साहित्यमा  ‘तिमी’, राजनीतिमा ‘तपाईं’- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

साहित्यमा  ‘तिमी’, राजनीतिमा ‘तपाईं’

राजा वीरेन्द्रले नेता गणेशमान सिंहलाई ‘तिमी’ सम्बोधन गरे । सिंहले राजालाई सिकाउँदै भने, ‘यसरी आफ्ना हजुरबासँग काम गरेका राजनेतालाई सरकारले तिमी भन्नुहुँदैन, सम्मान गरेर बोल्नुपर्छ ।’ भनिन्छ, वीरेन्द्रले त्यही दिनदेखि ‘तिमी’ आदरार्थी कोड प्रयोग गरेनन् ।
राजनीतिक परिवर्तनपछि, अझ नेपाल गणतन्त्र भएपछि, राजनेता र शक्तिमा आसीनहरू बदलिए । राजनीतिक परिवर्तनले स्वाभाविक रूपमा राजनेताहरू धेरै निकाल्ने नै भयो । 
अभि सुवेदी

साहित्य र राजनीतिमा आदरार्थीको प्रयोग विषयमा भर्खरै एउटा छलफल भयो । साहित्यिक समालोचना र सृजनशील साहित्य लेख्ने व्यक्तिको नाताले केही दायित्व पूरा गर्न सानै भए पनि यो लेख लेखिएको छ । 

नेपाली भाषामा ‘तिमी’ र ‘तपाईं’ को प्रयोग विषयमा हामीले साहित्यका फाँटमा धेरै छलफल गरेनौं । तर, नेपाली साहित्यकारले साधारण छलफल गरेर वा नगरेरै पनि समालोचनाको भाषामा आदरार्थी, खासगरी ‘तिमी’ को प्रयोगमा धेरै ठूलो काम गरेका रहेछन् भन्ने पछि बोध भयो । तर साहित्यकार, अझ समालोचना लेख्नेले, जसमा आफैं पनि पर्छु, यस विषयमा खासै केही नलेखेको देख्दा केही असजिलो लागेको हो । व्याकरण र हिज्जेका छलफलमा निकै काम भए, हुँदै छन् । तर, नेपाली समालोचनामा नेपाली लेखकले कसरी

‘तिमी’ आदरार्थीको सहज प्रयोग गरे र त्यसलाई मानक बनाए, त्यस विषयमा लेखिनुपर्थ्यो, खासै लेखिएनछ । यो लेख त्यसै जानकारीको एउटा आरम्भसम्म हो ।

नेपालमा ‘तिमी’, ‘तपाईं’ वा ‘हजुर’ जस्ता आदरार्थीका प्रयोग राजनीतिक परिवर्तनसँग जोडिएका छन् । दुई प्रसङ्ग वाचाल छन्, जुन ठीक विपरीत छन् । छयालीस/सत्चालीस सालको राजनीतिक परिवर्तनपछिको पहिलो प्रसङ्ग छ । संवैधानिक राजा भएका वीरेन्द्रलाई भाषा प्रयोगमा केही असहजपना भएको थियो त्यसबेला । तर, उनले त्यसमा तुरुन्तै बानी बसाए, आफूलाई । घटना यस्तो थियो :

नारायणहिटी राजदरबारमा गणेशमान सिंहसँग कुरा गरिरहँदा राजा वीरेन्द्रले उनले सिकेको राजाले प्रयोग गर्ने आदरार्थी कोडअन्तर्गत गणेशमानलाई ‘तिमी’ भनेर सम्बोधन गरे । नेता गणेशमानले राजालाई सिकाउँदै भने– यसरी आफ्ना हजुरबासँग काम गरेका र अरू राजनेताहरूलाई सरकारले ‘तिमी’ भन्नुहुँदैन, सम्मान गरेर बोल्नुपर्छ । सिंहले हामीलाई सुनाएको कुराबाट मैले सार राखेको हुँ । भनिन्छ, राजा वीरेन्द्रले त्यही दिनदेखि लगभग ‘तिमी’ भन्ने आदरार्थी कोडको प्रयोग गरेनन् । राजालाई जनताका नेताले ‘तपाईं’ भन्नु भनेर सिकाएपछि परिवर्तन भएको उदाहरण हो यो ।

दोस्रो उदाहरण धेरै वाचाल छ । राजनीतिक परिवर्तनपछि, अझ नेपाल गणतन्त्र भएपछि, राजनेता र शक्तिमा आसीनहरू बदलिए । राजनीतिक परिवर्तनले स्वाभाविक रूपमा राजनेताहरू धेरै निकाल्ने नै भयो । त्यसमा कमिनिस्ट नेताहरूको बाहुल्य रह्यो । त्यसो त नेपाली कांग्रेसका नेता पनि थिए । तर, राजनीतिक परिवर्तन भएर दलका नेता सरकारको नेतृत्व गर्ने अवस्थामा पुगेपछि उनीहरूमा एउटा ‘हाइरार्की’ को चेतना पलायो । नेपालको ठूलो मिडिया हाउस र त्यसबाट निस्केको अखबार ‘कान्तिपुर’ सबैभन्दा चर्चामा आयो । कारण उही आदरार्थी ‘तिमी’ र ‘तपाईं’ को प्रयोग थियो । लामो छलफल नगरौं । त्यो २०७४ सालतिरको कुरा हो । ‘कान्तिपुर’ ले सबैलाई ‘तिमी’ कोड प्रयोग गर्ने सम्पादकीय भाषिक नीति नै बनाएको रहेछ । यो विषय त्यसबेलाका भाषा सम्पादक अखण्ड भण्डारीले लेखेको ‘कान्तिपुरले किन सबैलाई तिमी भन्छ ?’ (फागुन ७, २०७४) भन्ने लेखमा छ । तर, त्यति मात्र होइन, राष्ट्र प्रमुख वीरेन्द्रलाई नेता गणेशमान सिंहले भनेको ठीक उल्टो सरकार प्रमुख अथवा प्रधानमन्त्री केपी ओलीले ‘कान्तिपुर’ लाई ‘तिमी’ कोड प्रयोग गरेकोमा गुनासो गरेछन् । अखण्डले लेखेका छन्, ‘ओलीले गुनासो गरे, राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, प्रधानन्यायाधीश र अन्य विशिष्ट व्यक्तिहरूलाई तिमी भन्ने अधिकार कान्तिपुरलाई कसले दियो ? कान्तिपुरले चाहिं अरूलाई आदर गर्नुपर्दैन ? सबैभन्दा ठूलो हो कान्तिपुर ?’

यो विषय निकै चल्दै छ भन्ने देखिन्छ किनभने ९ माघ २०७७ मा ‘कान्तिपुर अनलाइन’ ले त्यही लेख फेरि छाप्यो । कुरा चाखलाग्दो हो । राजा वीरेन्द्रले ‘तिमी’ छोडेर ‘तपाईं’ प्रयोग गरे, तर ‘कान्तिपुर’ ले ‘तपाईं’ प्रयोग नगरेर ‘तिमी’ कोडलाई नै मानक बनायो, जुन लोकतन्त्रसम्मत थियो । एउटा भाषाकर्मी, साहित्यकार र प्राज्ञिक कर्म गर्ने मानिसको नाताले भन्छु, सबै स्वतन्त्र मिडियामा ‘तिमी’ प्रयोगको विषय सहज, स्वाभाविक र प्रजातान्त्रिक चेतनाजनिन थियो र छ । यस विषयलाई शक्ति र प्रतिष्ठासँग जोडेर सरकारका नेता र तिनका सल्लाहकारले लिएको कुरा सही छैन । गणेशमानले राजालाई ‘तपाईं’ भन्न सिकाउनु र अर्का नेता ओलीले पत्रकारलाई ‘तपाईं’ भन्न सिकाउनुजस्ता उदाहरणले भित्री कुरा बोल्छन् । लोकतान्त्रिक नेताहरूले खुला मनले सिक्नुपर्छ ।

शक्तिमा आसीनले ‘तिमी’ को स्वाभाविक प्रयोगलाई यसरी संवेदनशील भएर लिनुको प्रस्ट कारण यस्तो हुन सक्छ । भाषा प्रयोगका स्वाभाविक विषयलाई शक्ति, प्रतिष्ठा र राजनीतिसँग जोडिनुको पछि एउटा शक्ति–मनोविज्ञानको ग्रन्थिले काम गरेको हुन सक्छ । त्यो गम्भीर विषय हो । ‘तिमी’ को प्रयोग नेपाली भाषामा सहज, सृजनशील, सम्मानजनक र प्रजातान्त्रिक रूपमा आएको देखिन्छ । त्यस विषयमा शक्तिमा आसीन र तिनका सल्लाहकारलाई ज्ञान भएको देखिएन । त्यसो त साहित्यमा यो कसरी एउटा सम्मानजनक र स्वाभाविक प्रयोग भएर आएको छ भन्ने विषय साहित्यकारले पनि छलफल–जानकारीमा ल्याएनौं । साहित्यमा ‘तिमी’ को कसरी स्वाभाविक, स्वतन्त्र अनि सम्मानजनक प्रयोग र थोरै भए पनि छलफल भएको छ, हेर्नुपर्छ । एउटा संस्मरणबाट विषयमा पस्न चाहन्छु ।

नेपाल भाषाशास्त्र समाजको २६ नोभेम्बर १९९१ मा भएको बाह्रौं वार्षिक सम्मेलनमा अध्यक्षको भाषणमा मैले सन् १९९० को भर्खरै भएको राजनीतिक परिवर्तनपछि पनि राजनेताहरूमा पञ्चायतकालको शक्ति र ‘हाइरार्की’ को भाषाको मोहले काम गरिरहेका उदाहरण राखेर यसलाई प्रजातन्त्रसँगै परिवर्तन हुन नसकेको मनोग्रन्थि भनेको थिएँ । सोआसका प्राध्यापक माइकल हट्ले उनको किताब ‘नेपाल इन् द नाइन्टिज्’ (१९९४:८८) मा त्यही परिवर्तन हुन नसकेको मनोग्रन्थिबारे मेरो कुरालाई उद्धरण गरेका छन् । आज आएर हेर्दा प्रजातान्त्रिक संस्कारका निम्ति शक्तिका सपना बाधक भएको विषय प्रस्ट हुँदै गएको देखिन्छ ।

अर्को विस्तृत लेखको विषय हो, तर यहाँ केही शब्दमा भन्दा नेपाली साहित्यकारले ‘तिमी’ को प्रयोग अत्यन्त सहज र सृजनशील किसिमले गरे । समालोचकले मविवि शाह नामधारी राजा महेन्द्रका कविता, खासगरी ‘उसैको लागि’ का छलफलमा ‘तिमी’ प्रयोग गरेका उदाहरण छन् । समालोचकले ‘तिमी’ कोडलाई सहज बनाउनुपर्छ र प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने मौन सिद्धान्त बनाए । उनीहरू पाका र सम्मानजनक लेखकलाई पनि ‘तिमी’ कोड प्रयोग गरेर लेख्छन् । प्रायजसो समालोचनामा मैले ‘तिमी’ कोड प्रयोग गरेर लेखें, अहिले पनि लेख्छु । यदुनाथ खनाल, कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान, तारानाथ शर्मा, इन्द्रबहादुर राई, खगेन्द्र संग्रौला, ताराकान्त पाण्डे आदि हिजो र आजका समालोचकले ‘तिमी’ कोडको प्रयोग गरेर लेखेका छन् । त्रिवि नेपाली विभागका प्राध्यापक समालोचकहरू ‘तिमी’ कोड प्रयोग गरेर लेख्छन् । एकाध अपवाद छन् । ‘तपाईं’ लेखिएका केही समालोचना पनि छन् । तर, ती अब पुराना भइसके । साहित्यिक समालोचनामा नितान्त ‘तिमी’ कोड प्रयोग गर्ने पद्धति बसेको छ । त्यो मानक भएको छ र सहज अभिव्यक्तिको आधार भएको छ ।

हामी साहित्य लेख्नेले कुनै राजनेतालाई ‘तिमी’ कोड प्रयोग गरेर लेख्यौं भने त्यसमा हाम्रो राजनीतिक सरकोर छ कि भनेर हेर्ने आवश्यकतै हुँदैन । ‘तिमी’ कोड प्रयोग नगरी अब नेपाली समालोचना लेखिँदैन । नेपाली साहित्य लेखन, खासगरी समालोचनाले जसरी ‘तिमी’ कोड प्रयोग सहज रूपले गर्छ, त्यो अहिलेका राजनीतिकर्मी र नेताका निम्ति अनुकरणीय विषय हो । ‘तपाईं’ लेख्ने भाषिक ‘रजिस्टर’ हरूमा त्यो आदरार्थीको प्रयोग भइहाल्छ । साहित्य र मिडियाले ‘तिमी’ प्रयोग गर्नु सहज र समयसम्मत प्रक्रिया हो ।

आदरार्थी वा ‘हाइरार्की’ मनोग्रन्थिले चिन्तित राजनीतिज्ञ र सरकारी नेताले यो पिरोलोबाट सिक्नुपर्छ र आफैंलाई प्रश्न गर्नुपर्छ, कतै म वा हामीभित्र शक्तिलोलुपताको जन्म भएको त होइन ? साहित्यमा हामीलाई चिन्ता छैन किनभने हामी समान, सृजनशील र स्वतन्त्र छौं । हामी ‘तिमी’ बाट सम्मानित छौं र त्यसैबाट सम्मान गर्छौं ।

प्रकाशित : असार १९, २०७८ १०:५३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ट्रयाजेडी, प्रतिष्ठा र सम्झना 

वैज्ञानिकहरूले तयार गरेको खोप नलगाऊ, तिमीलाई केही भएको छैन, मास्क नलगाऊ, त्यो मेरो राजनीतिको प्रतिकूल छ, भीडमा आऊ, म बोल्छु, तिमी सुन भन्ने शक्तिशाली मानिसले मानिसको अस्मिताको युद्धलाई जटिल बनाइदिए ।
अभि सुवेदी

ट्र्याजेडीको त्रासदी रूपान्तरण गर्दा भन्न खोजेको कुरा अलि बरालिने भएकाले त्यही शब्द प्रयोग गर्‍यौं । यस लेखमा ट्र्याजेडीसँग मानिसको सम्मान जोडिएको कुरा गरिएको छ । अनि कोरोना महामारीसँग लड्नेको मृत्यु र ट्र्याजेडीका पात्रका मृत्युको तुलना गरिएको छ ।

कोभिडसँग जुध्ने मानिसको सम्मानलाई कसले विचलन गर्दै छन् भन्ने कुरा लेखेपछि ट्र्याजेडीका मलाई मन पर्ने व्याख्याता जर्ज स्टाइनर र तिनलाई भेटेको अनि त्यही अवसरमा डोरबहादुर बिष्ट दाइसँग पनि भेटेको नियमित आकस्मिकताको छोटो बयान पनि गरिएको छ ।

ट्र्याजेडीको पात्र मानिसको प्रतिष्ठाको निम्ति लडेर मर्छ । उसलाई केही आफ्नो वशभन्दा बाहिरको नियतिले घेरेको हुन्छ । ऊ त्यही अन्धशक्तिसँग लडिरहेको हुन्छ । जब उसले मर्नुपर्ने पक्का बुझ्छ, ऊ त्यो भयानक शक्तिसँग हार्दैन । ऊ जीवन भएर लड्छ अनि त्यसलाई लल्कार्दै मान्छेको प्रतिष्ठा बुझाएर मर्छ । म मानिस हुँ, मेरो मर्नु तिम्रा अन्ध नियतिमा छ, तर म अन्तिमसम्म लड्छु भन्नु मानिस मात्रको प्रतिष्ठाका निम्ति बोल्नु हो । त्यो नै ट्र्याजेडी हो । त्यो भयानक अन्त्य होइन मानिसको, प्रतिष्ठाको युद्ध हो ।

अहिलेको महामारीको युद्धमा व्यक्तिको जुन अन्त्य हुन्छ त्यो एक अर्थमा ट्र्याजेडी हो, तर अर्को अर्थमा त्यो महामारीमा भएको मृत्यु हो । त्यो मृत्युको कारण कुनै विषय आफूले छान्दा अनि त्यसको निम्ति लड्दा कालान्तरमा भएको अवस्था होइन । त्यो रोगका जीवाणुले आक्रमण गरेपछि लड्दा लड्दै भएको दुःखद अन्त्य हो । त्यसका पछाडि आफ्ना ट्र्याजेडीका भूल (ह्यामर्सिया) होलान् जस्तो कि सावधानी लिइएन होला, केही गल्ती भयो होला । तर, त्यसमा आफूले छान्ने कुरा धेरै छैन । ट्र्याजेडीमा जस्तो एउटा बाटो छान्दा अन्त्य भएको पनि होइन त्यो । तर, अहिलेको विश्वमा व्यापक बहस भएका अनि देखिएका केही कुराका उदाहरण छन् । मानिसको दुःखद अन्त्यलाई व्यापक बनाउने, त्यसलाई समाधानको बाटोतिर नलैजाने कर्म गर्ने मानिसहरू पनि निस्किए । शक्तिशाली देशका नेताहरूले आफ्नो बहुलठ्ठी प्रकट गरे ।

वैज्ञानिकहरूले तयार गरेको खोप नलगाऊ, तिमीलाई केही भएको छैन, मास्क नलगाऊ, त्यो मेरो राजनीतिको प्रतिकूल छ, भीडमा आऊ, म बोल्छु, तिमी सुन भन्ने शक्तिशाली मानिसले मानिसको अस्मिताको युद्धलाई जटिल बनाइदिए । अर्काथरी सरकार चलाउने र शक्ति बोकेका मानिस निस्के । मानिसको यो दुःखद अवस्थाको युद्धमा तिनले केही मद्दत गरेनन् । तिनका निःस्वार्थ कर्मले मानिसको दुःखमा केही कमी आउँथ्यो । तिनका केही मानवीय नीतिले मानिसलाई लड्न सजिलो हुन्थ्यो । तिनका केही त्याग, कार्यक्रमले हजारौंको जीवनरक्षा हुने थियो । महामारीसँग लडेको अवस्थामा खाने कुरा केही नपाएर मृत्यु हुनु, साधन भएकाहरूले मानिसको रक्षा–निम्ति त्यसको प्रयोग नगरिदिँदा जीवन गुमाउनु ट्र्याजेडीको पात्रले अन्धशक्तिसँग लडेजस्तै कथा हो ।

अरू एकाध पक्ष छन्, जसले मानिसको त्रासद अन्त्यलाई निर्मम बनाएका छन् । ती निर्लज्ज कर्म हुन् । मानिसको उपचार र जीवन–रक्षाको निम्ति आफ्ना दायित्वभित्र परेका कर्महरू नगरिदिनु त्यसको उदाहरण हो । तर, यहाँ दुईवटा कुरा देखिए । उपचार, खोप आदिजस्ता विषयलाई शक्तिमा हुनेहरूले धन कमाउन प्रयोग गरेका कथा विदीर्ण र लज्जास्पद हुन् । हाम्रोतिर र अरूतिर पनि उदाहरण भेटिए । अर्कोतिर ट्र्याजेडीमा मानिसको प्रतिष्ठाको विषयलाई भत्काउने कर्म गरिए । तिनमा सबैभन्दा कठोर कर्म महामारीलाई निरंकुश शासन गर्नेहरूले अवसरको रूपमा प्रयोग गरेको देखियो । कतिले महामारीको प्रयोग गरेर शासनमा एकाधिकार जमाए । यसको बहानामा ‘डिक्टेटरसिप’ का सूत्रहरू प्रयोग गरिए । अनेकौं देशले खोपलाई राष्ट्रिय प्रतिष्ठाको विषय बनाए । मानिसको प्रतिष्ठाको कुरा गर्दा अर्को कुरा पनि भेटियो । धनी देशले विपन्न देशलाई मद्दत गर्न नसकेको र नचाहेका उदाहरण व्याप्त भए । यो कुरा पहिले थाहा थिएन मानिसलाई । रंगभेद, जातिभेद, लैङ्गिक भेद अनि राजनीतिक भेद फटाफट खुल्दै गए ।

म आफ्नो आरम्भको विषयतिर फर्किन्छु । कोभिड महामारीले उठाएको वैचारिक बहसमा फेरि ट्र्याजेडीमा भेटिने मानिसको प्रतिष्ठाको युद्ध के हो भन्ने कुरा आएको छ । मानिसको जीवन जग–तितलमा सजिलो छैन । त्यसैले त्यसमा मानिसको प्रतिष्ठा नै सबैभन्दा ठूलो विषय मानिएको हो । बुद्धले अन्तिम ज्ञानको सार राख्दै भने, ‘दुःखले भरिएको जगत्मा जीवन चलाउन सजिलो छैन । त्यसैले म केही उपाय भन्छु, जीवनका निम्ति ।’ कार्ल मार्क्सले लेखे, ‘आफूभन्दा पहिलेका सबै दार्शनिकहरूले प्रकृति क्रियाशील छ, त्यसैले मानिस पनि उद्देश्ययुक्त र क्रियाशील हुनुपर्छ भनेनन् ।’ तर भन्नुपर्ने र गर्नुपर्ने त्यही थियो, मार्क्सले भने । प्राचीन ग्रीक नाटकहरूले एउटा अनौठै काम गरेको ‘ट्र्याजेडीको मृत्यु’ का लेखक जर्ज स्टाइनरले बुझाए । झन्डै ७५ वर्षजतिको छोटो समयमा ग्रीसमा चलेको यो दार्शनिक र काव्यको सामर्थ्यको तरङ्ग अहिलेसम्म चल्नुको कारण एउटा छ । त्यो हो, मानिसको ट्र्याजेडीमा उसको प्रतिष्ठा पनि जोडिएको हुन्छ । त्यही कारणले त्यसमा कविता छ, मानिस छ । उसको दुःखमा सम्मान छ । यसको अर्थ अहिले आएर झन् प्रस्ट भएको छ । अहिलेको महामारीमा लड्ने र दिवंगत हुने नरनारीलाई जति मात्रामा त्यो फैलियो त्यति नै मात्रामा तिनको सम्मान हुनुपर्छ भनी मान्नु हो । मानिसको नैरन्तर्य अत्यन्त शक्तिशाली पक्ष हो । सन् १९१८ तिरको स्पेनेली फ्लुले दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा मात्र एक करोड पचास लाख मानिसको ज्यान लियो । तर, त्यसबाट मानिस बाहिर आए । मानिसले मानिसको सम्मान गरे । आजको सम्पन्न युगमा अनेकौं बखडा, राजनीति र प्रतिष्ठाका विषय झिकेर मानिसले मानिसकै प्रतिष्ठा बिर्सिएका कथा दिनदिनै विश्व स्वास्थ्य संगठन र देश देशका सही मिडियाले भनिरहेका छन् । धेरै कुरा खुलेका छन् ।

अन्त्यमा एउटा संस्मरण राख्न चाहन्छु । ट्र्याजेडी मेरो एउटा साहित्य अध्ययनको र अध्यापनको विषय हो । म यो विधालाई साहित्यको आत्मा मान्छु । ट्र्याजेडीको पछिको समयमा अत्यन्त शक्तिशाली व्याख्या गर्नेमा पहिले क्याम्ब्रिजका पछि भिएना विश्वविद्यालयका प्राध्यापक जर्ज स्टाइनर हुन् । जुलाइ १९८८ मा समकालीन लेखनमाथि क्याम्ब्रिजमा भएको एक महिने सेमिनारमा भाग लिन म ब्रिटिस काउन्सिलको ग्रान्टसमा गएको थिएँ । त्यहाँ म नेपालबाट आएको भनेपछि एक पाका दम्पती मसँग नजिक भए । दिउसो भित्रको कफी हाउसमा कफी खान गयौं । ट्र्याजेडीको कुरा उठाए ती प्राध्यापकले । मेरो पीएचडीको अध्ययनकै सिलसिला थियो । उनको कुराले उत्तेजित भएर मैले भने, ‘तपाईंका विचार ठ्याक्कै जर्ज स्टाइनरका जस्ता रहेछन् ।’ उनकी श्रीमतीले भनिन्, ‘तिमी जर्ज स्टाइनरसँगै कुरा गर्दै छौ ।’ म केही उफ्रिएँ खुसीले । त्यस दिनदेखि हरेक मौकामा मैले स्टाइनरसँग मेरा अनुसन्धानका समस्या छलफल गरेँ । तिनले ट्र्याजेडीको अन्त्यको विषयमा दिएको प्रवचन सुनेँ ।

अर्को सुन्दर प्रसङ्ग जोड्छु । त्यही ठाउँमा मेरा अति प्रिय नेपाली मानिस, डोरबहादुर बिष्ट दाइ अप्रत्याशित एक जना जापानी साथीसहित कफी खान पसे । मेरो उफ्रिने क्रम बढ्यो । मैले जर्ज स्टाइनरलाई डोरबहादुर दाइबारे भनेँ । स्मरणीय अवसर भयो । डोर दाइसँग आउने साथीसँग पछि जापानमा बिन्दु र मेरो पनि नजिकको मित्रता भयो । बिष्ट ‘फ्याटालिज्म’ किताबमाथि काम गर्दै थिए, अनि क्याम्ब्रिजमा सोसियोलोजी फ्याकल्टीका प्राध्यापक अर्नेस्ट गेल्नरसँग भेटिबस्थे ।

मेरा निम्ति ट्र्याजेडीको अर्थ आज अझ राम्ररी खुलेको छ । मानिसको जीवन मानिसले सहज पार्ने र आपसमा सम्मान गर्ने विषय आज अभूतपूर्व रूपमा चुनौती भएर आएको छ । ट्र्याजेडी त्यही काव्यात्मक अन्तर्शक्तिसँग जोडिएको मानव प्रतिष्ठाको एउटा युगान्तकारी कथा हो ।

प्रकाशित : जेष्ठ २९, २०७८ ११:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×