अंग्रेजी साहित्य र प्रिन्स फिलिप- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

अंग्रेजी साहित्य र प्रिन्स फिलिप

'राजकुमार फिलिपले किप्लिङमा जोड दिएको कुराले हामी कस्तो अंग्रेजी साहित्य पढाउँछौं भन्ने प्रश्न फेरि उठाउँछ । '
अभि सुवेदी

अहिलेको कोरोना महामारीले आक्रान्त भएको बेला विश्वविद्यालयमा अध्ययन/अध्यापन गरिने विषयमाथि केही लेख्नुको खासै अर्थ छैन । तर, अहिले पनि भर्चुअलदानीको माध्यमले अंग्रेजी विभागको कक्षा लिने, पीएचडीका शोधार्थीको सुपरिवेक्षण गर्ने काम जारी राख्ने आदि गरिरहेकाले हाल छलफलमा उठेका विषयमाथि केही लेख्नु यो छोटो लेखको उद्देश्य रहेको छ ।

नेपाल भ्रमणका बेला भक्तपुरमा पुगेका राजकुमार फिलिप नेपालका स्वर्गीय राजा वीरेन्द्र र तत्कालीन अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र शाहसँग । तस्बिर सौजन्य : रवि मानन्धर

अर्को कुरा ‘तपाईंहरू कस्तो अंग्रेजी साहित्य पढाउनुहुन्छ’ भन्ने मलाई धेरै सोधिने प्रश्न हो, जसको उत्तर लेखेर प्रकाशित गर्ने अवसर मिलेको छैन । हामीले अंग्रेजी भनेर अंग्रजी साहित्य नै पढाएको शताब्दी नाघिसक्यो ।

नेपाली साहित्यकारहरूले सेक्सपियर, रोमान्टिक कविदेखि आधुनिक कालसम्मका साहित्य पढे अनि प्रभावित पनि भए । अहिले उत्तरऔपनिवेशिक कालमा आएर अंग्रेजी साहित्यकै अध्ययन/अध्यापन गराउँदाको सन्दर्भमा भन्दा यसको पुनर्मूल्याङ्कन भएको छैन । मैले अंग्रेजी पढाएको आधी शताब्दी नाघ्यो । अंग्रेजी साहित्यको छपन्न/सन्ताउन्न सालतिर विज्ञ प्राध्यापक र विद्वान्‌ भएर पुनर्मूल्याङ्कन गर्दै व्यापक पाठ्यक्रम परिवर्तन गरेको बेला केन्द्रीय अंग्रेजी विभागको अध्यक्ष पनि आफू भएकाले यी प्रश्नको उत्तर लेख्नलाई म एक दायित्व सम्झिन्छु । हामीले ‘अंग्रेजी साहित्य’ लाई औपनिवेशिक कालको संरचनाबाट झिकेर परिवर्तन गर्‍यौं र यसको पाठ्यक्रमलाई अन्तर्विषयक (इन्टर्डिसिप्लिनरी) र अन्तर्सांस्कृतिक बनायौं । यसको प्रभाव सम्बन्धित अरू साहित्य विभागका पाठ्यक्रमहरूमा परेको हाम्रो अध्ययनले देखाएको छ ।

अंग्रेजी साहित्य भनेपछि ब्रिटिस साम्राज्यको विस्तारसँग जोडिएको साहित्य हो भनेर मान्ने गरिन्छ । ब्रिटिस वैचारिकीमा अंग्रेजी साहित्यलाई अंग्रेजी प्रभाव र साहित्यसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । एउटा सानो, तर वाचाल उदाहरणबाट विषयभित्र पस्न चाहन्छु । सन् २००० को नोभेम्बर तेस्रो सातातिर महारानी एलिजाबेथका पति (अस्ति दिवंगत भएका) राजकुमार फिलिप भक्तपुरमा आयोजित कुनै हरित वातावरणको पुरस्कार ग्रहण गर्न नेपाल आएका थिए । उनको साथमा रहन राजकुमार ज्ञानेन्द्रलाई मिलाइएको देखिन्थ्यो । लैनचौरको एउटा घरमा सायद नेपाल ब्रिटेन सोसाइटीले उनका निम्ति गरेको कार्यक्रम थियो । त्यहाँ हामी सदस्यहरू उभिएर उनले भेट्ने कार्यक्रम मिलाइएको थियो । सबैसँग एकाध कुरा गर्दै फिलिप अघि बढे ।

मेरो पालोमा मैले भने, ‘म अंग्रेजी साहित्य पढाउँछु ।’ फिलिप उत्साहित भएर कुरा गर्न थाले । उनले ‘कुन कुन लेखकहरू पढाउनुहुन्छ, के–के पढाउनुहुन्छ ?’ भनेर सोधे । सेक्सपियरदेखि आधुनिक कालमा टीएस एलिअटसम्मका नाम एकसरो भने मैले । ड्युकले सोधे, ‘अनि, खोइ त किप्लिङको नामै आएन ? सबभन्दा पढाउनुपर्ने लेखक नै तिनै हुन् ।’ काम बितेछ नि जस्तो गरि उनले भने । मैले भने, ‘उनको उपन्यास ‘किम’ समालोचनाको अध्ययनमा पर्छ ।’ तिनी फेरि पनि किप्लिङको नाम लिएर अघि बढे । रुडयार्ड किप्लिङ (१८६५–१९३६) औपनिवेशिक भारतमा जन्मेका उपन्यासकार, कवि, बाल कथाकार नोबेल पुरस्कार विजेता अंग्रेजी लेखक हुन् । तिनका विषय अनि तिनको परिवेशमा उपनिवेशकालको भारत छ । ब्रिटिसहरू यिनका कविता र लेखनलाई उननिवेशसँग जोडेर महत्त्व दिन्छन् । यिनलाई लिएर होमी के. भाभाजस्ता उत्तरऔपनिवेशिक साहित्यशास्त्रीले गरेका अध्ययनहरूलाई हाम्रा विद्यार्थीहरू खुब प्रयोग गर्छन् ।

तर, राजकुमार फिलिपले किप्लिङमा जोड दिएको कुराले हामी कस्तो अंग्रेजी साहित्य पढाउँछौं भन्ने प्रश्न फेरि उठाउँछ । अंग्रेजी साहित्यलाई उच्च अध्ययनको विषय मानेर पढाउन किङ्ग्स कलेज लन्डनबाट सन् १८३१ मा थालिएको, तर भारतमा पनि त्यसपछि यो छिट्टै सुरु गरिएको इतिहास छ । अंग्रेजी उपनिवेशसँग जोडिएका विषयहरूमध्ये अंग्रेजी साहित्यलाई पनि लिने राजकुमार फिलिपको धारणा उनको निजी विशेषता होइन । अंग्रेजी उपनिवेशसँग जोडिएका अनेकौं विषयमध्ये अंग्रेजी साहित्य त्यसमा पनि यो भेकमा चिनिने किप्लिङका नाम जोडिएका छन् । उनीहरूका निम्ति नेपाल भनेको सिकारसँग अनि, समस्याहरू निकै बाँकी रहे पनि ब्रिटिस गोर्खाजस्ता विषयसँग पनि जोडिएको छ ।

अंग्रेजी साहित्य राजकुमार फिलिपले भनेजस्तो गरी अध्ययनमा लिइँदैन । राम्रा र प्रभावशाली अंग्रेजी साहित्यकारहरू विश्वभरि पढिन्छन्, हामी पनि पढ्ने र पढाउने अहिलेसम्म गरिरहेकै छौं । तर, यसको व्यापकता अंग्रेजी भाषाको व्यापकतासँग पनि जोडिएकाले अंग्रेजी उपनिवेशकाल र त्यो चेतनासँग जोड्नेहरूले यसलाई त्यही अर्थमा लिएका हुन् । त्यसैले राजकुमार फिलिपको प्रसङ्ग ल्याएको हुँ ।

राजकुमार फिलिपको सिकारको प्रसङ्ग आएकाले यहाँ एउटा कुरा जोड्न चाहन्छु । माथि उल्लेख भएझैं राजकुमार फिलिप २००० मा नेपाल आएका बेला भक्तपुरमा ‘जीवन्त ग्रहका २६ पवित्र उपहार’ यी एडिनबराका ड्युकले ग्रहण गरेका थिए । साथमा राजकुमार ज्ञानेन्द्र पनि थिए । यो वातावरण जोगाउन दिइने सम्मान हो । बार्बरा आदम्स भन्ने लेखक र हाम्री मित्रले अंग्रेजी–नेपाली पत्रिका ‘एक्रस्’ (वर्ष ४, अङ्क ३) मा एउटा लेख प्रकाशित गरिन् । त्यसको अंग्रेजी शीर्षकको नेपाली अनुवाद यस्तो हुन्छ– ‘संरक्षणवादीमा परिवर्तन भएका पुराना सिकारीहरू ।’

राजकुमार फिलिप ठूला सिकारी थिए । ज्ञानेन्द्रले महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोषमा अघिल्लो दिन दिएको भाषण सुन्दा ती साना हुँदा नै सिकारी भएको कुरा सम्झना भएर बार्बराले बयान गरेकी छन् । राजकुमार फिलिपबारेको संस्मरण निकै रोचक छ । सन् १९६१ मा महारानी एलिजावेथसँग नेपाल आएका बेला ‘जीवनमा सबैभन्दा ठूलो बाघ ढाल्ने’ चाहना राखेका थिए राजकुमार फिलिपले । त्यही बेला ब्रिटेनमा जनावरमाथिको निर्ममताको विरोध गर्ने रोयल सोसाइटीको आयोजनामा सर्वत्र विशाल विरोधहरू भइरहेको समाचार आयो । राजा महेन्द्र र नेपालीसामु ‘फेस सेभ’ गर्न ‘राजकुमार फिलिपले सिकार गर्ने बन्दुकको छुसी तान्ने औंलोमा नै चोट लागेकाले नसक्ने’ भनेर सूचना दिए । यसलाई ‘कूटनीतिक घाउ’ पनि भनियो ।

राजकुमार फिलिपजस्ता व्यक्तिहरूको महत्त्व एकताको प्रतीकात्मकतामा छ भनेर १९ अप्रिल २०२१ को ‘इकोनोमिस्ट’ पत्रिकाले लेख्यो । अनि ‘गार्जियन’ पत्रिकाले तन्ना टापुका वानुआतु जातिले राजकुमार फिलिपको मृत्युमा शोक मनाएको रोचक कथा लेख्यो । वानुआतुहरू राजकुमार फिलिपलाई बेलायतमा रानी फकाउन गएको उनीहरूको राजकुमारको रूपमा लिंदै तिनको फोटो बोकेर शोक गरिरहेका कथा छन् त्यसमा ।

सारांशमा भन्दा अंग्रेजी औपनिवेशिक ऐक्यका विम्बहरू सूक्ष्म र मानिसका विश्वासमा गहिरिएर बसेका हुन्छन् । ब्रिटिसहरूले अंग्रेजी साहित्य र भाषालाई त्यही रूपमा लिन चाहे पनि, अथवा किप्लिङ–चाहनाले काम गरे पनि ती दुवै कुरा अब अंग्रेजी साम्राज्य वा कमनवेल्थका अंग छैनन् । हामीले अंग्रेजी साहित्य अध्ययनमा परिवर्तन गर्दा त्यही अंग्रेजी साम्राज्य परिकल्पनाका मूल तत्त्वमा परिवर्तन गर्‍यौं । हामीले अंग्रेजी सिलेबसको नाम ‘अंग्रेजी साहित्य’ नभनेर ‘अंग्रेजीमा लेखिएको साहित्य’ बनायौं । त्यसमा अंग्रेजीमा राम्ररी लेखिएको साहित्य छ भने भारतीय, अफ्रिकी र नेपाली लेखकका कृति पनि अध्ययन गर्न सकिने बनायौं ।

अंग्रेजी भाषा पनि अब अंग्रेजको मात्र रहेन । त्यसैले त्यसका पनि विविधताहरूको प्रयोग गर्‍यौं । अर्को कुरा अंग्रेजी साहित्य पढ्नेले बहुल, तर सम्बन्धित विषयका पनि अध्ययन गर्ने पद्धति बनायौं । अहिले हाम्रा अंग्रेजीका विद्यार्थीहरू यतैका विषय, साहित्य र ‘कल्चरल स्टडिज’ लाई पनि पढ्छन् र पीएचडी पनि गर्छन् । त्यसो त अंग्रेजी र अमेरिकी लेखकका कृतिमाथि पनि काम गर्छन् ।

यसले अंग्रेजी अध्ययनको विस्तार भएको देखाउँछ । हामीले जुन अंग्रेजी साहित्य पढ्यौं, त्यसलाई परिवर्तन गरेर व्यापक बनायौं । अहिलेको अंग्रेजी साहित्य अध्ययन त्यही हो । भाषाको विषयमा ‘काठमाडौ पोस्ट’ मा निकै लेखिसकेको छु ।

अंग्रेजी साहित्यलाई राजकुमार फिलिपसँग जोड्ने यो अनौठो सन्दर्भको प्रसङ्ग वाचाल छ । अमुक देशको साहित्य त्यो देशको राजनीति र व्यवस्थाको अङ्ग हुँदैन । व्याख्याको कुरा हो । अहिले पनि मेरा अति प्रिय लेखकहरूमध्येमा सेक्सपियर एक छँदै छन् । साहित्य अध्ययन र साम्राज्यका सपनाहरूको सोझो सम्वन्ध हुँदैन । ती स्वतन्त्र गतिका नाम हुन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ८, २०७८ १०:१७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विराट् सांस्कृतिक सहचारी

घोडा चढी बाटुलेचौर पुगेर झलकमानको सारंगीमा कर्खा सुन्ने चेतन कार्की चराका चिर्बिरमा, खोलाको कलकलमा, नदीको सुसाइमा, जनजीवनका रोधी, झाम्रे, रत्यौली र विविध सांस्कृतिक कार्यक्रममा गाइने गीतमा माटोको सुगन्ध र लय भेट्थे ।
भूपेन्द्र खड्का

देशद्रोहको अभियोगमा चार सपूतलाई सहिद बनाएको घटनामा खाटा बस्न पनि पाएको थिएन । राणातन्त्रको दुन्दुभि प्रवृत्तिले समय नै आतंकित थियो । शासनलाई जलाउनुपर्ने राँको र जहान–परिवारका पेटका राँकाहरू बाल्न हरेक नेपाली उद्यत थिए । लाहुरेका पयरहरू दिन–रात लगाएर विदेशतिर कुदिरहेका हुन्थे । त्यस्तै कठोर समयको फेरोमा लाहुरे बाउको काँध चढी गोरखपुरको रेल–यात्रा गर्ने बालक हुन्– चेतन कार्की ५ वर्षका थिए उनी, भारतीय सेनाका कप्तान बुबाले देहरादून लैजाँदा । उतैको गोर्खा मिलिटरी स्कुलमा शिक्षा–दीक्षा भयो । कक्षा ९ सम्म ऐच्छिक संस्कृत पढ्ने उनी एक्लो विद्यार्थी भएपछि विज्ञान विषय लिए र मेट्रिकपछि पनि विज्ञान नै पढे । बीएस्सी पास गरे ।

फुटबलका घघडान खेलाडी थिए । हिन्दी र उर्दू साहित्यमा गहिरो रुचि थियो । त्यसैले उनले विज्ञानलाई छाडेर हिन्दी भाषामा स्नातकोत्तर गरे । नेपाली भएकैले राम्रो जागिरका निम्ति उनी अयोग्य बने र नेपाल फिर्तीका लागि रेलको टिकट काटे ।

तानसेनको डाँडाबाट पोखरा आसपास हेर्दै जीवनका लयहरू सुसेलेका कार्की स्याङ्जाको वाँटरी गाउँमा फर्किए अनि बने– साहित्य, संगीत, सिनेमाका सहचारी र सूत्रधार ।

साहित्य

देहरादूनका नेपालीभाषीमाझ बोलिने हिन्दी भाषाको लवजले उनलाई लेखनमा लर्काएको हो । नौ कक्षामा पढ्दादेखि नै उनी साहित्य लेखनको उभारमा थिए । हिन्दी, उर्दू, अंग्रेजी र नेपाली भाषामा कविता लेखेर स्कुलमा पुरस्कार थाप्थे । संस्कृत भाषाका पनि विद्यार्थी भएकाले कथ्य र लेख्य दुवैमा विशेष दखल राख्थे ।

फुटबलको सपना मरेको थिएन । काठमाडौंमा भारतीय दूतावासको टिमबाट पुलिस टिमलाई ६ गोल ठोके । तत्कालीन आईजीपीले २०१८ सालमा सशस्त्र प्रहरी नायब उपरीक्षक (डीएसपी) को जागिर दिने आश्वासन दिए तर जागिर दिएनन् । त्रिचन्द्र कलेजमा लेक्चरर बन्ने सपना पनि तुहियो । त्यसपछि मत्स्य विकास केन्द्रको अधिकृत बनेर २०१९ सालमा पोखरा पुगे । कहाँ साहित्य र संगीत भन्दै हिँडेको मान्छे, कहाँ माछा पालनको जागिर ! र्‍याङको ठ्याङ मिलेन । तर, पनि जीवनलाई त मिलाउनु नै थियो, उनी माछापालन र त्यसको विकासका विशेषज्ञ नै बने । २०१९ देखि २०२५ सालसम्म ६ वर्ष पोखरा रहँदा उनी आफ्नो पेसाका पुजारी त भए नै, साथमा साहित्यका सहचारी बनेर निस्किए ।

मुस्ताङको थाकटुकुचेबाट झरेका, क्राइभेन चुरोटका लती, कविताले सत्ता थर्काउँदै गरेका अर्का जोसिला युवा भूपि शेरचनसँग गहिरो दोस्ती गाँसियो पोखरामा । घोडा चढेर पोखराका विभिन्न कार्यक्रममा पुग्ने ‘माछाका हाकिम’ को रस साहित्य र संगीतमा बस्यो । तीर्थ शेरचन, कल्याण शेरचनहरूको संगतमा पोखरामै ‘हिमाली सांस्कृतिक परिवार’ को स्थापना भयो । चेतन कार्कीले नाटक र गीत लेखेर स्थानीय सांस्कृतिक कार्यक्रममा मञ्चन गराए । कल्याण शेरचनको ‘कल्याण पकेटबुक्स’ बाट २ रुपैयाँ ५० पैसा मूल्य भएको उनको उपन्यास ‘आत्मा बेचेको छैन’ निस्कियो, २०२३ सालमा ।

त्यसपछि उनका ‘ढलेको गिलास’ र ‘हनिमुन’ लघुउपन्यास प्रकाशन भए । ‘हत्केलाले सधैं सूर्य छेकिँदैन’ (कवितात्मक टुक्राटाक्री संग्रह), ‘हो देश मेरो पनि’ (गजलसंग्रह), ‘बसीबियाँलो’ (कथासंग्रह), ‘जून निदाउन थाल्यो’ (कवितासंग्रह), ‘माया प्रीतिको चोखो कथा’ (गीतसंग्रह), ‘कल्पना टुट चुकी है’ (हिन्दी कविता), ‘दिल जिगर के टुकडे’ (उर्दू कविता), ‘साइट साउन्ड एन्ड पल्स’ (अंग्रेजी भाषा) उनका प्रकाशित पुस्तक हुन् ।

साहित्यका जरा बलिया बनाउने प्राङ्गारिक मल उनलाई पोखराले दियो । किताब निस्किए, चर्चित पनि भए तर साहित्य रचनामा मात्रै उनको मन अडिएन । पोखराको प्राकृतिकता, तालको मोहकता, हिमालको सौन्दर्य र गुफाका गहिराइमा उनले विराट् सिनेमाका फ्रेमहरू देखेका थिए, त्यति नै बेला ‘परिवर्तन’ सिनेमाका लागि हीरासिंह खत्री काठमाडौं आएका थिए । कार्कीले माछाको हाकिम पदबाट २०२५ को वैशाखमा राजीनामा दिए र काठमाडौंका लागि ‘अग्नि बस’ को टिकट काटे ।

सिनेमा

२०२५ सालको असारमा सूचना विभागले निर्माण गर्ने ‘चेतना’ नामक चलचित्रको कथा, पटकथा, संवाद र सहायक निर्देशक भई सिनेमा क्षेत्रमा चेतन कार्की प्रवेश गरेका थिए । तर, ‘चेतना’ बनेन ।

त्यसको एक वर्षपछि २०२६ सालमा सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालयमार्फत राजा महेन्द्रले निर्माण गर्न लागेको तेस्रो चलचित्र ‘परिवर्तन’ का लागि नेपालीभाषी भारतीय नागरिक हीरासिंह खत्री काठमाडौं आएका थिए । विसं २०२१ सालमा ‘आमा’ र २०२४ सालमा ‘हिजो, आज, भोलि’ निर्देशन गरेका खत्रीलाई गतिलो भाषा–ज्ञाता र पटकथा तथा संवाद लेखक नपाएर हैरान भएको थियो । खत्री हिन्दी बोल्थे, नेपाली राम्रो जान्दैनथे । हिन्दी, उर्दू, नेपाली, संस्कृत र अंग्रेजीमा दखल भएका चेतन कार्की भेट्दा सिनेमा ब्युँतने छनक खत्रीले पाए र उनलाई पहिलो नेपाली पटकथाकारका रूपमा ‘परिवर्तन’ मा भित्र्याए ।

सिनेमाका नायक मित्रलाल शर्मा र कलाकार नीर शाहको डेब्यु सिनेमा हो– परिवर्तन । भुवन चन्द ‘आमा’ पछि नायिकाको भूमिकामा खत्री–क्याम्पमा दोहोरिएकी थिइन् । सुटिङ गर्दै जाँदा एक ठाउँमा ‘अमेरिकाबाट स्नातक सकेर फर्किएका फलानाका छोरा फलानाको सफलताको खुसियालीमा यो पार्टी आयोजना गरिएको हो’ भनी उद्घोषकले भन्नुपर्ने रैछ । नीर शाहले अभिनय गरेको पात्रको त्यति बेलासम्म स्क्रिप्टमा नाम नै रहेनछ । निर्देशक खत्रीले ‘इस का एक नाम दे चेतन’ भनेपछि कार्कीले हत्त न पत्त नाम दिए– प्रचण्डशमशेर जबरा । नीर शाहलाई धेरैले पछिसम्म प्रचण्डशमशेर भनेरै बोलाए ।

कलकत्ताको ट्रलीगन्ज स्टुडियोमा सिनेमाका नायक मित्रलाल शर्माले करिब १४–१५ दिन लगाएर ‘बुझ्नै सकिनौ तिमीले’ गीतको सुटिङ सकेका थिए । पियानो बजाएर गाउँदै अभिनय गर्नुपर्ने सो गीत नै आजसम्मको धेरै समय लगाएर सुटिङ भएको नेपाली सिनेमाको गीत मानिन्छ ।

तत्कालीन राजा महेन्द्रले नेपाली सिनेमा प्रवर्दनका लागि स्थापना गरेको ‘शाही नेपाल चलचित्र संस्थान’ को निर्माण अधिकृतका रूपमा करिब १५ वर्ष जागिर खाएका चेतन कार्कीले धेरै सिनेमामा पटकथाकार, सहायक निर्देशक भई काम गरेपछि २०४३ सालमा शाही नेपाल चलचित्र संस्थानको निर्माणमा शिव श्रेष्ठ, रोषी कार्की र राजश्री क्षत्री स्टारर फिल्म ‘विश्वास’ निर्देशन गरे । राजनीतिक परिवर्तनको संघारमा देश उभिइरहेका बेला २०४६ सालमा उनले शान्ति फिल्म्सको ब्यानरमा अर्को फिल्म निर्देशन गरे– ‘मायाप्रीति’ । शर्मिला मल्ल, कृष्ण मल्लका साथमा नवकलाकार रवीन्द्र खड्का यही सिनेमाबाट उदाए । र, २०५२ सालमा करिश्मा मानन्धरका साथमा धीरेन शाक्यलाई ‘पहिलो प्रेम’ चलचित्रमा अभिनय गराउँदै कार्कीले नव–निर्देशकहरूको भीडमा आफ्नो अब्बल परिचय दिए । तर, सिनेमा निर्देशनको उनको यात्रा यहीं रोकियो । माओवादी ‘जनयुद्ध’ का कारण सिनेमा बन्न छाडे । हलहरूमा बम पड्किन थाले । त्यसको १२ वर्षपछि उनले निर्देशन गरेका सिनेमा नयाँ निर्देशकका निम्ति अर्काइभ–सिनेमा बनेका थिए । उनी गीत लेखनमा भने निरन्तर थिए ।

संगीत

देहरादूनमै मित्रसेन थापाका गीतहरू ‘लाहुरेको रेलिमाई फेसनै राम्रो, झमझम परेली आँखैकी गाजलु’ लगायत ग्रामफोनमा सुन्ने चेतन कार्की सानैदेखि लोकगीतका पारखी थिए । मित्रसेनका गीतमा टुक्का थपेर स्कुलमा गाउँदा स्याबासी पाउने कार्की कालान्तरमा गीतकार बनेर उदाए । उनको पहिलो गीत नातिकाजीको संगीत तथा तारादेवी र भुवन थापाको स्वरमा रेडियो नेपालबाट बज्यो, ‘दाइलाई बोलाऊँ भने लेक स्वर पुग्दैन ।’ अनि उनी गीतकारको दर्जामा दरिए ।

चेतन कार्कीले ‘परिवर्तन’ का सबै ८ वटै गीत लेखे । संगीतकार थिए– भी बलसारा– भारतीय संगीतकार ।

गण्डकी क्षेत्रका लोकलयलाई आधार मानेर लेखेका गीत उनले कलकत्तामा बलसारालाई सुनाए । नृत्य निर्देशक तीर्थ शेरचनले मादल र तबला बजाए, चेतन कार्कीले लय गुनगुनाए । उनीहरू चकित त त्यतिबेला परे, जब उनीहरूले गाएर सके, बलसाराले जस्ताको तस्तै हार्मोनियममा बजाएर सुनाए । कार्कीले गाउँदा–गाउँदै बलसाराले नोटेसन लेखिसकेका रहेछन् । त्यसपछि आफूले संकलन गरेका गीतको ‘संगीतकार हक’ उनै बलसारालाई दिए । त्यसपछि जन्मिए ‘बैनीको दया छ भने रोधीघरमा दाइ नाच्यो नभने’ र अन्य गीतहरू ।

नारायणगोपाल, मीरा राणा र भारतीय कोरसहरूको आवाजमा ती गीत रेकर्ड गर्नुअघि नारायणगोपालले एउटा अनौठो अत्तो थापे, ‘मलाई सिनेमामा एउटा सोलो गीत गाउन दिए मात्रै म लोक–युगल गीत गाउँछु, नभए गाउन्नँ ।’ निर्देशक हीरासिंह खत्री र उनलाई बडो सकस भयो । कार्कीले रातारात गीत लेखे, बलसाराले तत्कालै संगीत भरे र जन्मियो गीत– ‘बुझ्नै सकिनौ तिमीले आँखाको भाका मेरो ।’

पोखरामा मत्स्य विकास केन्द्रको अधिकृत भएकै बेला उनले युवा झलकमान गन्धर्व, अली मियाँजस्ता लोक साहित्यका उम्दा प्रतिभालाई भेटेका थिए र उनमा जागेको थियो, लोकसंगीतको भोक । घोडा चढी बाटुलेचौर पुगेर झलकमानको सारंगीमा कर्खा सुन्ने चेतन कार्की चराका चिर्बिरमा, खोलाको कलकलमा, नदीको सुसाइमा, जनजीवनका रोधी, झाम्रे, रत्यौली र विविध सांस्कृतिक कार्यक्रममा गाइने गीतमा माटोको सुगन्ध र लय भेट्थे । तिनै लयहरूलाई आफ्ना धेरै गीतमा संगीतकारसँग बसेर नयाँ बान्की दिएका थिए उनले । २०४१ सालमा बीएस थापाको निर्देशन र गोपाल योञ्जनको संगीतमा निर्माण भएको चलचित्र ‘कान्छी’ मा अधिकांश गीत लेखे । यही चलचित्रबाट गोपाल योञ्जन र गायिका विमला राई, प्रसाद श्रेष्ठ पार्श्व गायनमा प्रवेश गरे भने प्रकाश श्रेष्ठ सुपरहिट बने । ‘कान्छी हे कान्छी’, ‘कलकल सलसल’, ‘यी ओठ तिम्रा’, ‘छोरीको जन्म हारेको कर्म’ जस्ता गीत नेपाली सिनेमाका मानक गीत बने ।

‘कान्छी’ मा गोपाल योञ्जनसँगको सहकार्यले उनको गीति लेखनमा झन् ऊर्जा थपियो । गोपाल योञ्जन साहित्य, संगीत, गायन, वादन आदि कलाका धुरन्धर थिए । उनीहरू दुईको जोडी जम्यो । पछि चेतनले निर्देशन गरेका ३ वटै सिनेमामा उनै गोपाल योञ्जनले संगीत भरे । ‘भुमरी’ चलचित्रमा गायिका संगीता प्रधान, जुजुकाजी रञ्जित, किरण प्रधानलाई गायिकीमा डेब्यु गराउन यो जोडी सफल भयो । ‘मायाप्रीति’ चलचित्रको ‘मायापिरतीको चोखो कथा यो’ अरुणा लामासँग गाइसक्दा किरण प्रधान चर्चित पार्श्व–गायक भइसकेका थिए । आफ्ना सर्वाधिक प्रिय संगीतकार गोपाल योञ्जनसँग केही व्यावसायिक विज्ञापन र नेपाल प्रहरीका लागि बनाइएको ‘सबैलाई चेतना भया’ नामक गीति नाटकमा पनि चेतनले सहकार्य गरे ।

व्याकरणका नियमहरू पालना गर्दै बोल्ने चेतन कार्की संस्कृत भाषाको मूल रुटलाई बिर्सन नहुने बताउँथे । भन्थे, ‘जर्मन भाषा वैज्ञानिक म्याक्स मुलरले ४० वर्षसम्म संस्कृतको अध्ययन गरेर संस्कृतमा भएका केही महत्त्वपूर्ण साहित्यलाई जर्मन भाषामा अनुवाद गरे । जर्मन नागरिकले अहिले वेदलाई जर्मन भाषामा अध्ययन गरिरहेका छन्, तर हामी भने संस्कृतलाई भुल्दै गइरहेका छौं ।’

सिनेमायी भाषामा संस्कृतिलाई भन्न सकियो भने हामी बाँच्छौं भन्ने मान्यता राख्ने कार्कीले ‘कन्यादान’ चलचित्रका लागि अर्को सांस्कृतिक गीत लेखे, ‘तीजको लहर आयो बरीलै ।’

गण्डकी प्रदेशको ‘बरीलै’ थेगोलाई टिपेर धर्मराज थापाले संकलन गरी गाएको गीत ‘नेपालीले माया मार्‍यो बरीलै’ को लयमा गुनगुनाई ‘टेप रेकर्ड’ निर्देशक प्रकाश थापाका साथमा संगीतकार मनोहरि सिंहलाई बम्बई पठाए । मनोहरिले केही परिमार्जन गरी संगीत गरे र गाइन् सुष्मा श्रेष्ठले । गीत व्यापक चल्यो । ‘कन्यादान’ फिल्म यही गीतका कारण हिट भयो । अहिले तीजे गीतको मानक गीतमा यसको गणना हुन्छ ।

नारायणगोपालको गीत छनोट, पेसाप्रतिको बफादारीपन र गायकीको उच्चकलाका कारण उनी सर्वाधिक मन पर्ने बताउने चेतन कार्कीका गीतमा नातिकाजी, भी बलसारा, गोपाल योञ्जन, दिव्य खालिङ, मनोहरि सिंह, शिलाबहादुर मोक्तान, नारायण वलीलगायतले संगीत भरेका छन् । तारादेवी, मीरा राणा, अरुणा लामा, आशा भोसले, संगीता राना प्रधान, विमला राई, सुनिता सुब्बाजस्ता गायिकाका साथै नेपाली संगीतको मूलधारका धेरै गायकले उनका गीतमा स्वर सजाएका छन् ।

देशले फेरेको गणतन्त्रको खास्टो चेतनलाई खास मन परेको थिएन । टुक्के महाराजभन्दा एउटै महाराज ठीक मान्ने उनी पछिल्लो समय केही सार्वजनिक कार्यक्रमबाहेक बाहिर उति देखिँदैनथे । नारायण वलीको संगीतमा नयाँ पुस्ताका कुन्ती मोक्तान, महेश सेवा, प्रवीण बेडवाल, अस्मिता अधिकारी, निशान भट्टराई, रचना रिमालहरूको स्वरमा आफ्ना गीत रेकर्ड गराइरहेका उनको एल्वम निकाल्ने सपना अपुरो नै रह्यो । उनको आफ्नै कथा संयोजनमा नारायण वलीको स्वर र संगीतमा ‘मर्न दिँदैन माया’ गीतको भिडियो हालै सार्वजनिक भएको छ । नृत्य–निर्देशक भैरवबहादुर थापाको ‘नृत्याक्षर विज्ञान’ नामक नृत्यलिपि पुस्तकको हिन्दीमा अनुवाद गर्ने उनको सपना पनि अधुरै रह्यो ।

कन्फेसन्स

बिहान ८ः४५ । आइतबार, १२ असोज, २०७७ । दानागिरी हाइट, पुल्चोक ललितपुरस्थित ‘रेडियो कान्तिपुर’ को अतिथि–कक्षमा चेतन कार्कीको प्रवेश हुन्छ । रेडियोले उनलाई हट प्रपर्टी बनाएको छ । सूत्रधार छन्, संगीतकार नारायण वली । अफ एअरमा अन्तर्वार्ताअघि आधा घण्टा र कार्यक्रम सकिएपछि करिब १ घण्टा हाम्रो कुराकानी चल्छ । बिहान ९ः२० मा ‘शैली’ कार्यक्रममा मेरो चासोका विविधि प्रश्न सोध्छु कार्कीलाई । कार्यक्रमपछि फेरि अतिथि–कक्षमा जान्छौं । उनको सदावहार र सर्वमौसमीय पेय कोक नजिकैको पसलबाट मगाइन्छ । आफ्नो दबिएजस्तो गति, यति र मात्रा मिलेको भाषामा उनले पहिले धेरै नसुनिएका तर रुचिकर कुरा सुनाउँछन् ।

उनलाई मैले २०५६ सालमा पुल्चोकको दमकलपछाडिको मुरारी सिग्देलको पत्रिका पसलमा चिनेको हुँ । करिब २ दशक संगत गर्ने मौका पाएँ । सृजना कर्म, भोगाइ र जीवनका संघर्षका कथा सुन्ने ‘भाग्यमानी’ भएँ म । २०५९ साल भदौ ९ गते मेरो गीति एल्बम ‘आवरण’ को लोकार्पण गर्दै उनले ममा सफल गीतकार हुने लक्षण अहिल्यै देखिएको बताए, त्यो मेरा लागि आशीर्वाद नै बन्यो । यो अब्युचरी लेख्न मैले मेरा सम्झना, यादव खरेल, नीर शाह, संगीता राना प्रधान, नारायण वलीलगायतसँग कुराकानी गरेको छु । मसँग भएका औपचारिक संवादका अडियो सुरक्षित छन् । चेतन अंकल, तृतीय पुरुषको मध्यम आदर प्रयोग गरी मैले तपाईंमा शब्द–सुमन चढाएकोमा क्षमा चाहन्छु ।

मलाई सधैं आशीर्वाद दिइरहनुहोला– ‘हेर भूपेन बाबु ! कला, साहित्य, भाषा, संस्कृति र समाजको सेवा गर्ने व्यक्ति कहिल्यै मर्दैन ।’

हो, अंकल तपाईं सदा अमर हुनुहुन्छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ ८, २०७८ १०:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×