण गरिएका पुलहरू भत्किएका थिए । राति ठूलो पानी परेको खबर बिहान आइपुगेको थियो राजधानीमा । हिजो–आजजस्तो मोबाइल, फेसबुक वा ट्वीटरको सुविधा थिएन । ती दिनमा राजनीतिक दलले आन्दोलन गरेका थिए । ठूलो पानी परेको त्यस दिन नेपाल बन्दको घोषणा थियो सायद । काठमाडौंलाई तराईसित जोड्ने बाटो र पुलहरू बाढीले भत्किए भन्ने खबर राजधानीमा आइपुगेपछि बन्दको प्रभाव रहेन । पेट्रोल पम्पहरूमा गाडीका ताँती लाग्न थालेका थिए ।

मलेखु खोलामा बनेको पुल सन् १९८० को मध्यतिर आएको बाढीले बगाइसकेको थियो । पुलको पुनर्निर्माण पुरानै ठाउँमा गरिएको थियो । सन् १९९३ मा बाढीले त्यो पुल फेरि बगाएको थियो । मध्य १९८० को घटनाबाट के पाठ सिकियो कुन्नि !

...

सन् २०२१ को मनसुनमा सरदरभन्दा धेरै पानी पर्ने प्रक्षेपण गरिएको थियो । नभन्दै मनसुन सुरु भएलगत्तै एकै क्षेत्रमा भारी वर्षाका घटना हुन थाले । मनाङको चामे क्षेत्र र मुलुकका अन्य पहाडी भेगमा अनपेक्षित बाढी र पहिरोका विपद् आए । मेलम्ची उपत्यकामा कल्पना नगरेको लेदो र ढुंगासहितको बाढीले व्यापक विनाश गर्‍यो । बाढी आउँदै छ भन्ने खबर समयमा तल्लो भेगमा पुगेकाले धेरै मानवीय क्षति हुन पाएन । फेरि आएको त्यस्तै बाढीले मेलम्चीमा विनाश थप्यो । लेदो बग्ने क्रम अझै जारी छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र र नेपाल इन्जिनियर्स एसोसिएसनले गरेका हालैका अध्ययनले मेलम्ची उपत्यकाको विपद्लाई बहुप्रकोपको उपज भनेको छ । केही घटनाहरू हुन सन् २०१५ को भूकम्पले हल्लाएको उचाइको पहाडी भूतल, तापक्रममा वृद्धि, हिउँ पग्लनु, डढेलो, वर्षा, पहिरो, पहिरो गएर थुनिएको नदी र नदी थुनिँदा बनेको तालको अस्थायी बाँध फुट्नु । राष्ट्रिय विपद् प्राधिकरणको टोली मेलम्ची नदीको उपल्लो जलाधारमा अध्ययन गरी फर्केको छ । गत वर्ष पनि हाम्रो पहाडी भेगमा ४४८ पहिरोका घटनामा २९७ जनाको ज्यान गएको थियो । यस वर्षलगायत विगतका विपद्का अनुभव संयोजनले जोखिमको बदलिँदो परिदृश्य अगाडि ल्याउनेछन् । तत्अनुरूप हाम्रो तयारीे हुनुपर्छ ।

माथि उल्लेख भएको मध्य १९८० को प्रशंगझैं यस वर्ष अप्रिलदेखि जुन महिनामा नेपालमा १८ वटा मोटर चल्ने पुलहरू भत्केको खबर आएका छन् । यी घटनाले पुलको डिजाइन, निर्माण र व्यवस्थापनबारे के कस्ता पाठ प्रस्तुत गर्छन् ? जिम्मेवार निकायले अनुगमन गरी मूल्यांकन गर्दै विधि परिमार्जन सुरु गर्लान् भन्ने विश्वास छ । फेरि आएको बाढीले हेलम्बुस्थित चनौटेको रातो पुल बगाएको छ ।

सन् १९९३ मा बाटो र पुल भत्किएकाले काठमाडौंमा आवश्यक आधारभूत सामग्रीको आपूर्ति रोकिएको थियो । सिन्धुली हुँदै तराई र दक्षिणकाली हुँदै हेटौंडाको बाटो बनिसकेको थिएन । हेटौंडा–काठमाडौं रोपवे (तार बाटो) भने सञ्चालनमा थियो । केही सामान ढुवानीमा त्यस रोपवेले सहयोग गरेको थियो । हिजोआज यो रोपवे चालु छैन । तीर्थस्थल र पर्यटनस्थल पुग्न रोपवे निर्माण गरिएका छन् (मनकामना, कालिञ्चोक, चन्द्रागिरी) । नयाँ पर्यटनस्थलमा रोपवे प्रस्तावित छन् । यसै वर्षको बजेटमा गिट्टी, ढुंगा निर्यातका लागि रोपवे निर्माण गर्ने विषय उल्लेख गरिएको थियो । तत्पश्चात्का सार्वजनिक संवादमा गिट्टी, बालुवा बेच्न हुने र नहुने भन्ने दृष्टिकोण आए । तर, नेपालमा सामान ढुवानी र आवतजावतमा रोपवे किन प्रवर्द्धन हुन सकेन भन्ने प्रसंग उठेन ।

हामीलाई रोप–वे किन चाहिन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्ने एउटा प्रयास सन् २००३ मा प्रकाशित ‘रोपवे इन नेपाल’ पुस्तकमा गरिएको छ । झोलुंगेपुल निमार्णमा नेपालले क्षमता हासिल गरेको छ । त्यसमा रोपवेको गोन्डोला समायोजन गरी बिजुलीले चल्ने रोपवे निर्माण गर्ने पथमा लाग्न नेपालले प्रयास नै गरेन । पहाडी भेगमा यातायातको एउटा विकल्पको रूपमा स्थापित हुन सक्थ्यो— रोपवे । सामान ढुवानी गर्न गुरुत्व–बलमा चल्ने रोपवे प्रविधि उपयुक्त हुन्थ्यो । सडक निर्माणको अर्थराजनीतिले यी सम्भावनालाई निमिट्यान पारेसरह भएको छ ।

सन् १९९३ को वर्षापछि बाढीले कुलेखानी खोलामा ल्याएको माटो र गेग्य्रानले इन्द्रसरोवरको डेढ स्टोरेजको ठूलो हिस्सा भरिदिएको थियो । त्यस जलविद्युत् योजनाको पावर हाउसमा पानी लैजाने टनेलको मुखमा माटो जमेपछि सो सम्भव भएन । अहिले नयाँ इन्टेक निर्माण गरिएको छ । मकवानपुरको जुरीखेत खोलामाथिबाट लगिएको योजनाको पेन्स्टक पाइपलाई पहाडबाट खसेर आएको भीमकाय ढुंगाले ध्वस्त पारिदिएको थियो । यस वर्ष (२०२१ मा) त्यस्तै ठूलो ढुंगा मुग्लिन–नारायणघाट बाटोमा बज्रिन आइपुगेको थियो । भाग्यले कोही हताहत भएनन् । पहाडी धरातल, भीर, भौगोलिक बनावट, वर्षा र मानवीय हस्तक्षेपले ल्याएका विगतका विपद्–अनुभवले हामीलाई के–कस्ता पाठ सिकाएका छन् ? त्यसपछिका विपद्हरूबाट पनि सिक्न सकिने मनग्य पाठ छन् । तर, हिजोआजको सन्दर्भ हेर्दा भन्न सकिन्छ, ‘हिँडदै छ पाइला मेट्दै छ’ को क्रम निरन्तर चलेको छ ।

सन् १९९० को दशकमा हाम्रो तराईरमधेस, सीमापारि भारतका बिहार–उत्तर प्रदेशमा बाढी व्यवस्थापनमा समुदायको सहभागितासहित समूहहरूसित अध्ययन सहकार्यमा अन्य सहकर्मीसित म पनि सहभागी हुन थालें । एउटा सभामा भारत–नेपालका समूहका सदस्यबीच ‘बाँध’ बारे निकै विवाद भएको सम्झना छ । सीमापारिका सहभागीहरू बाँधविरोधी थिए भने हाम्रातिरका ‘बाँध निर्माण गर्नुपर्छ’ भन्थे । विवाद ‘बाँध’ को व्याख्यामा थियो । भारतका सहभागिले तटबन्धलाई बाँध भनेका रहेछन् भने नेपालकाले बिजुली उत्पादन गर्ने माध्यम । भारतका सहभागीले विहार र उत्तर प्रदेशमा निर्माण गरिएका तटबन्ध फुटेर आएको बाढीबाट प्रताडितहरूका पीडा देखेका थिए, तटबन्धबारे तिनको सकारात्मक धारणा थिएन । कोसी, गण्डक, वाग्मती नदीका किनारामा निर्माण गरिएका तटबन्धहरूले जलजमाव ल्याएका छन् । ती फुटेका थुप्रै दृष्टान्त छन् । सन् २००८ मा सुनसरीको कुशाहामा कोसीको पूर्वी तटबन्ध फुटेर नेपालका ५० हजार र विहारमा ३५ लाख जनता प्रभावित भएका थिए ।

सन् १९९८ मा नेपालको नवलपरासी–लुम्बिनीलगायतका क्षेत्रमा व्यापक वर्षा भई बाढी आएको थियो । त्यस बाढीबारे गोरखपुरका मित्रले सुनाएको अनुभव स्मरणयोग्य छ । त्यस सहरमा रिक्सा चलाउने तिनले चिनेका एक नेपाली युवक रहेछन् । उनले ती युवकलाई भनेछन्, ‘तिम्रो मुलुकबाट आएको पानी हेर्न जाऊँ ।’ केहीबेरपछि तिनीहरू पश्चिम राप्ती नदीको छेउछाउ पुगेछन् । बाढी देखेपछि नेपाली युवकको प्रश्न थियो, ‘हाम्रो मुलुकमा समुद्र छैन, कताबाट आएको यो पानी ?’ उपल्लो भेगमा परेको पानी तलतिर हुँदै अरू शाखा–प्रशाखाका पानीलाई समेटेर समुद्रमा पुग्नुपर्‍यो, जलचक्र निरन्तर राख्दै ! पहाडका टुप्पामा भ्यु टावरको निर्माण, सामान्य इन्जिनियरिङबिनै डोजर प्रयोग गरी बनाइने बाटो र ढुंगा/बालुवाको दोहनबाट आएको वित्तीय आम्दानीलाई नै विकास मान्ने अर्थराजनीतिले यो आधारभूत ज्ञानलाई बिर्सेको छ । नदीलाई हेपेको छ, जथाभावी गरेको छ । कमजोर बासिन्दा, प्रकृति र भविष्यमा जोखिम स्थानान्तरण गरेको छ ।

त्यस कालखण्डसम्म (सन् १९९० को दशक) बाढीलगायतका विपद् व्यवस्थापन परम्परागत विधिबाट निर्देशित हुनेगर्थ्यो । अर्थात विपद् भनेको एकपल्ट हुन्छ, व्यवस्थापन भनेको राहत वितरण गर्नु हो, त्यति गरेपछि पुग्छ भन्ने मान्यता स्थापित थियो । यद्यपि प्रश्न उठ्न भने सुरु भइसकेको थियो । हिजो–आज राहत बाँड्नु मात्रै व्यवस्थापन होइन भन्ने विषय स्थापित छ, सैद्धान्तिक हिसाबले । तर, व्यवहारमा राहतकेन्द्रित बाटोकै बाहुल्य छ । सबैखाले विपद्मा सीमान्त, कम आम्दानी भएका, अशक्त, महिला, वृद्ध र बालबालिकाले बढी नकारात्मक प्रभाव भोगेका वास्तविकता छन् । विपद् जोखिम कम गर्न प्रविधि मात्रै पर्याप्त हुँदैन, सामाजिक, राजनीतिक र संस्थागत व्यवस्था महत्त्वपूर्ण आयामको रूपमा अगाडि आउँछन् । नेपालको सन् २०१७ को विपद् जोखिम न्यूनीकरण ऐनले विपद् व्यवस्थापनलाई समग्रतामा गर्ने प्रस्ताव गरेको छ । तर, संस्थागत हुने क्रममा गर्नुपर्ने थुप्रै काम बाँकी छन् ।

सामान्यतया हाम्रो क्षेत्रमा मनसुनका महिनाहरूमा बाढी आउँछ । बाढी र अन्य विपद् हिजो–आजका मात्र घटना होइनन् । विगतमा बाढीले वितण्डा मच्चाएका अनेक अनुभव छन् हामीसँग । भविष्यमा पनि बाढी आउनेछ । हाम्रो उद्देश्य त्यस्ता घटनाबाट बच्नु, तिनको बाटामा नपर्नु, जोखिम कम गर्नु हो । वर्षा नभए खडेरी पर्छ । कृषि व्यवस्था नराम्ररी प्रभावित हुन्छ । चुनौती बाढी र खडेरीको विषमतासित कसरी जुध्ने भन्ने हो । खडेरीसित जुध्न एउटा बिकल्प हो खोंचमा जलाशय निर्माण र पानी सञ्चय । बिजुली उत्पादन, सिंचाइ, आन्तरिक जल यातायात, मत्स्यपालन र जल मनोरञ्जनका लागि पनि जलाशय प्रयोग हुन्छ । तर, खडेरी परे नदीमा कम पानी आउँछ, जलाशय भरिन पाउँदैन । अमेरिकाको कोलोराडो नदीमा बनेको हुभर बाँधले सृजना गरेको मिड जलाशयको तह जलवायु परिवर्तनले ल्याएको व्यापक खडेरीका कारण हिजोआज पहिलोपल्ट इतिहासमा सबैभन्दा तल छ । जलाधार क्षेत्रमा पानी नपर्दा विगतमा हाम्रै इन्द्रसरोवर पनि भरिन नसकेका दृष्टान्त छन् । जलाशय निर्माणले ल्याएका सामाजिक र वातावरणीय असरहरूको उचित सम्बोधन नभएका र थिग्रेनीले ती जलाशय छिटो भरिएका थुप्रै विश्वव्यापी अनुभव छन् ।

पोखरी, भूमिगत जलभण्डार, ताल–तलैयाजस्ता विधि जलआपूर्तिका अन्य विकल्प हुन् । समस्या के भइदियो भने पोखरी, ताल, तलैयामा व्यापक हस्तक्षेप भएका छन् । र, भूमिगत जलको अनियन्त्रित दोहन भएको छ ।

खडेरीमा पानी आपूर्तिका साथै जलाशय बाढी नियन्त्रणका लागि सहयोगी हुन सक्छ । तत्अनुरूप जलाशय निर्माण गरिएका छन् । जलाशयको आयतन निश्चित हुन्छ । नदीमा पानी आइरह्यो भने त्यो सञ्चय हुन सक्दैन, जलाशयको क्षमताले धान्दैन । स्पिल–बेबाट पानी बगाउनुपर्छ, नत्र पानीको तह बढेर बाँध भत्किन सक्छ । पोहोर साल दक्षिण भारतमा धेरै वर्षा भई नदीहरूमा पानी बढेका कारण स्पिल–बेहरू खोल्नुपरेको थियो । फलस्वरूप तल्लो भेगमा पानी थपिन पुगेको हुँदा बाढीको जोखिम झन् बढेको थियो । यस वर्ष पनि यस्तै घटना दोहरिएका छन् ।

केही वर्षयता धेरैतिर नदीका फाँटहरूमा बस्ती विकास गरिएका छन्, भएका छन् । नदीको किनाराबाटै घर उठाइएको छ । अझ नदीलाई संकुचित पारी किनाराका जग्गामा प्लटिङ गरी घर एवं अन्य व्यापारिक भवन निर्माण गर्ने चलन बढ्दो छ । र, स्वीकार्य छ । यस्तो प्रचलनमा धेरै पानी परे के हुन सक्ला भन्ने प्रश्न उठाइँदैन । न त नदीलाई बाटो चाहिन्छ भने विषयमै विमर्श भएको देखिन्छ । वर्षाको मात्रा बढी भई बाढी आएपछि बस्तीमा पानी पस्छ, डुबान हुन्छ । किनारालाई नदीले काटेको र जमिनसँगै घरहरू गर्लम्मै ढलेका विगत छन् हामीसँग । नगर र महानगरको शासन विधिको भयानक असफलता हो यो ।

पुर्खाबाट हामीले जुन पृथ्वी पाएका थियौं, यसलाई त्यही हिसाबले युवा पुस्तामाझ हस्तान्तरण गर्न हाम्रो पुस्ता चुकेको छ । र, यो पुस्ता विकासको परम्परागत संरचनामा रमाएको छ । प्राकृतिक संशाधनको परिधिभित्र समाज र त्यसको परिधिभित्र आर्थिक मानव भन्ने वास्तविकता बिर्सेर आर्थिक मानवलाई टुप्पामा राखिएको छ । र, आफ्नो फाइदाअनुरूप प्रयोग नभए प्रकृतिको निधि खेर गएको भन्ने भाष्य स्थापित गरिएको छ । स्विडेनकी ग्रेटा थनबर्गले प्रतिनिधित्व गर्ने युवापुस्ताको तप्काले यो विषय उठाएको छ । युवापुस्ताले तात्त्विक प्रश्न उठाएकामा पकड राखेको पुस्ता विचलित छ । ऊ आफ्नो पकड छाड्न चाहँदैन ।

हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउनैपर्छ— खनिज इन्धनको दोहनमा आधारित आर्थिक र सामाजिक संरचनाको रूपान्तरणद्वारा । धेरै ग्यास उत्सर्जन गर्ने विकसित मुलुकहरू चीन, भारतले अगुवाइ लिनुपर्ने छ । नेपालले ठूलो मात्रामा हरितगृह ग्यास उत्सर्जन नगरे पनि विश्वव्यापी उत्सर्जन कमीमा योगदान गर्नु हाम्रो पनि जिम्मा हो । आफ्नै आर्थिक–सामाजिक हितका लागि रूपान्तरण जरुरी छ ।

विकास र जलवायु परिवर्तनले ल्याउने विपद्ले नेपालका हरेक तहका राजनीतिक नेतृत्वपंक्ति, प्रशासक, निजी क्षेत्र, सामाजिक नेता, विश्लेषक, प्राज्ञिक, सञ्चारकर्मी, शिक्षक सबैलाई जलवायु परिवर्तन र अन्य जोखिम कम भएको बाटो खोज्न झकझकाएको छ । कोभिड–१९, जलवायु परिवर्तन एवं बाढी र खडेरी एकैसाथ छन् । दुवै संकटबाट पार लगाउने एउटा आधार विज्ञान हो । शासनविधा, राजनीति र संस्कार महत्त्वपूर्ण सहयोगी हुन् ।

सृजनशीलता, प्रेम, सहिष्णुता, सामूहिक प्रयास, उचित व्यवस्थापन र न्यायको प्रत्याभूतजस्ता मानवीय चरित्रको संयोजनले नै हामीलाई कोभिड–१९ र जलवायु परिवर्तन दुवैथरी संकटबाट पार लगाई हाम्रो धरातल, प्रकृति र समाजसम्मत पथमा लैजाने विश्वास र आशा मसँग छ । तत्अनुरूप नेपाल र नेपाली संसारमा चिनिने छन् भन्ने मेरो परिकल्पना छ ।

(लेखक जलस्रोत एवं जलवायु परिवर्तनका अध्येता हुन्)

प्रकाशित : श्रावण ३०, २०७८ ०९:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

प्राज्ञिक अपराधको विपक्षमा

सयौं स्थानमा हुन सक्छन् महान् प्रतिभाका संग्रहालय, तर तिनका घर कैयौं स्थानमा हुँदैनन् भन्ने तथ्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति गंगाप्रसाद उप्रेतीको ‘कविकुञ्ज भत्काउ दल’ लाई कसले बुझाउने ? कविकुञ्ज समाप्त पारेपछि अब महाकविको अर्को भावनात्मक–कविकुञ्ज खोज्ने कहाँ ?
सरुभक्त

सम्माननीय प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाज्यू,यतिखेर प्रधानमन्त्रीको हैसियतमा तपाईंका अधिकार र कर्तव्यको व्याख्यान छाट्ने कथित विद्वान् वा बुद्धिजीवी भएको स्वाङ नपारी समस्त नेपाली साहित्य वाङ्मयप्रेमी र विशेष महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटामाथि अपार श्रद्धा राख्ने उनैका एक अनुयायी भएको नाताले अत्यन्त जरुरी मानी यो सार्वजनिक पत्र लेख्ने दृढता गरेको छु ।


सन्दर्भ महाकवि देवकोटाको काठमाडौं मैतिदेवीस्थित घरको हो, जसलाई महाकविले ‘कविकुञ्ज’ नामकरण गरेका थिए— जसलाई नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको नेतृत्वले कुबुद्धिपूर्वक भत्काएर त्यसको स्थानमा फरक संरचनायुक्त घर बनाई संग्रहालय स्थापना गर्ने तयारी गर्दै छ । यो सन्दर्भले महाकविप्रति श्रद्धाभाव राख्ने हामी सबैले आहत् महसुस गरिरहेका छौं । तपाईंलाई स्मरण गराउन चाहन्छु, विसं २०६१ सालमा तत्कालीन नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानका पदाधिकारीहरू चयन हुँदा तपाईं प्रधानमन्त्री हुनुहुन्थ्यो । तपाईंको र मेरो व्यक्तिगत परिचय नभए पनि (अहिले पनि छैन), तपाईंले मलाई परिषद् सदस्यमा मनोनयन गर्नुभएको थियो । त्यतिबेला प्रधानमन्त्री नै प्रज्ञा प्रतिष्ठानको पदेन कुलपति हुने व्यवस्था थियो । उपकुलपति वासुदेव त्रिपाठीको नेतृत्वमा करिब दुई वर्ष तत्कालीन प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा कार्यरत रहँदा महाकविको कविकुञ्जलाई जीर्णोद्वार गर्ने र संग्रहालय स्थापना गर्नेबारे विचार विमर्श हुनेगर्थ्यो ।

म कविकुञ्ज छेउको एउटा घरमा डेरा बस्थें । महाकविका सुपुत्र प्रा.डा. पद्मप्रसाद देवकोटा मलाई कविकुञ्जबारे सरकारसित भइरहेका वार्ताबारे जानकारी दिने गर्थे । अहिले सरकारको सहयोगमा देवकोटा परिवारमा मोहियानी रहेको घर र घरले चर्चेको १२ आना १ दाम जग्गा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले हकभोगमा लिन सफल भएको कुराले अनि महाकविको कविकुञ्जले नयाँ जीवन पाउने भयो भन्ने सूचनाले सबै साहित्यप्रेमीझैं म पनि हर्षित भएको थिएँ । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको माउसंस्था तत्कालीन नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानको अन्तिम कार्यकालको सदस्य भएको नाताले मलाई विशेष हर्ष लाग्नु स्वाभाविक थियो । तर, केही दिनमा महाकविको कविकुञ्जलाई निर्ममतापूर्वक भत्काइएका तस्बिरहरू सार्वजनिक भए । कविकुञ्जको ठाउँमा नयाँ बन्ने घरको स्केच–तस्बिर पनि सार्वजनिक भयो ।

स्वाभाविक थियो कविकुञ्ज भत्काइएकामा साहित्य वाङ्मयप्रेमीहरूले चर्को विरोध गरे । धेरैको विरोधपछि नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले विज्ञप्ति जारी गर्‍यो । विज्ञप्तिमा कविकुञ्जलाई भत्काउनु बाध्यात्मक अवस्था भएको, सवलीकरण गर्न नसकिने प्राविधिक ठहर भएको, साविकको बाहिरी स्वरूप आउने गरी सुविधाको दृष्टिले आधुनिक र कलाको दृष्टिले नेपाली मौलिकता कायम हुनेगरी घर बनाइनेजस्ता हास्यास्पद तर्क थिए । के देवकोटाको घरको बाहिरी स्वरूप मात्रै आउने गरी निर्माण गरेर त्यो कविकुञ्ज बन्छ ? के सुविधाका दृष्टिले आधुनिक, नेपाली मौलिकता कायम हुने र दर्शकलाई सुविधा हुनेगरी निर्माण गरेर त्यो महाकविको वास्तविक कविकुञ्ज बन्छ ? यी विषयबाट नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपतिलगायत त्यस काममा लाग्नेहरू कति भावनाशून्य र इतिहासप्रति गैरजिम्मेवार मानिस रहेछन् भन्ने तथ्य खुल्छ । र, म असाध्यै चिन्तित छु— तिनीहरूका यस कर्मले भोलिका दिनमा सच्याउनै नसकिने कत्रो भयानक गल्ती हुँदै छ भन्ने कुराले । प्रधानमन्त्रीज्यू, त्यसैले म यी शब्द लेख्न बाध्य छु । र, तपाईंको ध्यानाकृष्ट गर्न बाध्य छु ।

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले विसं २००० मा कविकुञ्जको निर्माण गरेका थिए । उनी जन्मेको धोबीधारास्थित घर यथावत् छ । त्यसलाई पनि सरकारी स्तरबाट संरक्षण गर्नु आवश्यक छ । तर, देवकोटा आफैंले निर्माण गरेको, धेरै महत्त्वपूर्ण रचना सृजना गरिएको र उनको भावनासित जोडिएको घर कविकुञ्ज नै हो । विकसित देशहरूमा पनि स्रष्टाका जन्मघर, कर्मघर या उनीहरूका व्यक्तित्वसित सम्बद्ध सामग्रीहरू संरक्षण गर्ने प्रचलन छ । कविकुञ्जमा देवकोटा परिवारका सदस्यहरू नबसे पनि केही वर्षअघिसम्म त्यहाँ भाडामा मानिसहरू बस्थे । सानो इँटले बनेका गारोहरू पक्की थिए । घरभित्रका काठहरू, झ्यालढोकाहरू कुहिएका, लच्किएका भए पनि तिनलाई वैज्ञानिक प्रविधिअनुरूप जीर्णोद्वार गर्न नसकिने कुरा थिएन ।

सयौं/हजारौं वर्ष पहिले बनेका मठमन्दिर, भवनहरू जीर्णोद्वार भएका कैयौं उदाहरण छन् भने ७८ वर्ष पुरानो कविकुञ्जलाई जीर्णोद्वार गरी पहिलेको स्वरूपमा ल्याउने र संग्रहालयसमेत स्थापना गर्न नसकिने कुनै कुरै थिएन । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले महाकविको घर भत्काउनु ‘बाध्यात्मक अवस्था’ भन्नु र जीर्णोद्वार गर्न नसकिने प्राविधिक ठहर भन्नुका पछाडि तपाईं कुन प्राज्ञिक बुद्धिमता देख्नुहुन्छ ? ती कस्ता ‘होनहार’ प्राविधिक हुन्, जसले ७८ वर्ष पुरानो घरलाई जीर्णोद्वार गर्न नसकिने ठहर गरे ? के प्राविधिकका योग्यतामाथि यहाँ शंका गर्न सकिँदैन ? यदि प्राविधिकका राय ‘भत्काउनू’ भन्ने नै थियो भने पनि गंगाप्रसाद उप्रेतीको प्राज्ञिक दलले असहमति जनाई अरू उपाय खोजी गर्नुपर्थ्यो । अरू प्राविधिकसित सरसल्लाह गर्न सकिन्थ्यो । तर, कुलपति उप्रेतीको दलको नियत कविकुञ्जलाई पुनर्जीवन दिनु थिएन भन्ने कुरा प्रतिष्ठानको विज्ञप्तिबाटै स्पष्ट हुन्छ ।

नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले साबिकको बाहिरी स्वरूप आउने, सुविधाका दृष्टिले आधुनिक र नेपाली मौलिकता कायम हुने, साथमा त्यहाँ आउने मानिसहरूका सुविधालाई पनि ध्यानमा राखी भवन निर्माण गर्ने योजना सार्वजनिक गरेको छ । त्यस योजनाबाट थाहा हुन्छ— कुलपति उप्रेतीको कविकुञ्ज भत्काउ दलको दृष्टिमा देवकोटा–घरको कुनै महत्त्व छैन ।

प्रधानमन्त्रीज्यू, महाकविको कविकुञ्ज भत्काउनु एउटा अपराध हो । भक्तपुरमा नमुना–घरलगायतका मौलिकता समेटिएका घरहरू निर्माण गरी प्रख्याति कमाएका रवीन्द्र पुरीले भनेका थिए, ‘कविकुञ्ज भत्काउनुपर्दैन, कविकुञ्ज नमुना घरभन्दा बलियो छ । पहिलेकै स्वरूपमा मर्मत गर्न सकिन्छ ।’ विज्ञहरूका यस्ता राय आउँदा–आउँदै पनि घर भत्काउनुलाई सामान्य रूपमा लिन सकिँदैन । पुरीले पनि भनेका छन्— कविकुञ्ज भत्काउनु अपराध हो ।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलनअनुसार, महान् साहित्यकारका घरलाई जस्ताको तस्तै जोगाएर राख्नुपर्छ । र, उनीहरूसित सम्बन्धित प्रत्येक सामग्रीलाई सकेसम्म उही वातावरण दिएर जोगाउनुपर्छ । तब नै साहित्य अनुरागीले यथार्थबोध गर्न सक्छन्— ती प्रतिभाका घर कस्ता थिए, उनीहरू कस्ता वातावरणमा बस्थे र कसरी अमर साहित्य–सृजना गर्थे भन्ने ! महान् प्रतिभाका संग्रहालयहरू देश–विदेशमा सयौं स्थानमा हुन सक्छन्, तर तिनका घरहरू कैयौं स्थानमा हुँदैनन् भन्ने तथ्य कुलपति उप्रेतीको कविकुञ्ज भत्काउ दललाई कसले बुझाउने ? कविकुञ्ज समाप्त पारेपछि अब महाकविको अर्को भावनात्मक कविकुञ्ज कहाँ खोज्ने ? अनि जीर्णोद्वार गर्ने भनेकै मक्किएका, भत्किएका, चर्किएका, प्रयोगहीन भएका, भुइँचालो आदिले क्षतिग्रस्त भई धरापजस्ता भएका पुराना घर र अन्य संरचनालाई वैज्ञानिक प्रविधिले पुनर्निर्माण गरी पहिलेको अवस्थामा ल्याउनु हो । प्राज्ञहरूलाई जीर्णोद्वारको अर्थ कसले बताइदिने ? अहिले केही पत्रकार र कविकुञ्ज छेउछाउका केही मानिसका हवाला दिएर वाहियात् प्रचारबाजी गर्ने गरिएको छ– कविकुञ्ज भत्काएकामा विरोध गर्नेहरू नयाँ घर र संग्रहालय नबनोस् भनी षड्यन्त्र गर्नेहरू हुन् ।

प्रधानमन्त्रीज्यू, हाम्रो देशमा पनि कवि शिरोमणि लेखनाथ पौडेलको घरलाई पोखरावासीहरूले संरक्षण गरिराखेका छन् । विश्वभरिका अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलनका म केही उदाहरण दिन चाहन्छु । विलियम सेक्सपियर अङ्ग्रेजी साहित्यका सर्वकालीन महान् साहित्यकार र विशेष महान् नाटककार मानिन्छन् । उनी संयुक्त अधिराज्य बेलायतको राजधानी लन्डनभन्दा करिब १०५ माइल परको एउटा सानो गाउँ स्ट्राडफोर्ड अपन एभोनमा सन् १५६४ मा जन्मिएका थिए । सोहौं शताब्दीमा आधाजत्ति काठैकाठले निर्मित सेक्सपियरको उक्त घरलाई जस्ताको तस्तै संरक्षण गरी राखिएको छ । घरभित्र संग्रहालय पनि छ, तर सम्पूर्ण रूपले सेक्सपियरको पारिवारिक जीवन पुनर्सृजन गरिएको छ । जन्मघरभन्दा केही पर सेक्सपियरले आफैं कमाएर बनाएको नयाँ घर पनि यथावत् राखिएको छ । अहिले सेक्सपियरकै कारण स्ट्राटफोर्ड अपन एभोन चिटिक्कको सुन्दर नगरमा परिणत भएको छ, जहाँ सेक्सपियरसम्बन्धी अनुसन्धान केन्द्रसहित अनेक पसल छन्, जहाँ कुनै न कुनै रूपमा सेक्सपियरका सम्झना अंकित छन् ।

सेक्सपियरले अध्ययन गरेको ‘राजा एडवर्ड छैटौं ग्रामर स्कुल’ अहिलेसम्म विद्यमान छ । स्कुलको प्रवेशद्वारभित्र सेक्सपियरका कृतिसहित सोभिनियरको सानो पसल छ । भित्रीभागमा विद्यार्थीहरू अहिले पनि अध्ययन गर्छन् ।सेक्सपियर गाउँमा जन्मेका भए पनि उनले राजधानी लन्डनस्थित ग्लोब थिएटरमा काम गरी विख्यात नाटकहरू रचेका थिए । सन् १५९९ मा निर्मित ग्लोब थिएटर सन् १६१३ मा आगो लागेर नष्ट भएको थियो । सन् १६१४ मा त्यसको पुनर्निर्माण गरिएको थियो । प्युरिटनहरूले नाटक घरहरू बन्द गराउँदा ग्लोब थिएटर पनि बन्द गरिएको थियो । धेरैपछि सन् १९९७ मा पहिलेका संरचनालाई राम्ररी अध्ययन गरी सकभर त्यही रूपमा २३० मिटर परको सुरक्षित दूरीमा थिएटर निर्माण गरिएको थियो । हिजो–आज त्यसलाई सेक्सपियरको सम्मानमा ‘सेक्सपियर ग्लोब’ भनिन्छ । गोल आकारको, तीन तले दर्शकदीर्घा भएको र पन्ध्र सय दर्शक अटाउने त्यस विशाल थिएटरलाई पहिलेको ग्लोब थिएटरको अनुकृतिमा निर्माण गरिएको थियो ।

प्रधानमन्त्रीज्यू, हाम्रा पुर्खाहरूले युद्ध लडेका फिरंगी अङ्ग्रेजहरू आफ्ना ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक, सांस्कृतिक महत्त्वका संरचनालाई भविष्यसम्मै जोगाएर राख्न र सन्ततिका लागि प्रेरक स्थलको रूपमा विकास गर्न जान्दथे । अरू देशमा पनि यस्ता घटना भएका छन्, जस्तो संयुक्त राज्य अमेरिकाका महान् कवि वाल्ट ह्विटम्यानको ३२८ मिकेल स्ट्रिम, क्याम्डेनस्थित ६ कोठे घरलाई पनि उही समयको वातावरणअनुरूप सुरक्षित राखिएको छ । ह्विटम्यान न्युयोर्कमा जन्मेका थिए, तर उनी न्युजर्सी राज्यस्थित त्यस घरमा बसेका थिए । सन् १८६२ मा ह्विटम्यानको निधनपछि पनि त्यस घरका अधिकांश वस्तुहरूलाई उही स्वरूपमा उस्तै जोगाएर राखिएको थियो । सन् १९२१ मा क्याम्डेन सहरले त्यसलाई आफ्नो जिम्मामा लियो । र, पछि न्युजर्सी राज्यले वातावरणीय संरक्षण ऐतिहासिक सुरक्षण कार्यालयअन्तर्गत त्यसलाई सूचीकृत गर्‍यो । अमेरिकीहरूले आफ्ना महान् कवि ह्विटम्यानको घरलाई मात्र सुरक्षित राखेका छैनन्, त्यस घरवरपरको वातावरणलाई पनि ‘वाल्ट ह्विटम्यान नेवरहुड’ भनी विकास गरेका छन् ।

अब जर्मनीका महान् साहित्यकार गोथेको घर र उनको संग्रहालयको चर्चा गरौं । गोथे सन् १७४९ मा फ्याङ्कफर्टमा जन्मेका थिए । इनेनस्टाड फ्याङ्कफर्टस्थित त्यस घरमा उनले युवाकाल बिताएका थिए र विश्वप्रसिद्ध नाटक ‘फाउस्ट’ सहित अनेक कृति त्यसै घरमा बसेर लेखेका थिए । सन् १७९५ मा गोथेको परिवारले त्यो घर छोडेपछि धेरैले त्यसलाई ‘आफ्नो’ बनाए । पछि सन् १९६३ मा भू–वैज्ञानिक अटो भोल्गरले त्यो घरलाई किनेपछि उनले त्यसलाई गोथेको परिवार त्यहाँ बस्दाको अवस्थामा पुनःस्थापित गरे । दोस्रो विश्वयुद्धको समय सन् १९४४ मे २२ का दिन मित्रराष्ट्रहरूले फ्याङ्कफर्टमा हवाई हमला गर्दा त्यो घर नष्ट भयो । तर, विश्वयुद्धको समाप्तिपछि सन् १९४७–१९५१ को समयावधिमा त्यस घरलाई सकेसम्म गोथेको परिवार त्यहाँ बस्दाको अवस्थाअनुरूप पुनर्निर्माण गरियो । गोथेको घर पुनर्निर्माण भएपछि सँगै गोथे संग्रहालय पनि स्थापना गरियो ।

कुलपति उप्रेती समय–समयमा चीन भ्रमणमा गएको मलाई सम्झना छ । चीन जाँदा उनले राजधानी बेइजिङको मुटुमा रहेको फोरविडन सिटी र चीनको ठूलो पर्खाल अवश्य भ्रमण गरेका होलान् । मिङ र क्विन वंशका शासकले चौधौं शताब्दीमा निर्माण गरेका, बहत्तर हेक्टरमा फैलिएको, ८८० घरहरू भएको त्यस विशाल सिटीलाई युनोस्कोले ‘प्राचीन काठे संरचनाको संरक्षित सबैभन्दा विशाल संग्रह’ भनी विश्वसम्पदा सूचमा सूचीकृत गरेको छ ।

चीनको अर्को महान् विश्वसम्पदा ‘चीनको ठूलो पर्खाल’ हो भन्ने सबैमा विदित छ । सातौं–आठौं शताब्दीदेखि तेह्रौं–सोह्रौं शताब्दीसम्म शासन गर्ने झ्याउ, क्विन, हान र मिङ वंशका शासकहरूले मुख्य रूपले बाहिरी आक्रमणबाट बच्न र रेशम बाटाको व्यापारलाई सुरक्षित पार्न त्यो पर्खाल निर्माण गराएका थिए । बेइजिङमा हाम्रै महान कलाकार अरनिकोले निर्माण गरेको सेतो पेगोडा पनि उही रूपमा संरक्षण गरिएको छ । यसबाहेक पनि आधुनिक चीनले हजारौं प्राचीन संरचना सुरक्षित राखेका छन्, जहाँ बर्सेनि लाखौं पर्यटक अध्ययन र भ्रमण गर्छन् । सयौं वर्षको समयावधिमा के चीनमा भैंचालो वा विपत्ति आउँदै आएनन् ? र, ती संरचना लच्केनन्, मक्किएनन्, काठहरू कुहिएनन् ? अहिलेका शक्तिशाली चिनियाँ शासकले ‘प्राविधिक ठहर’ र आधुनिकताको जलप लगाउने नाममा ती युगौं पुराना संरचना भत्काउने तारतम्य मिलाएका छैनन् त !

प्रधानमन्त्रीज्यू, यी सबै ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा तपाईंले महाकवि देवकोटाको ‘कविकुञ्ज’ ध्वस्त पार्ने आपराधिक क्रियाको निन्दा गर्नुहुनेछ भन्नेमा म अत्यन्त विश्वस्त छु । ध्वस्त पारिएको कविकुञ्जलाई पहिलेको संरचनाअनुरूप पुनर्निर्माण गर्न सकिने सम्भावना अहिले पनि छ । यसका लागि तपाईंले प्रमुख संरक्षकको हैसियतले हस्तक्षेप गर्नुपर्ने आवश्यकता म देख्छु । अन्यथा ऐतिहासिक कविकुञ्जमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा संग्रहालय त बन्नेछ, तर भविष्यमा सन्ततिहरूले महाकवि देवकोटाको भावनाको कविकुञ्ज देख्नेछैनन् ।

भविष्यमा हाम्रा सन्तति भन्न बाध्य हुनेछन्, जसरी हामी भन्न बाध्य भएका छौं, ‘एक समय यहाँ महाकविको प्यारो कविकुञ्ज थियो, जसलाई प्राज्ञिक अपराधीहरूले भत्काइदिए ।’

२०७८।४।२५

प्रकाशित : श्रावण ३०, २०७८ ०९:४४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×