उपन्यासको उबडखाबड !- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

उपन्यासको उबडखाबड !

कोरोना महामारीले थलिएको साहित्यिक सुपरमार्केट थुप्रै कविलाई उपन्यासकारको औतारमा स्वागत गर्ने ताकमा छ । लकडाउनका कारण प्रकाशकसँग थानका थान पाण्डुलिपि थाती छन् । १ सय १८ वर्षमा सयौं उपन्यास लेखिइसकेका छन् । तर, के तिनले गिरीशवल्लभ जोशीको पहिलो उपन्यास ‘वीरचरित्र’ जतिको उचाइ लिए त ?
बेस्टसेलर र साहित्यिक उपन्यासमा झीनो सीमारेखा मात्रै छ । कतिपय बेस्टसेलर साहित्यिक ढाँचामै हुन्छन् । तिनमा साहित्यको गुण कम छ, बेस्टसेलरको गुण बढी ।
राजकुमार बानियाँ

प्रवेश विधा नै उपन्यास ! कथाको अभ्यासै नगरी एकैचोटि उपन्यासकार ! अझ नयाँ–पुराना कविको उपन्यासमै धुइरो ! सबैलाई उपन्यासमार्फत साहित्यको सुपरमार्केटमा पस्ने हतारो !

नेपाली साहित्यको उबडखाबड यस्तै छ । लेखक, पाठक र प्रकाशक कोही पनि उपन्यासबाट अघाएका छैनन् । लकडाउनका कारण प्रकाशकहरूसँग थानका थान पाण्डुलिपि थाती छन् । कविले कविलाई उपन्यासमै सवाल–जवाफ गरिरहेका छन् ।

कोरोना महामारीले थलिएको साहित्यिक सुपरमार्केट कैयौं कविलाई उपन्यासकारको औतारमा स्वागत गर्ने ताकमा छ । उपन्यासको उफानमा लेखक, पाठकदेखि समीक्षकसम्म भ्रमित छन् । के लम्बाइकै आधारमा उपन्यास साहित्यको ठूलो विधा मानिएको हो त ?

प्रचार, बजार र पुरस्कारमा उपन्यासको एकलौटी हुन थालेकाले मात्र कविहरूमा लघुताभास छाएको पक्कै होइन । कविता कविले मात्र पढ्छ भन्ने पनि लाग्दो हो । काव्यिक भाषा सर्वग्राह्य हुन सक्दैन नै ।

लोकजाहेर छ, लेखकलाई लेख्दाखेरि नै मजा आउँछ । जुनसुकै विधामा लेखे पनि उसकै मर्जी हो । तर, कतिपय लेखक व्यक्तिगत रुचि र रचनात्मक क्षमताभन्दा पनि बजारका कारण बरालिएका देखिन्छन् । उनीहरूले स्तरहीन र कामचलाउ आख्यानका कारण पाठकको रुचि घट्दै गएको तथ्यलाई भने आत्मसात् गरेका छैनन् ।

‘मानिस प्रशंसाको भोको हुन्छ, आलोचना मन पराउँदैन । मैले पनि पाठकको प्रशंसाका आधारमा विधा परिवर्तन गरेको हुँ,’ लेखक कृष्ण धरावासी भन्छन्, ‘लेखकले जुन विधामा प्रशंसा पाएको हुन्छ, ऊ त्यसै विधामा कलम चलाउँछ । जसले विधान्तरण गर्छ, ऊ धेरै परसम्म जान सक्छ ।’

नेपाली साहित्यमा उपन्यासको आँधीहुरी अहिले चले पनि १ सय १८ वर्ष लामो इतिहास छ । विसं १९६० मा मुद्रित पहिलो उपन्यास ‘वीरचरित्र’ का लेखक थिए, राणा दरबारका वैद्य गिरीशवल्लभ जोशी । उनी हिन्दी साहित्यका तिलस्मी उपन्यासकार देवकीनन्दन खत्रीका कस्ता ‘डाइहार्ड फ्यान’ थिए भने आफ्नो छोराका नामै देवकीनाथ राखे भने देवकीनन्दनकै देखासिकीमा रहरलाग्दो जासुसी उपन्यास लेखे ।

पूरै उपन्यास मुद्रित नभए पनि यसको मौखिक प्रचारप्रसार व्यापक भयो । नेपालमा बाटाघाटा, डुंगा र जहाजका सपना उनले उतिबेलै देखेका रहेछन् । त्यसयता सयौं उपन्यास लेखिइसकेका छन् । तर, के तिनले ‘वीरचरित्र’ जतिको उचाइ लिए त ?

उसो त रातारात कुनै पनि विधाले फड्को मार्दैन । ‘अंग्रेजी साहित्यमा कविता र नाटकको तुलनामा उपन्यासलाई आफ्नो गति पक्रन निकै लामो समय लागेको थियो,’ साहित्यका अध्येता शंकर तिवारी भन्छन्, ‘यो विधा मूलभूत रूपमा युरोपेली कला हो । यसलाई पश्चिमाहरूको आविष्कार भने पनि हुन्छ ।’

साहित्यका गहन अध्येताहरू बेलायतीभन्दा रूसी र फ्रेन्च भाषाका उपन्यासलाई विरलाकोटिको मान्छन् । कम उमेरमै नोबेल पुरस्कार पाएका अनि अमेरिकाका विश्वविद्यालयहरूमा साहित्य पढाउने टर्किस उपन्यासकार ओह्रान पामुकको शब्दमा राष्ट्र–राज्य र उपन्यासको अवधारणा अनि यसको चलनचल्ती समानान्तर रूपमा चलेका हुन् ।

उपन्यास विधाले साहित्यका परम्परागत विधालाई छायामा पार्न सफल भएको अवश्य हो । जो साहित्यका माध्यमबाट अभिव्यक्तिन चाहन्छन्, उनीहरूको पहिलो रोजाइ उपन्यास हुने गरेको पनि छ । यसको अर्थ अरू विधाको महत्त्व कम भएको होइन । युवाल नोआ हरारी त्यसका पछिल्ला दसीप्रमाण हुन् । उनको गैरआख्यानमा पनि औपन्यासिक गुण र गरिमा छ ।

त्यसो त भौगोलिक रूपमा नेपाल कविहरूकै देश हो । राजकीय पद, सम्मान, विभूषण, अलंकार प्राय: कविकै पेवा बनेका छन् । आदिकवि, युवाकवि, महाकवि, कवि शिरोमणि, युगकवि, जनकवि केशरी, कवि केशरी, लोककवि, राष्ट्रकविका नानाथरी पगरी कविलाई नै मिलेको छ । महाउपन्यासकार, आख्यान शिरोमणि आदि पगरी कुनै आख्यानकारले पाएको छैन । ध्रुवचन्द्र गौतमको ‘आख्यान पुरुष’ उपाधि अपवाद हो ।

‘दृश्यमा हेर्दा उपन्यास नलेख्ने साहित्यकार नै होइनजस्तो देखिएला । तर, यहाँ कविता नलेख्नेचाहिँ साहित्यकार नै छैनन्,’ आख्यानकार गनेस पौडेल भन्छन्, ‘नेपाली समाजमा कविता कति प्रिय छ भन्ने जिउँदोजाग्दो उदाहरण रामायण र महाभारत हुन् । काव्य भए पनि यिनमा सरस कथा छन् ।’ कथाहरूलाई कवितामा भन्ने युगका रचना हुन्, रामायण र महाभारत ।

कविता भर्सेस उपन्यास

उपन्यास प्रबन्ध लेखन हो भने कविता खुद्रा लेखन । सारा सर्जाम नजुटाईकन उपन्यास लेख्न सकिँदैन । मन हुँडलिएन भने कविता कसरी लेख्ने ? कविता झिलिक्क आउँछ, मिलिक्क जान्छ । कवितामा कथावाचक हुन्न बरु ‘पर्सोना’ हुन्छ । आख्यानमा वाचकको उपस्थिति अनिवार्य छ ।

कविता केन्द्रबाट किनारतिर जान्छ भने आख्यान किनारबाट केन्द्रतिर । कविताको अग्रभागमा कविता हुन्छ भने पृष्ठभागमा कथा । उपन्यासको अग्रभागमा कथा हुन्छ भने पृष्ठभागमा कविता । सबैजसो कवि उपन्यासलाई काव्यान्यास या काव्याख्यान भनिदिँदा मख्ख पर्छन् । तर, त्यसले आख्यान साहित्यलाई खासै न्याय गर्न सक्दैन ।

अनावश्यक विम्ब र प्रतीकले कथा अस्पष्ट र बोझिला हुन जान्छन् । ‘कविको उपन्यासमा के समस्या हुन्छ भने अग्रभागमा कविता हुन्छ, पृष्ठभागमा कथा,’ पौडेल थप्छन्, ‘कविका उपन्यासमा औपन्यासिक गुण कम हुन्छन्, काव्यात्मकता बढी । के नुन राम्रो भन्दै दूधचियामा नुन हालेर पिउने त ?’

कथा वस्तुपरक विधा हो भने कविता विषयपरक । कविता आफूभित्रको यात्रा हो भने कथा बाहिरी जगत्को । कविता र उपन्यास शैलीगत रूपमै फरक छन् । कविहरूले आख्यानको सत्त्व नबुझ्दा विधान्तरण दुर्घटित हुन जान्छ । कविता एकै खेपमा राम्रो हुन सक्छ । तर, उपन्यास लेख्नका लागि भन्दा पुनर्लेखनमा बढी समय लाग्छ । साग ओल्साएकै राम्रो हो फर्सी पकाएकै राम्रो ।

हुन त कतिपय कविको विधान्तरण फलदायी रह्यो । जस्तो : बुद्धिसागरको कवि व्यक्तित्वलाई उपन्यासकारले ओझेलमा पारिदियो । ‘बुद्धिसागरका कविता किताब निस्केको मात्र होइन, राष्ट्रिय कविता महोत्सवमा प्रथम पनि भए,’ तिवारी थप्छन्, ‘अंग्रेजी साहित्यमा डीएच लरेन्स, जेम्स जोयसदेखि थोमस हार्डीसम्म राम्रै कविता लेखेको भए पनि उपन्यासकारका रूपमा चिनिन्छन् ।’

डीएच लरेन्सले सगौरव लेखेका छन्, ‘म मानिस हुँ, जीवित छु । त्यसैले म उपन्यासकार हुँ । उपन्यासकार भएका नाताले म आफूलाई सन्त, वैज्ञानिक, दार्शनिक र कविभन्दा उत्तम ठान्छु, किनभने उनीहरू जीवन्त मानवका निश्चित पक्षलाई दर्साउने कामका उस्ताद त हुन् तर उनीहरूले मानव जीवनका समग्र पक्ष देखाउन सक्दैनन् ।’

पश्चिमा साहित्यका अनेकथरी वाद र सिद्धान्तको प्रयोगभूमि उपन्यास विधालाई बनाइए पनि यहाँ गोथिक–रोमान्स, साइन्स फिक्सन/फेन्टासी, हरर, स्पाई, मिस्ट्री, योङ एडल्ट, ग्राफिक, पल्प आदि जानरा छुट्टिएका छैनन् । त्यसरी लेखिएका पनि छैनन् ।

त्यसो त पछिल्लो दशकमा उत्कृष्ट र बेस्टसेलर दुवै मानिएको ‘कर्नाली ब्लुज’ को झीनो कथा पाठकलाई सायदै थाहा छ । कथा हो कि आत्मकथा हो, भेउ पाइँदैन । ‘एक्सन’ भन्दा ‘रियाक्सन’ बढी छ । उपन्यासमा त्यतिसारो ‘डिटेलिङ’ किन चाहिन्छ ?

कतिपय उपन्यासमा किस्सा छन्, कथा छैनन् । कुमार नगरकोटीका उपन्यासमा पाठकले एउटै सूत्रमा बाँधिएको कथा पाउँदैनन् । शिल्प चेतना भने उच्चकोटिकै भए पनि कथावस्तु एकदमै छिरलिएको छ । ‘इङ्नेपाली’ भाषाका कारण पनि उनको चर्को आलोचना हुन्छ । तर, फ्यान फलोअर्स हेर्दा उनको उपन्यासलाई कविताले जितेका छन् ।

नयनराज पाण्डेले मधेसका सीमान्तकृतलाई उपन्यासमा ल्याए । नयनका उपन्यासमा तराई र अलिअलि हिमाल आए पनि काठमाडौं खाल्डोका परम्परागत खस–आर्य, नेवारको गन्ध पटक्कै आउँदैन । नारायण ढकालले ‘हजार माइलको बाटो’ मा स्वैरकल्पना र जादुई यथार्थको चिनारी दिए । तर, पुनरुक्ति दोषबाट उनी मुक्त छैनन् ।

‘सेतो धरती’ मार्फत नाम र दाम दुवै कमाएका अमर न्यौपाने साहित्य छाडेर बेस्टसेलर बन्ने धुनमा लागेका देखिन्छन् । व्यावसायिक आकांक्षा मात्र राखेर एकपछि अर्को असफल आख्यानको चाङ लगाएको पाठक–आरोपबारे उनको प्रतिक्रिया पक्कै रोचक हुनेछ ।

साँच्चै भनूँ भने प्रकाशकहरूले नयनराज, बुद्धिसागर, अमर, नगरकोटी आदि चार–पाँचजनाको कोटरीमै सीमित गर्न खोजेका छन् उपन्यासलाई । यिनैलाई मियो बनाएर पाठकलाई मालदाम्लोमा फनफनी घुमाएका छन् । अरू लेखकले यिनकै शैली पछ्याएका छन् । यी लेखक पनि आफ्नै पूर्ववर्ती शैलीबाट दायाँबायाँ गर्दैैनन् । यिनले वर्षौंदेखि एउटै स्वादको व्यञ्जन पस्किँदा पनि अचाक्ली तारिफ पाइरहेका छन् ।

अमेरिकी लेखक स्टेफन किङ पाठकको असाधारण शक्तिसँग नतमस्तक छन् । उनको शब्दमा लेखकको कल्पनामा आख्यान सुरु हुन्छ र पाठकको कल्पनामा टुंगिन्छ । कलाको अक्कल मिलाएर नक्कल गरिनु ठीकै होला, नक्कलबमोजिम नक्कल साहित्यकै विडम्बना हो ।

‘धेरैजसो उपन्यासकारमा खालि रहर मात्र देख्छु । कतिपयले मलाई लेखिदिनोस् पनि भन्छन्, राम्रो नलागेपछि के लेखिदिने ?’ आख्यानकार एवं सम्पादक अविनाश श्रेष्ठ भन्छन्, ‘कुनै स्वप्निल कुरा राख्दैमा उपन्यास बन्दैन । त्यो व्यक्तिविशेषका लागि बन्ला, तर समाजका लागि बन्दैन । भोलिका लागि काम लाग्दैन । स्वैरकल्पना भनेको त यथार्थको पनि यथार्थ हो ।’

साहित्यको चीरहरण हुन नदिने जिम्मा सचेत समालोचकको हो । २०–३० वर्षयता त्यही ‘वाचडग’ को भूमिकामा ठूलो भ्वाङ परेको छ । जस्तो : कवितामा समाचालोचकले भूपी र मोहन कोइरालाको धार छुट्याइदिएका थिए । तर, नेपाली साहित्यको गुरुकिल्ली दाबी गर्ने त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्राध्यापकहरू कमसल साहित्यकै महिमामण्डन गरेर थाक्दैनन् ।

‘सधैंभरि यस्तो अवस्था रहँदैन । कुनै कालखण्डमा छुट्टिनेछ, साहित्य र गैरसाहित्य । बलियो र कमजोर,’ अविनाश थप्छन्, ‘भारतमा लेखिएका उपन्यासमा इन्द्रबहादुर राईको ‘आज रमिता छ’ को चर्चा छ, मत्स्येन्द्र प्रधानको ‘नीलकण्ठ’ को छैन । चर्चामा नआए पनि नीलकण्ठमा पाठकलाई तृप्त पारिदिने सामथ्र्य छ ।’ मिडियाको उज्यालो नपुगे पनि ढिलोचाँडो गतिलो कृति किनारबाट केन्द्रमा आइपुग्छन् नै ।

कुन बेस्टसेलर, कुन बेस्ट बुक !

बेस्टसेलर र साहित्यिक उपन्यासमा झीनो सीमारेखा मात्रै हुन्छ । कतिपय बेस्टसेलर साहित्यिक ढाँचामै हुन्छन् । तिनमा साहित्यको गुण कम र बेस्टसेलरको गुण बढी हुन्छ । विदेशतिर पल्प फिक्सन र साहित्य प्रस्टै छुट्टिन्छन् । नेपालमा पनि पहिले छुट्टिएकै थिए । त्यसैले युधीर थापा, वसन्त, दीर्घवाहु, प्रकाश कोविद आदिले कहिल्यै ‘साहित्य’को दाबी गरेनन् । तिनलाई ‘सस्तो साहित्य’ मानेरै पढिन्थे ।

पहिले पहिले साहित्य र बेस्टसेलरका प्रकाशक पनि अलगअलग हुन्थे । कम्तीमा यौन, गृहिणी, गल्ली साहित्य प्रकाशकको नामबाटै छुट्टिन्थे । लेखक र प्रकाशकले इमानदारीपूर्वक नछुट्याइदिँदा कतिपय पाठक रनभुल्ल छन् । बरु कतिपय स्थितिमा प्रकाशकले राम्रा लेखकलाई बेस्टसेलरको अँध्यारो सुरुङतिर धकेलिदिएका छन् । समर्पित लेखकले वस्तु र शिल्पको सटीक संयोजनबाट के कमाल गर्न सक्दैन ?

उसो त बेस्टसेलरवालाले साहित्यिक उपन्यास लेख्नै नसक्ने पनि होइन । भारतमा ३०–४० वटा बेस्टसेलर उपन्यास दिएका असीत राईको ‘नयाँ क्षितिजको खोज’ त्यसको प्रमाण हो । ‘यस दृष्टिमा नयनराज पाण्डेले अहिलेसम्म आफूलाई बँचाएका छन्,’ अविनाश भन्छन्, ‘उनका उपन्यासमा सामाजिक सरोकार र उच्च कलात्मक चेत छ ।’

आँसु र यौनको बिगबिगी

स्वत:स्फूर्तभन्दा पनि फलानाले त लेख्यो, मैले किन नलेख्ने भन्ने होडबाजी पनि छ । विषय, पात्र, परिवेश र भाषाबीच तालमेल छैन । आँसु र यौनको मसलाबाट जबर्जस्ती सस्तो प्रभाव पार्न खोजिएको छ । प्रयोग र प्रगतिशीलताका नाममा कृत्रिमताको आड लिइएको छ । यस्तै संख्याले पनि कहिलेकाहीँ ‘सरप्राइज’ दिन्छ । नराम्रो उपन्यासका बीचमा राम्रो पनि आइदिन्छ । त्यही सुखद हुन जान्छ साहित्यलाई ।

कविता संलग्न लेखन हो, उपन्यास असंलग्न । त्यही कुरा नबुझ्दा कतिपय लेखक आफू लेखक हुँ कि पात्र भन्ने नै बिर्सिन्छन् । म भनिएका पात्र प्राय: लेखकसँगै हुबहु मिल्छन् । पात्रहरूले बोल्ने र कथावाचकको भाषा एकैथरी हुन्छ । तर, पात्रहरूको मुटुको धड्कन छामेको उपन्यास भेट्नै मुस्किल छ ।

ओह्रान पामुकलाई ‘द म्युजियम अफ इन्नोसेन्स’ पढेर पाठकहरूले प्रश्न गरेछन्, ‘यी सबै घटना तपाईंकै जीवनका हुन् ? उपन्यासको नायक केमल तपाईं नै हो ?’ उनले घुमाउरो जवाफ दिएछन्, ‘होइन, म केमल होइन । तर, म केमल होइन भनी पाठकहरूलाई विश्वास दिलाउनै गाह्रो छ ।’ प्रथम पुरुष दृष्टिविन्दुमा लेखिएको अधिकांश उपन्यासको दुर्दशा यही हो ।

कतिपयका उपन्यास पहिलो या दोस्रो खेस्राजस्ता लाग्छन् । कतिपयको कथावाचन बाबा आदमले स्याउ टोकेको पालाको छ । कतिपय लेखक असफलता र आलोचना सहनै तयार छैनन् । फैसला लेख्ने लाइसेन्स पाएजस्तो गर्छन् । सबैले आजको भोलि नै पाठकको स्वागत पाउँदैनन् भन्ने पनि थाहा छैन ।

यति लामो कालखण्डमा ‘शिरीषको फूल’, ‘पल्लो घरको झ्याल’, ‘चपाइएका अनुहार’, ‘अनुराधा’, ‘सुम्निमा’, ‘प्रत्येक ठाउँ प्रत्येक मान्छे’, ‘घामका पाइलाहरू’, ‘कारागार’ आदि मानक उपन्यास आए । साहित्यिक गुणवत्ताका दृष्टिले उम्दा नमानिए पनि पठनीय उपन्यासको सूची भने लामै बन्न सक्छ ।

विधान्तरणको दुर्घटना

त्यसो त ‘पद्यकवि गद्यमा गयो भने मर्छ’ भन्ने यो लेखको आशय होइन । कतिपयको विधान्तरण र व्यावसायिक बन्ने आकांक्षामा खोट नहोला । लेखिरहेको विधाप्रति वितृष्णा या नयाँ विधामा स्थापित हुने आत्मविश्वास पनि होला । विधान्तरणमार्फत चाँडै चर्चित हुने रहर खराब पनि नहोला । लेखकले कमाउनै नहुने पनि होइन ।

‘म पहिले पहिले पद्यमा खुब रमाएँ, पछि आख्यान लेखें,’ छन्द कविताबाट उपन्यासमा एकोहोरिएका भुवनहरि सिग्देल भन्छन्, ‘पहिले मलाई कमैले मात्र चिन्थे, त्यसको दायरा सानो रहेछ । उपन्यासमा लागेपछि धेरैले चिने, यसको दायरा फराकिलो रहेछ ।’

कुनै विधामा प्रसिद्धि कमाएका लेखकका सबै विधामा सफल हुन्नन् । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको उपन्यास ‘चम्पा’ र आख्यानकार विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका कविता यसका ज्वलन्त दृष्टान्त हुन् । यी दुवैलाई लगभग दुर्घटित रचना भने पनि हुन्छ ।

देवकोटाको ‘चम्पा’ लामो कथाजस्तो छ भने कोइरालाका कविता जोन किड्सका कविताबाट अति प्रभावित छन् । लेख्दैमा न कविता बन्छ, न त उपन्यास । देवकोटाको मृत्युपरान्त २०२४ मा प्रकाशन भए पनि यो २००४ कै रचना हो ।

कोइरालाले ‘जेल जर्नल’ मा ‘मेरा एक संग्रह पुग्ने कविता छन्’ भनेको सार्वजनिक हुनासाथ छाप्न भ्याइहाले, ‘विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका कविता’ (२०५९) । जम्मा २५ पृष्ठका १२ वटा कविता बुझाउन सम्पादक हरिप्रसाद शर्माले ७५ पृष्ठको परिचय, भूमिका र विश्लेषण प्रस्तुत गरेका छन् ।

अहिले पनि कतिपय उपन्यास चम्पाकालीन चेतनामै अड्किएका छन् । ‘कतिपय उपन्यास पेन्टिङमा जस्तो सीमित घटनाक्रममा आधारित नभएर इतिवृत्तात्मक छन् । भाषा र शिल्प नपुग्दा कमजोर देखिन्छन्,’ सम्पादक अविनाश श्रेष्ठ भन्छन्, ‘कतिपयले जीवनी लेख्नुपर्नेमा उपन्यास लेखेका छन् । समाजबारे पर्याप्त अध्ययन, अनुसन्धान उपन्यास लेख्नुभन्दा महत्त्वपूर्ण छन् । त्यसो नहुँदा लेखन व्यक्तिगत कुण्ठामा गएर टुंगिन्छन् ।’

अध्येता तिवारी बर्सेनि एक सय उपन्यास छापिए कम्तीमा तीन–चारवटा पठनीय आउलान् भन्ने झीनो आशा गर्छन् । साविक उपन्यासहरूले अतिरिक्त सौन्दर्य देखाउन सकेका छैनन् भने अधिआख्यान मात्र नभएर वैकल्पिक उपन्यास गयल छन् । नेपाली साहित्यले उपन्यासमा नयाँ धारको खोजी मात्र गरेको छैन, नयाँ शैलीको आह्वान पनि गरेको छ ।

मूलभूत रूपमा साहित्यको पाँच खुड्किले भर्‍याङ हुन्छ– भाषा, साहित्य, कला, सौन्दर्य र सत्य । हाम्रा अधिकांश उपन्यास भाषाको स्तरमा मात्र छन् । त्यसमा पनि अखबारी र वकालती भाषाको आधिक्य छ । पत्रकारले लेखेका उपन्यास चर्चित र पुरस्कृत हुनुको दुष्प्रभाव पनि हुन सक्छ ।

कतिपय पत्रकारले ‘फिचर’ लाई ‘फिक्सन’ बनाइदिएकाले अरू लेखक पनि देखासिकीमा ‘फिक्सन’ लाई ‘फिचर’ बनाउन तम्सिएका छन् । पुरस्कारदाताले कहिलेकाहीँ कृतिभन्दा व्यक्ति हेर्छन् । र, पुस्तकभन्दा पद हेरेर पुरस्कृत गरिदिन्छन् । तमसुकजस्ता लामा वाक्य र दोहोरो–तेहेरो अर्थ लाग्ने रकमी भाषा उपन्यासमा भेटिन्छन् ।

भाषाबाट साहित्यको तहमा उक्लिएका उपन्यास भेटिए पनि कलाको चरणमा पुगेका छैनन् । सौन्दर्य र सत्यमा कहिले पुगून् ? साँच्चै भन्ने हो भने आम उपन्यासको नियति ध्रुवचन्द्र गौतमकृत उपन्यासको नामजस्तै छ, ‘एक असफल आख्यानको प्रारम्भ’ ।

कतिपय नेपाली कविका कविताले भने मन्त्रकै हैसियत पाएका छन् । ‘कवितामा साहित्यको अन्तिम खुड्किलो पनि पार गरेका छन्, लेखनाथ पौड्यालले,’ आख्यानकार पौडेल भन्छन्, ‘यी शास्त्रीय कविको उचाइमा जाने छेकछन्द अरू कविले पनि देखाइरहेका छन् ।’

लेखकसँग उपन्यासको ‘टेस्टामिन’ मात्र होइन साहित्यको खुराकै खोज्छन् असल पाठकले । उपन्यासको रापतापमा लट्ठिएर कवितालाई किन नजरअन्दाज गर्ने ? कुनै पश्चिमा लेखकले यही पाठकीय मर्मलाई वाणी दिएका छन्, ‘कथाले मलाई झुठमुठबाट बाहिर निकाल्छ, कविताले सत्य ओकल्न बाध्य बनाउँछ । कथा पैदलयात्रा हो भने कविता नृत्य । मलाई दुवै चाहिन्छ ।’

(शनिबार प्रकाशन हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करण ‘शनिबार विशेष’बाट ।)

प्रकाशित : जेष्ठ २८, २०७८ १९:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अर्काइभबाट : मखमली प्रेम

गीत गाउँदा जवानी फर्किएको अनुभव हुन्छ प्रेमध्वजलाई । ‘सफ्ट मेलोडी’ अर्थात् मखमली स्वरका लागि चिनिएका प्रेमध्वज झन् झन् फुर्तिला हुन पुग्छन् ।
राजकुमार बानियाँ

काठमाडौँ — सदाबहार गायक भन्ने ‘टाइटल’ सोह्रैआना सुहाउँछ, प्रेमध्वज प्रधान, ८१, लाई । साढे ६ दशकदेखिको चिरपरिचित आवाज अहिले पनि नयाँ एल्बमको तयारीमा छ । आठवटै गीतको कम्पोज आफैँले गरेका उनलाई ‘जीवन फूल हो कि भूल ?’को मिक्सिङ र मास्टर्सले व्यस्त बनाएको छ । 

गीत गाउँदा जवानी फर्किएको अनुभव हुन्छ प्रेमध्वजलाई । ‘सफ्ट मेलोडी’ अर्थात् मखमली स्वरका लागि चिनिएका प्रेमध्वज झन् झन् फुर्तिला हुन पुग्छन् । नेपाली सुगम संगीतमा उनको स्थान तलत महमुद, मेहदी हसनको हाराहारीमा छ ।

आफ्नो जमानाका यी स्टाइलिस गायकको पुख्र्यौली थलो सिन्धुपाल्चोकको चौतारा हो । काठमाडौँमा घर नभएकालाई छोरी नदिने भएकाले उनका जमिनदार बाजे उत्तरध्वजले बांगेमुढाको नघल: टोलमा घर किनेका रहेछन् राणाकालमा । उनका जिजुबाजे नारायणकृष्ण र बाजे शास्त्रीय संगीतका सोखिन थिए भने बाबु र आमा दुवै कलाकार ।

असनमा हुर्किएकी उनकी आमा १० वर्षको उमेरमा नारायणहिटी राजदरबार छिरेकी रहिछन् । दरबारमा तबला र हार्मोनियमको तालिम पाएकी उनी राजा त्रिभुवनकी आमाकी प्रियपात्र भइन् । उनले रेडियो नेपालमै प्रत्यक्ष गीत गाइसकेकी थिइन् ।

राजदरबारकै एक नाट्य कार्यक्रममा उनका बाबु रत्नध्वज प्रधान र आमा प्राणदेवी तुलाधरबीच हेराहेर भयो, मन परापर भयो । र, बाजेको इच्छाविपरीत दुवैले प्रेमविवाह गरेकाले प्रेमध्वजको बाल्यकाल त्यति सुखद हुन सकेन ।

राणाकालीन समाज जातभातमा कट्टर थियो । नेवारभित्रै पाँच थरी र ६ थरीको छुवाछूत थियो । प्रधान र तुलाधरबीच त छोएको नखानेसम्म । प्रेमध्वज ६ वर्षको छँदा बाबुआमाबीच सम्बन्धविच्छेद भयो । महाराज जुद्धशमशेरले बाबु रत्नध्वजलाई हनुमानढोका थानामा बोलाएर सम्बन्धविच्छेद गर्न लगाएको प्रेमध्वजको कथन छ ।

त्यसपछि डेरा बास भयो आमा–छोराको । प्रेमध्वज कहिले जमलमा आमासँग बस्थे भने कहिले बाबुको कपडा पसल मखनमा । उनले आमासँगै त्रिताल, दादरा, कहरवा तालमा तबला बजाउन सिके । सात–आठ वर्षको उमेरमा उनको अक्षरारम्भ भयो । बाल्यकालमा उनको बोलाउने नाम थियो, गणेशध्वज । पछि, विश्व निकेतन स्कुलमा प्रधानाध्यापक प्रेमबहादुर श्रेष्ठले आफ्नै नाम लेखिदिएछन्, प्रेमध्वज ।

इन्द्रजात्राका बेला ज्यापू नाच हुन्थ्यो डबलीमा । केटी बनेर नाच देखाउने व्यक्ति अचानक बिरामी परेछन् । अनि, त्यहाँ नाच हेर्न पुगेका प्रेमध्वजलाई कसैले भन्यो, ‘यो केटो राम्रो छ । यसैलाई केटी बनाएर नचाउनुपर्छ ।’ सुरुमा त प्रेमध्वजले मानेनन् । तर, शान्ति निकुञ्जमा कक्षा फड्किएर चार कक्षामा भर्ना पाउने भएपछि तयार भइहाले ।

नाचगानमा अभ्यस्त प्रेमध्वजले ००९ मै रेडियो नेपालमा स्वरपरीक्षा दिए । उस्ताद भैरवबहादुर थापाको शब्द र संगीतमा ‘याद कसैको आइरहेछ यो अँधेरी रातमा ।’ जाँचकी थिए, वाद्यशिरोमणि उस्ताद गणेशलाल श्रेष्ठ । पछि उनैसित १५ महिना शास्त्रीय संगीतको शिक्षा लिए । पैसा तिर्न नसकेको बदलामा उनले त्यो अवधिभरि दुवै आँखा नदेख्ने गुरुलाई घरदेखि रेडियो नेपाल लैजाने–ल्याउने काम गरे ।

“म एकैचोटि क श्रेणीको गायक भएँ । रेडियो नेपालले महिनाको दुई–तीनवटा गीत गाउन बोलाउँथ्यो,” उनी सम्झिन्छन्, “एउटा गीत गाएबापत १० रुपियाँ आउँथ्यो, आफूलाई पाकेट खर्च एक रुपियाँ राखेर बाँकी आमालाई दिन्थेँ ।” बिस्तारै उनी गीतकार राममान तृषितको संस्था नवकला परिवारमार्फत काठमाडौँका कार्यक्रममा सक्रिय भए ।

त्यतिबेलासम्म रेडियो नेपालमा सबथोक प्रत्यक्ष प्रसारण मात्रै हुन्थ्यो । देश दुनियाँ आफ्नो स्वरमा लठ्ठिसक्दा पनि प्रेमध्वजले आफ्नै गीत सुन्न पाएका थिएनन् । ०१२ मा आएर अमेरिकी दूतावासले पुरानो रेकर्डिङ मेसिन दियो । त्यसको दुई वर्षपछि तारादेवीसँग उनको पहिलो गीत रेकर्ड भयो, ‘यो नेपाली शिर उचाली...’, भूपी शेरचनको शब्द र नातिकाजीको संगीतमा ।

आफ्नै देशमा, आफ्नै रेडियोमा, आफ्नै स्वर सुन्न पाउनु अहोभाग्य सम्झन्छन् प्रेमध्वज । प्रौढ शिक्षा निकेतन (नाइट स्कुल)बाट ०१० को एसएलसीमा फेल भए उनी । संस्कृतमा उत्तीर्णांक १६ थियो, उनको आठ अंक पुगेन । दुई वर्षजति भारततिर भौँतारिएर पद्मोदय स्कुुलमा भर्ना भए र एसएलसी गरे । बाबुको इच्छा थियो इन्जिनियर बनाउने । त्रि–चन्द्रमा आईएस्सी पढेका पनि हुन् । तर, हैजाका कारण परीक्षा छुटेपछि सरस्वती कलेजबाट आईए र बीए गरे ।

सधैँभरि बाबुको कपडा पसलमा बस्न मन लागेन उनलाई । यसबीचमा टाइपिङ पनि सिकेकाले रेडियो नेपालका हाकिमलाई गुहारे । त्यतिबेला टाइपिस्टको तलब सय रुपियाँ थियो । उनले त्यसको आधा दिए पनि हुन्छ भन्दा पनि काम पाएनन् ।

त्यसपछि साथी श्यामबहादुर थापासँग अमेरिकन लाइब्रेरी पुगेछन् प्रेमध्वज । जागिरको आशामा त्यहाँ २२ दिनजति स्वयंसेवीका रूपमा काम गरे । गुजाराका लागि तीन ठाउँमा जनही १२ रुपियाँ लिने गरी ट्युसन पढाए । रेडियोमा गीत गाएर आमा–छोराको केही भरथेग हुन्थ्यो ।

०१७ मा हरेस खाएर साथी श्यामबहादुरसित भारत भासिने मनस्थिति बनाइरहेका बेला अमेरिकन लाइब्रेरीबाट उनलाई बोलावट आयो । लाइब्रेरी प्रमुख नन्दरामभक्त माथेमाले भनेछन्, ‘आजैदेखि काम सुरु गर । तलब दिनको पाँच मोहोर भारु ।’

नभन्दै प्रेमध्वजले लाइब्रेरीको अमेरिकी सूचना केन्द्रमा टाइपिस्टको जागिर पाए । दुई महिनापछि रेडियो नेपालबाट पनि खबर आयो । तर, उनले वास्तै गरेनन् । केही महिनामै स्थायी पनि भए । त्यहाँ काम गर्नुको फाइदा के भने संसारका खबर थाहा हुन्थ्यो उनलाई । भियतनामदेखि कोरियाको लडाइँसम्म ।

अलिकति पैसा जम्मा भएपछि मुम्बई गए ०१८ मा । लङ लेइङ डिस्कमा चारवटा गीत रेकर्ड गराए । एउटा गीतको खर्च दुई सय भारु लाग्थ्यो । त्यतिबेलाकै गीत हुन्, ‘गोरेटो त्यो गाउँको...,’ ‘माया नमार मायालु.... ।’ बर्सेनि पैसा भयो कि मुम्बई पुगिहाल्थे प्रेमध्वज । हरेकचोटि चार–चारवटा गीत रेकर्ड गराउँथे । पछि गएर रत्न रेकर्डिङ संस्थानले उनका १२ वटा गीत नि:शुल्क रेकर्ड गरिदियो । त्यसबेला उनले जे गायो, त्यो हिट भइहाल्थ्यो । राष्ट्रिय गीत, नेवारी गीत होस् या भजन । रेडियो नेपालमा ३ सय ४० वटा आधुनिक गीत रेकर्ड गराएछन् प्रेमध्वजले । तर, पछि त्यहाँ जाँदा ५६ वटाभन्दा बढी भेटेनन् उनले ।

नेपाल भाषाको ‘बाला बाला चिंगु मिखा:’ रक एन्ड रोल स्टाइलमा गाएका थिए प्रेमध्वजले । ‘राजमती कुमती’ उनको ‘सिग्नेचर’ गीत हो । प्रेमध्वजले आमाकै संगीतमा चारवटा भजन गाएका छन् । त्यतिबेला सेलिब्रिटी गायक तीन जना मात्रै थिए, बच्चुकैलाश, नारायण गोपाल र प्रेमध्वज । तिनका आवाजमा सुगम संगीतको बास्ना थियो । “हामीबीच त्यस्तो कुनै प्रतिद्वन्द्विता थिएन,” उनी भन्छन्, “थियो भने उसले गीत रेकर्ड गर्‍यो, म पनि गर्छु वा उसले राम्रो गायो, म पनि राम्रो गाउँछु भन्ने सकारात्मक भावना मात्रै ।”

प्रेमध्वजले सांगीतिक जोडी बनाएका थिए माणिकरत्नलाई । प्रेम–माणिककै कारण नारायण गोपाल रेडियो नेपालको माइक्रोफोन समाउन पुगेका थिए । तर, प्रेम–माणिकका कुनै गीत नारायणले गाएनन् । बरू ०१५ मा प्रेमध्वजका काका भक्तध्वज उम्मेदवार बनेका बेला नारायण चौतारासम्म पुगेका थिए । नारायण गोपालसँग छुटानाम भइहाल्यो, बच्चु कैलाशसँग अझै दोस्ती छ ।

०२३ मा माइतीघर सिनेमाको सुटिङका लागि संगीतकार जयदेव र हिरोइन माला सिन्हा आएको हल्ला सुने उनले । तिनताका प्रेमध्वज, नारायण गोपाल र भूपी शेरचनको भेटघाटको थलो थियो, धर्मपथको पारस होटल (अहिले पिनट्स भएको ठाउँ) । माइतीघरमा गीत गाउनका लागि नाम लेखाए उनले । एक दिन डेपुटी प्रोडक्सन म्यानेजर किशोर तिमिल्सिनाले भने, ‘गीत रेकर्डका लागि तिमीलाई नै लैजाने भयौँ ।’

अनि के थियो र ? अफिसबाट एकमहिने छुट्टी लिएर मुम्बई हानिए प्रेमध्वज । उनलाई आशा भोसलेसँग पाश्र्व स्वर दिने भनिएको थियो, गाए उनकै बहिनी उषा मंगेशकरसँग । बोल थियो, ‘नमान लाज यस्तरी... ।’ निजी क्षेत्रबाट बनेको पहिलो सिनेमा थियो त्यो । १५ वटा गीत थिए फिल्ममा । फिल्मकी नायिका माला सिन्हा मखमली आवाजका धनी प्रेमध्वजलाई खुब मन पराउँथिन् र सुटिङको चार्टर्ड प्लेनमा सँगै पोखरा पनि लगिन् । फेवातालको डुंगामा बसेर सँगै गीत पनि गाइन् ।

त्यतिबेला जम्मा २८ वर्षका थिए प्रेमध्वज तर अत्यन्त लजालु । आमाबाबुको डिभोर्सले उनको बालमनोविज्ञानमा बडो असर गरेको थियो । प्रेमविवाह असफल हुन्छ भन्ने छाप परेकाले कहिल्यै प्रेमको भाषा अभिव्यक्त गरेनन् । “मालाले मलाई ग्य्राजुएट गरेर मुम्बई आउन भनेकी थिइन्,” उनी सम्झिन्छन्, “तर, म आमालाई एक्लै छाड्न सक्ने अवस्थामा थिइनँ ।”

मुम्बईको महानगरीय जीवन हेर्ने रहर नभएको होइन, प्रेमध्वजलाई । मुम्बई त्यस्तो मायानगरी थियो, नायक बन्न गएका गायक बन्थे, गायक बन्न गएका नायक । आखिर प्रेमध्वज भारतीय विद्याभवनमा संगीत सिक्ने मनसुवाले एक वर्ष बेतलबी बिदा लिएर गए पनि । उनलाई सुनेपछि प्रशिक्षकहरूले ‘तिमीले संगीत सिक्न आवश्यक छैन’ भनेर फर्काइदिए । मालाको अनुरोधमा सत्यकामना फिल्म फेयर अवार्डमा पनि गाए उनले । ‘तुमबिन जाऊँ कहाँ...’ गाउँदा ‘वान्स मोर’ त कति हो कति !

मुम्बई बस्दा ‘माला सिन्हाको ब्रदर’ भन्न थालियो प्रेमध्वजलाई । जयदेवमार्फत मोहम्मद रफी, मुकेश, खय्याम, लक्ष्मीकान्त–प्यारेलाल, मन्ना डे, कल्याणजी–आनन्दजी, मनोहरि सिंहसँग नजिकिए । उनीहरूले प्रेमध्वजलाई उतै राख्न चाहेका थिए । तर, उनी आमा बिरामी छन् भनेर उम्किहाले । त्यसैले त जयदेव उनलाई भनिरहन्थे, ‘आमाप्यासी ।’

त्यतिबेला मनोहरिले १० घन्टा लगाएर उनका १० वटा गीत रेकर्ड गराइदिए । ‘घुम्तीमा नआऊ है...,’ ‘टाढा टाढा भैगयो फेरि...’ ‘तारा मात्र होइन तिमीलाई...’ आदि । त्यतिबेला युरोपेली पोलिडर कम्पनीबाट निकालिएको आफ्नै एल्बम हिमालयन ब्याङ्क्वेट फ्रम सिङ्गिङ् काठमान्डू अमेरिकामा भेटेर कान्छा छोरा कविरले ल्याइदिँदा छक्क परे प्रेमध्वज ।

माइतीघरपछि अन्याय, मायालु, बदलिँदो आकाश, फेरि फेटौँला, जीवनरेखालगायत १२ फिल्ममा पाश्र्व स्वर दिए उनले । बागबजारमा घर बनाएको सात दिनमै उनले महावीर फुटबल क्लबकी खेलाडी किरणकुमारी श्रेष्ठसँग घरजम गरे, फागुन ०२८ मा । त्यतिबेला उनी ३३ वर्षका थिए भने किरणकुमारी १६ वर्ष कान्छी ।

एक महिना फरकका बाबु–आमाबीच डिभोर्स भएकाले उनले धेरै कान्छी किरणलाई रोजेका रहेछन् । दुई छोरा भए, प्रसन्नध्वज र कविरध्वज । अमेरिकामा बसोवास गरिरहेका सफ्टवेयर इन्जिनियर प्रसन्नध्वज पनि गायक हुन् । उनका दुइटा एल्बम छन्, प्रसन्न र इनर्जी । छोराका लागि उनले ‘घुम्तीमा नआऊ है’ र ‘गोरेटो त्यो गाउँको...’ गीतकार रत्नशमशेर थापालाई चार गीत लेखाएछन् । कान्छा छोरा अमेरिकी लिग खेलिसकेका फुटबलर हुन् । प्रेमध्वजले अमेरिकी ग्रिनकार्ड त्यागिसकेका छन् भने छोरालाई अमेरिकी नागरिकता लिन दिएका छैनन् ।

युवाकालमा तीन मोहोर तिरेर १० महिने सैनिक तालिम लिएका प्रेमध्वज एकान्तप्रेमी छन् । बिहान ५ बजे घरभित्रै तीनवटा कोठा मिलाएर ६ हजार पाइला हिँड्छन् । २० मिनेटजति योगा गरेर एक घन्टा रियाज गर्छन् ।

आफ्नै नाममा संगीत प्रतिष्ठान स्थापना गर्ने मनसुवा राखेका छन् प्रेमध्वजले । अनुशासित गायक नै गन्तव्यमा पुग्छ भन्ने मान्यता राख्ने उनका सफलताका सूत्र बेग्लै छन्, गीत रेकर्ड हुने तीन दिनअघिदेखि सम्भोग गर्नुहुन्न, गायकको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति दाँत हो आदि इत्यादि ।

अमेरिकन लाइब्रेरीमा ३३ वर्ष सेवापछि अवकाश लिँदा ५५ वर्षका थिए उनी । सांगीतिक क्षेत्रमै केही गर्ने हुटहुटी थियो उनमा । त्यही बेला मुद्दा–मामिलाको झमेलामा फसे प्रेमध्वज । तारेख–पेसी भन्दाभन्दै १९ वर्ष बितिहाल्यो । “जागिर छाडेपछि मैले हजारौँ गीत गाउन सक्थेँ,” उनी खेद मान्छन्, “मुद्दा–मामिलाकै कारण दिल फुकाएर गाउन सकिनँ ।”

पित्तथैलीको क्यान्सरबाट बाबु रत्नध्वजको निधन भएको भोलिपल्टै काका भक्तध्वज प्रधानले उनीविरुद्ध मुद्दा हाले । प्रेमध्वज रत्नध्वजका छोरा होइनन् भनेर । उनकी कान्छी आमा गंगादेवीबाट जायजन्म भएको थिएन । उनको नाममा लाजिम्पाटमा रहेका तीनवटा घर नै मुद्दाको कारक थियो । विश्वनाथ उपाध्यायको बेला सुरु भएको त्यो मुद्दा खिलराज रेग्मीको पालामा कात्तिक ०६६ मा आएर टुंगियो । फैसला उनकै पक्षमा आयो ।

पोहोर साल प्रेमध्वजको खुट्टा लरबरिएको देखिछन् भान्जी भुवन मास्केले । फोटो खिचेर अमेरिका पठाइछन् । छोराहरूको जोडबलमा जाँच्दा मगजबाहिर पानी जम्ने रोग हेमाटोमा भएको पत्ता लाग्यो । भित्ता वा ढोकामा टाउको धेरैपटक ठोक्किएमा यस्तो रोग लाग्दो रहेछ । लामो उपचार र ‘बेडरेस्ट’ पछि उनी फेरि संगीतमै जुर्मराएका छन् । र, गोल्डेन भ्वाइसमा गुनगुनाउँदै छन्, ‘जीवन फूल हो कि यो भूल हो ?’

(बिहीबार गायक प्रेमध्वज प्रधानको काठमाण्डौंमा निधन भयो ।२९ चैत्र २०७३ कान्तिपुर पब्लिकेसन्स अन्तर्गतको नेपाल म्यागजिनमा प्रकाशित यो लेख यहाँ पुन: प्रकाशित गरिएको हो ।)

प्रकाशित : वैशाख २३, २०७८ १५:३९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×