अंग्रेजी साहित्य र प्रिन्स फिलिप- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

अंग्रेजी साहित्य र प्रिन्स फिलिप

'राजकुमार फिलिपले किप्लिङमा जोड दिएको कुराले हामी कस्तो अंग्रेजी साहित्य पढाउँछौं भन्ने प्रश्न फेरि उठाउँछ । '
अभि सुवेदी

अहिलेको कोरोना महामारीले आक्रान्त भएको बेला विश्वविद्यालयमा अध्ययन/अध्यापन गरिने विषयमाथि केही लेख्नुको खासै अर्थ छैन । तर, अहिले पनि भर्चुअलदानीको माध्यमले अंग्रेजी विभागको कक्षा लिने, पीएचडीका शोधार्थीको सुपरिवेक्षण गर्ने काम जारी राख्ने आदि गरिरहेकाले हाल छलफलमा उठेका विषयमाथि केही लेख्नु यो छोटो लेखको उद्देश्य रहेको छ ।

नेपाल भ्रमणका बेला भक्तपुरमा पुगेका राजकुमार फिलिप नेपालका स्वर्गीय राजा वीरेन्द्र र तत्कालीन अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र शाहसँग । तस्बिर सौजन्य : रवि मानन्धर

अर्को कुरा ‘तपाईंहरू कस्तो अंग्रेजी साहित्य पढाउनुहुन्छ’ भन्ने मलाई धेरै सोधिने प्रश्न हो, जसको उत्तर लेखेर प्रकाशित गर्ने अवसर मिलेको छैन । हामीले अंग्रेजी भनेर अंग्रजी साहित्य नै पढाएको शताब्दी नाघिसक्यो ।

नेपाली साहित्यकारहरूले सेक्सपियर, रोमान्टिक कविदेखि आधुनिक कालसम्मका साहित्य पढे अनि प्रभावित पनि भए । अहिले उत्तरऔपनिवेशिक कालमा आएर अंग्रेजी साहित्यकै अध्ययन/अध्यापन गराउँदाको सन्दर्भमा भन्दा यसको पुनर्मूल्याङ्कन भएको छैन । मैले अंग्रेजी पढाएको आधी शताब्दी नाघ्यो । अंग्रेजी साहित्यको छपन्न/सन्ताउन्न सालतिर विज्ञ प्राध्यापक र विद्वान्‌ भएर पुनर्मूल्याङ्कन गर्दै व्यापक पाठ्यक्रम परिवर्तन गरेको बेला केन्द्रीय अंग्रेजी विभागको अध्यक्ष पनि आफू भएकाले यी प्रश्नको उत्तर लेख्नलाई म एक दायित्व सम्झिन्छु । हामीले ‘अंग्रेजी साहित्य’ लाई औपनिवेशिक कालको संरचनाबाट झिकेर परिवर्तन गर्‍यौं र यसको पाठ्यक्रमलाई अन्तर्विषयक (इन्टर्डिसिप्लिनरी) र अन्तर्सांस्कृतिक बनायौं । यसको प्रभाव सम्बन्धित अरू साहित्य विभागका पाठ्यक्रमहरूमा परेको हाम्रो अध्ययनले देखाएको छ ।

अंग्रेजी साहित्य भनेपछि ब्रिटिस साम्राज्यको विस्तारसँग जोडिएको साहित्य हो भनेर मान्ने गरिन्छ । ब्रिटिस वैचारिकीमा अंग्रेजी साहित्यलाई अंग्रेजी प्रभाव र साहित्यसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । एउटा सानो, तर वाचाल उदाहरणबाट विषयभित्र पस्न चाहन्छु । सन् २००० को नोभेम्बर तेस्रो सातातिर महारानी एलिजाबेथका पति (अस्ति दिवंगत भएका) राजकुमार फिलिप भक्तपुरमा आयोजित कुनै हरित वातावरणको पुरस्कार ग्रहण गर्न नेपाल आएका थिए । उनको साथमा रहन राजकुमार ज्ञानेन्द्रलाई मिलाइएको देखिन्थ्यो । लैनचौरको एउटा घरमा सायद नेपाल ब्रिटेन सोसाइटीले उनका निम्ति गरेको कार्यक्रम थियो । त्यहाँ हामी सदस्यहरू उभिएर उनले भेट्ने कार्यक्रम मिलाइएको थियो । सबैसँग एकाध कुरा गर्दै फिलिप अघि बढे ।

मेरो पालोमा मैले भने, ‘म अंग्रेजी साहित्य पढाउँछु ।’ फिलिप उत्साहित भएर कुरा गर्न थाले । उनले ‘कुन कुन लेखकहरू पढाउनुहुन्छ, के–के पढाउनुहुन्छ ?’ भनेर सोधे । सेक्सपियरदेखि आधुनिक कालमा टीएस एलिअटसम्मका नाम एकसरो भने मैले । ड्युकले सोधे, ‘अनि, खोइ त किप्लिङको नामै आएन ? सबभन्दा पढाउनुपर्ने लेखक नै तिनै हुन् ।’ काम बितेछ नि जस्तो गरि उनले भने । मैले भने, ‘उनको उपन्यास ‘किम’ समालोचनाको अध्ययनमा पर्छ ।’ तिनी फेरि पनि किप्लिङको नाम लिएर अघि बढे । रुडयार्ड किप्लिङ (१८६५–१९३६) औपनिवेशिक भारतमा जन्मेका उपन्यासकार, कवि, बाल कथाकार नोबेल पुरस्कार विजेता अंग्रेजी लेखक हुन् । तिनका विषय अनि तिनको परिवेशमा उपनिवेशकालको भारत छ । ब्रिटिसहरू यिनका कविता र लेखनलाई उननिवेशसँग जोडेर महत्त्व दिन्छन् । यिनलाई लिएर होमी के. भाभाजस्ता उत्तरऔपनिवेशिक साहित्यशास्त्रीले गरेका अध्ययनहरूलाई हाम्रा विद्यार्थीहरू खुब प्रयोग गर्छन् ।

तर, राजकुमार फिलिपले किप्लिङमा जोड दिएको कुराले हामी कस्तो अंग्रेजी साहित्य पढाउँछौं भन्ने प्रश्न फेरि उठाउँछ । अंग्रेजी साहित्यलाई उच्च अध्ययनको विषय मानेर पढाउन किङ्ग्स कलेज लन्डनबाट सन् १८३१ मा थालिएको, तर भारतमा पनि त्यसपछि यो छिट्टै सुरु गरिएको इतिहास छ । अंग्रेजी उपनिवेशसँग जोडिएका विषयहरूमध्ये अंग्रेजी साहित्यलाई पनि लिने राजकुमार फिलिपको धारणा उनको निजी विशेषता होइन । अंग्रेजी उपनिवेशसँग जोडिएका अनेकौं विषयमध्ये अंग्रेजी साहित्य त्यसमा पनि यो भेकमा चिनिने किप्लिङका नाम जोडिएका छन् । उनीहरूका निम्ति नेपाल भनेको सिकारसँग अनि, समस्याहरू निकै बाँकी रहे पनि ब्रिटिस गोर्खाजस्ता विषयसँग पनि जोडिएको छ ।

अंग्रेजी साहित्य राजकुमार फिलिपले भनेजस्तो गरी अध्ययनमा लिइँदैन । राम्रा र प्रभावशाली अंग्रेजी साहित्यकारहरू विश्वभरि पढिन्छन्, हामी पनि पढ्ने र पढाउने अहिलेसम्म गरिरहेकै छौं । तर, यसको व्यापकता अंग्रेजी भाषाको व्यापकतासँग पनि जोडिएकाले अंग्रेजी उपनिवेशकाल र त्यो चेतनासँग जोड्नेहरूले यसलाई त्यही अर्थमा लिएका हुन् । त्यसैले राजकुमार फिलिपको प्रसङ्ग ल्याएको हुँ ।

राजकुमार फिलिपको सिकारको प्रसङ्ग आएकाले यहाँ एउटा कुरा जोड्न चाहन्छु । माथि उल्लेख भएझैं राजकुमार फिलिप २००० मा नेपाल आएका बेला भक्तपुरमा ‘जीवन्त ग्रहका २६ पवित्र उपहार’ यी एडिनबराका ड्युकले ग्रहण गरेका थिए । साथमा राजकुमार ज्ञानेन्द्र पनि थिए । यो वातावरण जोगाउन दिइने सम्मान हो । बार्बरा आदम्स भन्ने लेखक र हाम्री मित्रले अंग्रेजी–नेपाली पत्रिका ‘एक्रस्’ (वर्ष ४, अङ्क ३) मा एउटा लेख प्रकाशित गरिन् । त्यसको अंग्रेजी शीर्षकको नेपाली अनुवाद यस्तो हुन्छ– ‘संरक्षणवादीमा परिवर्तन भएका पुराना सिकारीहरू ।’

राजकुमार फिलिप ठूला सिकारी थिए । ज्ञानेन्द्रले महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोषमा अघिल्लो दिन दिएको भाषण सुन्दा ती साना हुँदा नै सिकारी भएको कुरा सम्झना भएर बार्बराले बयान गरेकी छन् । राजकुमार फिलिपबारेको संस्मरण निकै रोचक छ । सन् १९६१ मा महारानी एलिजावेथसँग नेपाल आएका बेला ‘जीवनमा सबैभन्दा ठूलो बाघ ढाल्ने’ चाहना राखेका थिए राजकुमार फिलिपले । त्यही बेला ब्रिटेनमा जनावरमाथिको निर्ममताको विरोध गर्ने रोयल सोसाइटीको आयोजनामा सर्वत्र विशाल विरोधहरू भइरहेको समाचार आयो । राजा महेन्द्र र नेपालीसामु ‘फेस सेभ’ गर्न ‘राजकुमार फिलिपले सिकार गर्ने बन्दुकको छुसी तान्ने औंलोमा नै चोट लागेकाले नसक्ने’ भनेर सूचना दिए । यसलाई ‘कूटनीतिक घाउ’ पनि भनियो ।

राजकुमार फिलिपजस्ता व्यक्तिहरूको महत्त्व एकताको प्रतीकात्मकतामा छ भनेर १९ अप्रिल २०२१ को ‘इकोनोमिस्ट’ पत्रिकाले लेख्यो । अनि ‘गार्जियन’ पत्रिकाले तन्ना टापुका वानुआतु जातिले राजकुमार फिलिपको मृत्युमा शोक मनाएको रोचक कथा लेख्यो । वानुआतुहरू राजकुमार फिलिपलाई बेलायतमा रानी फकाउन गएको उनीहरूको राजकुमारको रूपमा लिंदै तिनको फोटो बोकेर शोक गरिरहेका कथा छन् त्यसमा ।

सारांशमा भन्दा अंग्रेजी औपनिवेशिक ऐक्यका विम्बहरू सूक्ष्म र मानिसका विश्वासमा गहिरिएर बसेका हुन्छन् । ब्रिटिसहरूले अंग्रेजी साहित्य र भाषालाई त्यही रूपमा लिन चाहे पनि, अथवा किप्लिङ–चाहनाले काम गरे पनि ती दुवै कुरा अब अंग्रेजी साम्राज्य वा कमनवेल्थका अंग छैनन् । हामीले अंग्रेजी साहित्य अध्ययनमा परिवर्तन गर्दा त्यही अंग्रेजी साम्राज्य परिकल्पनाका मूल तत्त्वमा परिवर्तन गर्‍यौं । हामीले अंग्रेजी सिलेबसको नाम ‘अंग्रेजी साहित्य’ नभनेर ‘अंग्रेजीमा लेखिएको साहित्य’ बनायौं । त्यसमा अंग्रेजीमा राम्ररी लेखिएको साहित्य छ भने भारतीय, अफ्रिकी र नेपाली लेखकका कृति पनि अध्ययन गर्न सकिने बनायौं ।

अंग्रेजी भाषा पनि अब अंग्रेजको मात्र रहेन । त्यसैले त्यसका पनि विविधताहरूको प्रयोग गर्‍यौं । अर्को कुरा अंग्रेजी साहित्य पढ्नेले बहुल, तर सम्बन्धित विषयका पनि अध्ययन गर्ने पद्धति बनायौं । अहिले हाम्रा अंग्रेजीका विद्यार्थीहरू यतैका विषय, साहित्य र ‘कल्चरल स्टडिज’ लाई पनि पढ्छन् र पीएचडी पनि गर्छन् । त्यसो त अंग्रेजी र अमेरिकी लेखकका कृतिमाथि पनि काम गर्छन् ।

यसले अंग्रेजी अध्ययनको विस्तार भएको देखाउँछ । हामीले जुन अंग्रेजी साहित्य पढ्यौं, त्यसलाई परिवर्तन गरेर व्यापक बनायौं । अहिलेको अंग्रेजी साहित्य अध्ययन त्यही हो । भाषाको विषयमा ‘काठमाडौ पोस्ट’ मा निकै लेखिसकेको छु ।

अंग्रेजी साहित्यलाई राजकुमार फिलिपसँग जोड्ने यो अनौठो सन्दर्भको प्रसङ्ग वाचाल छ । अमुक देशको साहित्य त्यो देशको राजनीति र व्यवस्थाको अङ्ग हुँदैन । व्याख्याको कुरा हो । अहिले पनि मेरा अति प्रिय लेखकहरूमध्येमा सेक्सपियर एक छँदै छन् । साहित्य अध्ययन र साम्राज्यका सपनाहरूको सोझो सम्वन्ध हुँदैन । ती स्वतन्त्र गतिका नाम हुन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ ८, २०७८ १०:१७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सम्झनामा नाटक– नौटङ्की

मेरो नाटक मञ्चनपछि साहित्य–सिद्धान्तकी प्राध्यापकले सोधिन्, ॅअग्निको–कथा नाटक लेख्ने नाटककार मरेको कति भयो ?’
अभि सुवेदी

गएको साललाई हामीले नाटक दिवसको बेला पारेर खुब सम्झ्यौं । मञ्चदेखि मिडियासम्मका चौतारीमा सम्झ्यौं । सबैका सम्झनाका तरङ्ग लगभग उस्तै थिए । आपत् परेका बेला नाटक गर्नेले जाने ठाउँ मञ्च नै हो । केही मञ्चन सडकमा पनि भए । तर, नेपालमा राजनीति गर्नेले नयाँ नाटक गर्ने शैली निकाले । उनीहरूले आफ्नै किसिमका गाईजात्रा नाच र अभिनय गरे । नाट्य–रङ्गमञ्चमा काम गर्नेहरूले यसको मर्यादाभित्र रहेर नाटक गरे । नाटक एउटा जीवनको शक्तिशाली कला हो भन्ने कुरालाई जोडतोडले सम्झाइबसे । एरिस्टोटलले भने नाटकको मूल आत्मा भनेको परिर्वन वा रिभर्सल हो । गम्भीर होस् कि कमेडी, नाटकको आत्मा भनेको एउटा अवस्थाबाट अर्कोमा हुने परिवर्तन हो ।

इतिहासमा पनि यस्ता परिवर्तन हुन्छन् । त्यसैले नै इतिहास बनिने हो । पश्चिमी विचारक हेगेलले ‘रिभर्सल’ हुन्छन् इतिहासमा भने । तिनका चेला कार्ल मार्क्सले भने– इतिहासै परिवर्तन भएर आउँछ । पहिले ट्र्याजेडी हुन्छ, अनि दोस्रोपल्ट नौटङ्की हुन्छ, कमेडी हुन्छ । शास्त्रतिर नलागी भन्ने हो भने तिनले ठीकै भनेछन् । हाम्रोमा हामीले रङ्गमञ्चमा देखाउन सक्नेभन्दा बढी नाटक समाजमा देखिए । राजनीति गर्नेहरूमा त्यस्ता नाटकका पटाक्षेप भए । कोही महान् क्रान्तिकारी कमिनिष्टहरू रामभक्त हनुमान भए । कोही अति नै परिवर्तनकारी विदूषक भए । कसैले साधुसन्तका विशाल भीडमा गएर एकल नाटक अभिनय गरे । कसैले कृष्णले गोवर्धन पहाड उचालेजस्तै नेपाललाई यसै माथि उचालेका अभिनय गरे । हामीले भने रङ्गमञ्चमा जीवनका मूल स्पन्दनका अभिनय गर्‍यौं ।

मलाई अहिले विगतका आफ्ना केही नाट्य अनुभवहरू यहाँ राख्न मन लागेको छ । धेरै छन्, लेख्दा सानो पुस्तिका हुन्छ । तर, केही अनुभव यो शनिबार पढिने कालममा राख्न चाहन्छु । केही आफ्नै नाटकहरू लिएर बाहिर गएका बेलाका अनुभव छन् । तिनमध्ये एकाध घटना सुनाउँदा अहिले कोरोनाले बन्दी भएको अवस्थामा रमाइलो लाग्छ ।

ढाकामा फागुन २०५७ को पहिलो साता एउटा ठूलो नाट्य महोत्सव भयो । त्यसमा नेपालबाट मैले लेखेको नाटक ‘आरुका फूलका सपना’ लिएर आरोहणको टोली गयो, म पनि गएँ । सुनील पोखरेलको निर्देशनमा यो नाटक प्रस्तुत भएको थियो । यस नाटकमा कवि मञ्जुलले पहिलोपटक कविको पाठ अभिनय गरेका थिए । हाम्रो नाटकबाटै त्यो महोत्सव उद्घाटन भएको थियो । त्यो बेला पनि अहिलेकै शेख हसिना प्रधानमन्त्री थिइन् । उनी पनि उद्घाटनमा आएकी थिइन् । तर, मञ्चमा गएर त्यसको उद्घाटन गर्ने जिम्मा भने मन्त्रीको थियो । यही कान्तिपुर कोसेली (२७ फागुन २०५७) मा यस्तो रिपोर्ट छापिएको थियो, ‘दिनभरि रंगमञ्च बनाउँदा बित्यो । बेलुका सात बजे उद्घाटन गर्न संस्कृति राज्यमन्त्री आउने भएकाले सुनीलको रंगमञ्चको पृष्ठभाग ढाकेर उद्घाटन र आयोजकका नाम अंकित ठूला ब्यानर नाटक हुने बेलामा हटाउने गरी टाँगियो । कवि मञ्जुल उठेर सूत्रधारजस्तो तीनवटा काल–खण्ड र स्थान पार गर्न बनाइएको एउटा गोलो मञ्च छलेर भाषण गर्ने माइकसम्म पुग्ने व्यवस्था थियो । उद्घाटनको क्रममा माइकतिर जाँदा मन्त्री मञ्जुलको त्यो त्रिकालिक आसनमा अल्झेर ड्याम्मै लडे । त्यो हटाउँछन् कि क्या हो भन्ने थियो, आईटीआई महासचिव अताउर रहमानले हटाउन दिएनन् ।’ प्रधानमन्त्रीसँगै ती मन्त्रीले पनि नाटक हेरे ।

अर्को सम्झना युरोप डेनमार्कको छ । डेनमार्कको आल्बोर्ग विश्वविद्यालय र आरोहण गुरुकुल थिएटरको सहकार्यमा त्यहाँको रङ्गमञ्चमा हेनरिक इब्सेनको ‘पुतलीको घर’ शीर्षकमा ‘अ डल्स हाउस’ र मेरो ‘अग्निको कथा’ मञ्चन भएका थिए । असोज १३, २०६० मा अल्बोर्ग विश्वविद्यालयमा यी नाटक नेपालीमा नै प्रस्तुत भएका थिए, तर भित्तामा केही अनुवादका वाक्यहरू पनि कुँदिरहेका थिए । त्यसैले दर्शकले नाटक सजिलै बुझेका थिए । निशा शर्माले इब्सेनको नाटकमा नोराको र ‘अग्निको कथा’ मा भिक्षुणीको पाठ खेलेकी थिइन् । दुवै पाठ उनले त्यसरी सरल र सहज किसिमले खेलेको देखेर त्यहाँका दर्शक चकित भएका थिए । त्यही बेला त्यहाँ ‘नेपालमा लैङ्गिकता र सामाजिक परिवर्तन अनि त्यसका राजनीतिक र सांस्कृतिक प्रभाव’ शीर्षकमा प्राध्यापक योहान्स स्मिटको विशेष सक्रियतामा सेमिनार पनि भएको थियो । त्यसका निम्ति प्राध्यापक लोकराज बराल, डा. चन्द्रा भद्रा, सुमन तुलाधर, म अनि आरोहण गुरुकुलका सुनीलले भाग लिएका थियौं । एउटा रमाइलो घटना सुनाउनु छ ।

आल्बोर्ग थिएटरमा माथि भनिएका नाटकहरू हुने दिन थियो । ‘अग्निको कथा’ मा भिक्षु–भिक्षुणी भएर खेल्ने कलाकारहरूले त्यो त्यति भीड नभएको सुन्दर नगरलाई धेरै मन पराएका थिए । हामी थिएटरमा पुगेपछि चन्द्राले उत्तेजित भएर हामीलाई सुनाइन्, ‘मलाई आज गजबै लाग्यो, बुझ्यौ अभि । यहाँ पनि भिक्षु–भिक्षुणीहरू भेटिने रहेछन् । हाम्रा गुम्बाकै जस्ता पहिरन लाएका घुमिरहेका थिए ।’ हामीलाई पनि सुनेर रमाइलो नै लाग्यो । नाटक सुरु हुने बेला भएकाले कलाकारहरू सबै थिएटरको हाम्रो कक्षामा भेला भए । डा. चन्द्रा भद्राले बाहिर सहरमा देखेका भिक्षु–भिक्षुणीको पहिरन लाएका भिक्षु–भिक्षुणी तिनै रहेछन् । चन्द्रा चकित परिन् । खुब हाँसो भयो । पहिले नै पहिरन लाएर उनीहरू घुम्न निस्केका रहेछन् । नाटक सम्पन्न भयो । तिनै नोरा भएर बाहिर बाटोमा सुनीलको शैलीमा बस्दा दर्शकलाई चकित पारेकी शक्तिशाली कलाकार निशाले मेरो नाटककी भिक्षुणी पूर्णिमाको पाठ जोडदार खेलेकी थिइन् ।

नाटक सकिएपछि अर्कोतिर भेटघाटको कार्यक्रम थियो । नाटकका प्राध्यापक, निर्देशक र त्यहाँका नाट्यकर्मीहरू भेला भए । खानपिनका बेला एक जना प्राध्यापक मेरो अगाडि आइन् । यिनलाई सेमिनारमा चिनेको थिएँ । उनले औपचारिक भाषामा सोधिन्, ‘डाक्टर, यो अग्निको कथा नाटक लेख्ने नाटककार मरेको कति भयो ?’ मलाई थाहा थियो, तिनले यो प्रश्न किन सोधिन् ! नोर्डिक देशहरू डेनमार्क, स्विडेन, नर्वे र फिनल्यान्डका एकल बलिया नाटककार हेनरिक इब्सेन हुन् । सबैका साझा र प्रिय नाटककार ! अहिले पनि तिनका नाममा विश्वभरि यी सबै देशले लगानी गर्छन् । बंगलादेशका नाटकका मित्रहरूका त्यहाँका राजदूतावासबाट सहयोग लिएर यिनका नाटक देखाउने चलन छँदै छ । हाम्रा पनि सुनील पोखरेल यिनको नाममा यसो केही सहयोग लिन सफल भएका हुन्, गुरुकुलका निम्ति । इब्सेन फेस्टिबल नै आयोजना गरे सुनील भाइले । भारत र पाकिस्तानका समूहहरूले पनि आएर यिनका नाटक र विविधतामाथि प्रस्तुति गरेका थिए । त्यता नलागौं । सार के हो भने यी नोर्डिक देशहरूमा नाटककार भनेको एकल इब्सेन–विम्ब हो, इब्सेन–रूपक हो । त्यो मरिसकेको हुन्छ । मिल्छ भने त्यो उन्नाइसौं शताब्दीको हुन्छ, खासै अहिले हुँदैन । मैले घुमाएर ती साहित्य सिद्धान्तकी प्राध्यापकलाई फ्रान्सेली रोलाँ बार्थको ‘लेखकको मृत्यु’ भन्ने लेख सम्झाएँ । लेखिसकेपछि लेखक मर्छ भन्ने उनको निर्वैयक्तिक सिद्धान्त पढाइ हिँंड्नेमा म पनि र मेरा अहिले रिटायर्ड भएका र पढाइरहेका विद्यार्थी पर्छौं । कुरा भन्दै जाँदा ती प्राध्यापकले बुझिन् अनि कराइन्, ‘ए, बुझेंँ, यो नाटक तिमीले लेखेको ?’ तिनले मलाई राम्ररी नियालेर सबै कोणबाट हेरिन्, हो जीवितै छ । अनि हाम्रा धेरै स्मरणीय छलफल भए । मित्र भयौं ।

त्यसपछि बराल सर, चन्द्रा, सुमन र म नेपाल फर्क्यौं । आरोहण थिएटर मस्को गए, जहाँ उनीहरूले मेरा पूर्वप्राध्यापक मित्र राजदूत लीलाप्रसाद शर्माको सहयोगमा चेखब थिएटरमा ‘अग्निको कथा’ प्रदर्शन गरे । लीलाप्रसादले भनेछन्, ‘हो, यसरी लेख्नलाई अभि विश्वविद्यालयमै बसे, हामी राजीनामा दिएर यता लाग्यौं ।’ इन्द्रबहादुर राई दाइले मलाई चिठीमा लेखेका थिए, ‘अभि भाइ, हामीसँग तपाईंको सम्झना छ, ले लेख्तै छौं ।’

यो लेख पनि ‘सम्झना छन्’ ले नै लेखेका हौं ।

प्रकाशित : वैशाख १८, २०७८ १०:३२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×