चिसा सडकका स्वतन्त्र आत्मा - कोसेली - कान्तिपुर समाचार

चिसा सडकका स्वतन्त्र आत्मा 

‘नोम्याडल्यान्ड’ मा हामी झुत्रा–झ्याउरा अनुहारभित्र बाँचेका अच्छा–खासा मान्छेलाई नजिकबाट नियाल्दै जान्छौं । क्लोई जाओले भनेझैं मान्छे साँच्चै स्वभावैले सुन्दर छ, हामीले हेर्न मात्रै नजानेका ! अमेरिकन चिसा सडकमा यिनै यायाबरहरुसँग हामी एक नवीन यात्रा गरिरहन्छौं ।
बाटोमा पथिकहरू भेट भइरहन्छन्, छुट्टिइरहन्छन् । आफूजस्तै यायाबरका जीवन–कथासँग करुणा उमार्दै फर्न एउटा भ्यानगार्ड जीवन बाँचिरहन्छिन् ।
मनोजबाबु पन्त

म जब सानो थिएँ, बेइजिङ सहरको एक कुनामा हुर्कंदै थिएँ, मेरो बा र म एक खेल खेल्ने गर्थ्यौं । हामी पुराना चाइनिज कविताहरू सम्झँदै सँगै गुनगुनाउँथ्यौं । त्यहाँ एउटा हरफ थियो, जुन अहिले पनि म स्पष्ट सम्झन्छु— मानिसहरू जन्मजातै राम्रा छन् ।’

मेरो जिन्दगीमा यो हरफले ठूलो प्रभाव पारेको छ । म आज पनि त्यही विश्वास गर्छु । मैले राम्रा मान्छेहरू मात्रै भेटेको छु, संसारको जुन कुनामा पुग्दा पनि... ।’

डल्बी थिएटरको मञ्चमा उभिएर २४ क्यारेट सुनको जलपले आभूषित, साढे १३ इन्ची लामो, पौने ४ किलो प्रतिमा उचालेर, क्लोई जाओ बोल्दै थिइन् । उनको सिनेमा ‘नोम्याडल्यान्ड’ ले यस वर्षको उत्कृष्ट सिनेमासहित अन्य केही अवार्ड बाजी मारेको थियो । एक सिने–सर्जकले सपना देख्नका लागि, यो सबैभन्दा अग्लो पिक–पोइन्ट हो सायद । चिम्सा आँखा, थेप्चा नाक अनि गोल–गोल मंगोल अनुहार, तृप्तिको मखमली कान्तिले धपक्क थियो । ‘यो अवार्ड ती सबैका लागि, जसले आफ्ना मानवीय गुण बचाइरहेका छन् । तिनीहरूलाई, जसले एक–अर्कोको अच्छाइलाई अंकमाल गरेर बाँचिरहेका छन् ।’

व्यथित मान्छेहरूभित्रका सुन्दरता नियाल्दै काव्यिक उडान भरेको सिनेमा ‘नोम्याडल्यान्ड’ यतिबेला एउटा सेन्सेसन बनेर यत्र–तत्र सर्वत्र छाएको छ, सिनेमाको परख छिरेको संसारका सबै कुनातिर । नहोस् पनि किन ? यो अस्कर अवार्डको जातै यस्तो । तपाईं मान्नुस्/नमान्नुस, ठान्नुस्/नठान्नुस्, जब अस्करले पगरी गुथाइदिन्छ तब स्वयंसिद्ध रूपमा र वर्षको उत्कृस्ट सिनेमाको रूपमा त्यो सनसनी बोकेर संसार विचरण गरिदिन्छ ।

सानो टिम, साधारण झर्रा मान्छेहरू अनि कथा भन्न अल्छी मान्ने लोसे सिनेमा ! कसरी यस वर्षको एकेडेमी अवार्डका लागि काबिल–ए–तारिफ भइदियो ? धेरै सिने–गोरहरू भित्रभित्रै मुर्मुरिएका छन् ।

सिनेमामा लादिने परम्परागत सूत्रहरूले हामीलाई एकोहोरो बनाएका छन् । मूलधारे सिनेमाले सधैं एउटा मन्त्र जपिरहे कि सिनेमा मान्छेको मनसम्म पुग्नका लागि चरित्रको धेरै उतारचढाव चाहिन्छ । लक्ष्य प्राप्तिका लागि ठूलो संघर्ष चाहिन्छ । विस्मयकारी, ताजुबलाग्दा मोडहरू उभ्याएर, मानवीय संवेगलाई सधैं धारिलो कुनामा राखेर सिनेमाले सफलताको दुहाई दिइरह्यो । सिनेमा हेर्दा हामीले यावत् पूर्वसर्तसहित हेर्‍यौं ।

त्यसकारण ‘नोम्याडल्यान्ड’ जस्तो सिनेमा हामीलाई नीरस, खल्लो, अस्पष्ट लाग्न थाल्यो । जुनबेला पूर्वसर्तहरू फालेर हामी सिनेमा हेर्न खोज्छौं अनि भेट्छौं, जीवनको एउटा गहिरो काव्य, पुँजीवादले थिलोथिलो पारेको हाम्रो जीवन भोगाइबाट उन्मुक्त हुन खोजेको मानवीय स्वभावको परमार्थ यात्रा ! अनि भेट्छौं आफूजस्तै संवेग बोकेका मान्छेका व्यथाहरूको ध्यानातीत यात्रा ।

कथाका घम्साघम्सीबाट जोगाएर क्लोई जाओले जीवनका अति साधारण सिलसिलाहरू गाँसेकी छन् । झूटको खेती गर्ने बेसारे बानीबाट अभिशप्त सिनेमाको माध्यम जाओको सिर्जनामा आएर लामो सास फेरेको छ । केही मुख्य पात्रबाहेक सिनेमामा देखिने अधिकंश मान्छेले आफ्नै जीबन बाँचेका छन् । फिक्सन र डकुमेन्ट्री विधालाई सन्धि गराएर क्लोई जाओले समयको यति इमानदार वाचकी निर्माण गर्न सफल भएकी छन् कि धेरै मञ्चमा उत्कृष्टताको मापनमा यो सिनेमा अब्बल साबित भएको छ ।

...

सन् २००७–२००९, बृहत आर्थिक संकटले धनी देशहरूलाई दुखायो । अमेरिकामा संकटको सलह पसेर धेरै कम्पनी टाट पल्टिए । कारखानाहरू बन्द भए । कामदारहरूको बिल्लीबाठ भयो । अमेरिकन मध्यमवर्गले सास्ती भोग्यो, जागिर गुमायो, घर गुमायो । व्यवस्थाले बाँच्न सिकाएको निरन्तर जीवन बाँच्न नसकेर मध्यमवर्ग चिसो सडकमा आइपुग्यो । व्यबस्थाले उनीहरूको नियति धान्न सकेन अनि जीवन धान्ने तरिका खोज्दै गर्दा यस वर्गले एउटा उप–संस्कृतिको सृजना गर्‍यो– भ्यानडोएलिङ संस्कृति : एक यायाबर संस्कृति । ‘नोम्याडल्यान्ड’ मा हामी यही संस्कृति बाँचिरहेका केही थान यायाबरसँग मुलाकात गर्छौं ।

हामी ती झुत्रा–झ्याउरा अनुहारहरूभित्र बाँचेका अच्छा–खासा मान्छेलाई नजिकबाट नियाल्दै जान्छौं । साँच्चै क्लोई जाओले भनेझैं मान्छे स्वभावैले सुन्दर छ, हामीले हेर्न मात्रै नजानेका ! बाध्यता–रहर दुवैलाई घोलेर रम्ताजोगी बनेका यी पथिकको जीवनकथामा हामी अभिभूत हुँदै जान्छौं । अमेरिकन चिसा सडकमा यिनै ययाबरहरूसँग हामी एक नवीन यात्रा गरिरहन्छौं ।

जनवरी ३१, २०११– बजारको घट्दो मागका कारण स्थापनाको ८८ वर्षपछि जब जिप्सम कारखाना बन्द हुन्छ, जीवनका गुलाबी दिनहरू त्यही क्याम्पामा बिताएर बूढी हुँदै गएकी एकल महिल फर्न सडकमा आइपुग्छिन् । परिस्थितिले उनलाई एउटा फरक जीवन बाँच्ने काइदा सिकाउँछ । त्यही काइदासँगै उद्घाटन हुँदै जान्छन्– जीवनका सुन्दर काव्यहरू, गम्भीर दर्शनहरू । अमेरिकन चिसा सडकहरूमा फर्न एक स्वतन्त्र आत्मा बनेर आध्यात्मिक यात्रा गर्छिन् ।

दुब्लो ख्याउटे शरीर ! अनुहारका गोरा छाला चाउरिन थालेका छन् ! मुहारमा लामो एकान्तबासको विरह खिपिएको छ । जिन्दगीका धेरै वर्ष बिताएको घर, जुन उनको आफ्नो थिएन– कारखानाको थियो, त्यही घरबाट केही वर्षअघि उनको लोग्नेले महाप्रस्थान गरे । लोग्ने मरेपछि फर्नले घर छोडेको भए हुने । तर, लोग्नेसँगका सबै यादहरू गाँसिएको त्यो घर उनले छोड्न चाहिनन् । घर त कारखानाको थियो । कारखाना बन्द भयो । फर्नले घर छोड्नैपर्ने भयो ।

पोहोर साल माया फाट्दा त्यसलाई पनि मनले टालेँ,

यसपालि त मनै फाट्यो केले सिउने, केले टाल्ने हो ?’

कर्पोरेट संघर्षमा लागेको वैश्य व्यवस्थालाई फर्नको समवेदनाको के स्वाद ? आफैं भत्किएको तत्कालीन व्यवस्थाले फर्नलाई घर दिलाउने वाचा गर्न सकेन । आफ्ना पुराना सरसामानहरू, भाँडा–कुँडाहरू, मरेको लोग्नेको थोत्रो कोट अनि अरू केही खुद्राखाद्री सामल बोकेर फर्न हिउँले खाएको अमेरिकन चिसा सडकमा आइपुगिन् ।

फर्न आफ्नो खटारा भ्यानलाई बनाउँछिन्– आफ्नो नयाँ घर र घरबासको परम्परागत जीवन भोगाइ त्यागेर सुरु गर्छिन्– ‘बस–बास’ को नयाँ प्रयोगात्मक जीवन, माटोमा गढेको एउटा स्थिर घरभन्दा फरक, एउटा अस्थिर चलायमान घर अनि यो गतिशील घरले सृजना गरेको पथिक संस्कृति, आधुनिक सभ्यताले हामीमाथि थुपारेको बाँच्ने तरिकाको व्याख्याभन्दा फरक ।

...

आजको युगको उखरमाउलो पुँजीवादले हामीलाई बाँच्ने केही निश्चित मानक दिएको छ । उसले मानिसलाई खुसी हुन केही सर्तहरू दिएको छ र त्यसको खोजी गर्दै मान्छे दिन–प्रतिदिन दुःखी हुँदै छ । सफलताको भूत–सवार पोस्टमोडर्न मान्छे आफूलाई मान्छेबाट मेसिनमा मेटामर्फोसिस गर्न तल्लीन छ हरेक दिन ।

यो वैश्ययुगको नाइके अमेरिका बारम्बार अमेरिकन सपनाको कुरा गर्छ, स्वतन्त्रता र सम्पन्नताको झुसिलो बान्ता छादिरहन्छ्र । ऊ कामदारहरूलाई धनी बन्ने नारा फाल्छ र ऋणको साङ्लोले बाँधेर घिसार्छ्र । यो व्यवस्थाका भुक्तभोगीहरू जिन्दगीभरि ऋण तिर्ने इलमबाहेक अरू खास कर्म गर्दैनन् । अमेरिका निर्धा सहरहरूमा बम–बाडी गर्छ र युरेनिएम विच्छेदनले पग्लिएका, बाफ्फिएका मान्छेहरूको सोत्तरमा उभिएर शान्तिको शंखनाद गर्छ ।

सन् १९५० ताका चरम भौतिकवादको ढोँगी आदर्शलाई तिरस्कार गर्दै केही लेखकहरू जुर्मुराए । सभ्यताले भनेको आदर्श जीवनशैली परित्याग गर्दै उनीहरूले आत्मा–मुक्तिको बाटो खोज्न खोजे– स्वतन्त्र प्रेमिल जीवन र खुला यौनलाई जीवनशैली बनाउन खोजे । संसारलाई विस्मयमा राखेर प्रयोगशालाबाट निक्लेको साइकेडेलिक ड्रग्सको सहाराले जीवन–मुक्तिको बाटो खोजे । अमेरिकन ढोँगी संस्कृतिप्रतिको वैमनस्यतामा उम्रेको यो एउटा अराजक ह्वीम थियो । त्यो विद्रोही पुस्ताका चर्चित पात्र एलेन गिन्सवर्गले कवितामा लेखे–

अमेरिका ! मैले तँलाई सप्पै दिएँ र यतिबेला मसँग केही पनि छैन

अमेरिका ! दुई डलर, सत्ताइस सेन्ट, जनवरी १७, १९५७

मैले केही सोच्न सकेको छैन

अमेरिका ! हामीले मानव युद्ध कहिले अन्त्य गर्छौं ?

जा तँ आफैँसँग मैथुन गर, तेरा एटमबमको सहयोगले

मलाई अलि ठीक छैन, मसँग रेला नगर्...

मेरो मन ठीक ठाउँमा नआउन्जेल म कविता लेख्ने छैन

अमेरिका ! तँ कहिले दिब्य बन्लास् ?

अमेरिका ! तैंले आफ्नो आवरण कहिले फाल्लास् ?

तैँले चिहानघारीबाट आफैंलाई कहिले नियाल्लास् ?

...

सम्पन्नताले चरमोत्कर्षमा पुग्ने युटोपियन राज्यको सपना बाँड्ने त्यही अमेरिकाको चिसा सडकहरूमा फर्न आफ्नो साँघुरो भ्यानमा रात गुजरिरहन्छिन् । फर्नको अनुहारमा एकांकी–जीवनको पीडा लेपिएका छन् । घर खोज्ने, सहारा खोज्ने उमेरमा उनी घरबाट निक्लिइन् र बेघर भइन् । सुपरमार्केटमा एक किशोरी प्रश्न गर्छे, ‘तपाईं घरविहीन हो ?’ फर्न भन्छिन्, ‘म निवासविहीन हो, घरविहीन होइन । घर कुनै स्थिर कुरा होइन । घर त्यो हो, जुन मान्छेले आफूभित्र सधैं बोकेर हिँड्छ ।’ ६० नाघेको उमेर, मरेको लोग्ने र छुटेका घरका यादहरू बोकेर अमेरिकन सडकमा दौडिरहेकी फर्नका मार्मिक शृंखलाहरू सिनेमाभरि छरिएका छन् । तर, सिनेमा यी शृंखलामा शोक मनाएर बस्दैन । सिनेमा त निस्कन्छ फर्नसँगै आत्माको मुक्तिमार्गमा ।

फर्नलाई परिस्थितिले फकिर जिन्दगी बाँच्न स्वतन्त्रता दिएको छ । ६० वर्षको उमेरसम्म व्यवस्थाको साँघुरो दिवारभित्रको नियमित जीवन बाँचिरहेकी फर्न एउटा उन्मुक्त र स्वतन्त्र जीवन बाँच्न थाल्छिन्, जुन बचाइभित्र आउने विश्वासहरू हाम्रा नियमित जीवन विश्वाससँग उति मेल खाँदैनन् ।

फर्न आफूजस्तै घरबास त्यागेर ‘बस–बास’ सुरु गरेका यायाबरलाई सडकमा भेटिरहन्छिन् । कुनै एकोहोरो कथा बुन्न छाडेर सिनेमा यी यायाबरहरूका भावुक जीवन–कथाका फ्र्याग्मान्टेड शृंखलाहरू वाचन गर्दै जान्छ । फर्नको उन्मुक्त यायाबर जीवनजस्तै वाचकी पनि उन्मुक्त ययाबर भएर चरित्रहरूलाई बाटोमा समाउँदै/छोड्दै जान्छ ।

आफूभन्दा केही बूढी लिन्डासँग उनको दोस्ती भएको छ । लिन्डा चरम आर्थिक संकटमा सिगरेटले जलेर आत्महत्या गर्न खोजेको, तर आफ्ना निर्दोष कुकुरहरू पनि मर्ने डरले आत्महत्या गर्न नसकेको अनुभूति बाँड्छिन् । क्यान्सरले खाएर मृत्यु कुरिरहेकी बयोवृद्धा स्वानकीसँग उनको मन गाँसिन्छ, मरुभूमिको यायाबर यात्रामा ।

रोगले गलेकी स्वानकी आफ्ना भावना पोख्छिन् फर्नसँग, ‘मलाई बाँच्नु ७–८ महिना मात्रै छ । म अलास्काको यात्रामा जान्छु, त्यहाँका केही याद छन् । म जीवन कसरी अन्त्य गर्ने भन्ने किताब पढ्दै छु । म जिन्दगीको अन्तिम समय अस्पतालको कोठामा बिताउन चाहन्नँ ।’

मुडुलो टाउकोमा मसिना हिउँझैं सेतै कपाल, ठूलो रोगी ज्यान, बिस्तारै पितृ हुनथालेकी बूढी स्वानकी काँपेका आवाजमा सुस्त बोलिरहन्छिन्, ‘मलाई मर्दै छु भन्नेमा कुनै गुनासो छैन । मैले धेरैथोक देख्न पाएँ । आइडाहोको खोला किनारमा हरिणका बथान देखेँ । मैले कयाकिङ पनि गरेँ । कोलोराडोको तालमा ठूलठूला ६ फिटे चराहरू पनि देखें । विशाल पहरो, पहरोमा चराका गुँडहरू अनि बथानमा उडिरहेका चराहरू, जसको छाया पानीमा परिरहेको थियो । ओहो आफूभन्दा तल–माथि सबैतिर चराहरू नै उडिरहेका । पहरोमा चल्लाहरू फुल फुटेर निक्लँदै थिए । अण्डाका खोस्टाहरू पानीमा खस्दै थिए । कस्तो सपनाजस्तो ! म कत्ति खुसी भएँ । मलाई लाग्यो मेरो जीवन पूर्ण भएको छ । म त्यहीबेला मरेको भए पनि केही गुनासो हुने थिएन । मैले पूरा जीवन बाँचेँ । मलाई मर्न केही गाह्रो छैन ।’मृत्युको नजिकै जाँदै गरेकी यी निर्दोष फकिर वृद्धासँग एउटा सपना मात्रै बाँकी छ अब, ‘म मरेपछि मेरा साथीहरू आगोवरिपरि बस्लान् र आगोमा एउटा ढुंगा फल्लान् मलाई सम्झेर ।’

जीवन बाँच्न बाँकी थोरै दिनहरू छन् स्वानकीसँग । उनलाई स्याहार गर्ने आफ्नो परिवार छैन । कुनै स्थिर घर छैन, तर छ परिस्थितिले सिर्जना गरेको एउटा ठूलो कम्युन, भ्यानमा घर–बास गरेको एक वैकल्पिक र रुमानी संस्कृति ।

बाटोमा पथिकहरू भेट भइरहन्छन्, छुट्टिइरहन्छन् । आफूजस्तै यायाबरका जीवन–कथासँग करुणा उमार्दै फर्न एउटा भ्यानगार्ड जीवन बाँचिरहन्छिन् । अमेरिकन निर्जन मरुभूमिको यात्रा गर्छिन् उनी– जंगलको बीच झरनामुनि जमेको तालमा नग्न डुबुल्की मार्छिन् । स्वतन्त्र, उन्मुक्त जीवन बाँच्छिन् । जंगलमा कहिल्यै नदेखेका अद्भुत जन्तुहरू छन् । सृष्टिको खेला कति उदेकलाग्दो छ्र– कतै ढुंगाका बिशाल पहरा छन्, सहरबाट त केही देखिँदैन– कुनाकन्दरामा अनाकन्डाहरू छन्, अजंगका घोरलहरू छन् । कहिले अमेजनमा सामान प्याक गर्दै, कहिले शिविरमा, कहिले रेस्टुरेन्टमा काम गरेर आफ्नो न्यूनतम आवश्यकताको जोहो गर्दै फर्न निरन्तर यायाबर जिन्दगी बाँचिरहन्छिन् । उनले गरेको जीवन–उत्खनन लोभलाग्दो देखिन्छ ।

यायाबर जीवन भोगाइमा अभ्यस्त भएकी फर्न अचानक आफ्नी बहिनीको आलिसान घरमा पुग्छिन् । तर, खुला आकाश र विशाल धर्तीलाई घर मानेर विचरण गरिरहेकी फर्न बन्द पर्खालको सीमिततामा अटाउन सक्दिनन् । बिन्तीभाउ गर्दा पनि उनी घरमा बस्न मान्दिनन् । उनलाई फकिरगिरीको जो बानी परेको छ्र, उनको फकिर आत्मालाई उनका आफन्तहरूले बुझ्न सकेनन् । किन एउटा न्यानो, आलिसान, स्थिर घरलाई फर्न बारम्बार लत्याइरहन्छिन् ? किन साँघुरो भ्यानमा कुँजिएर उनी निस्फिक्री बाँचिदिन्छिन् ?

...

जब हामी आफ्नो भनेर केही टुक्रा जमिनलाई चार कुना बारेर राख्छौं बाहिरको बाँकी सारा–संसार पराई लाग्दोरहेछ– सबै बिरानो । हामी यस्तै–यस्तै विश्वासहरूले मानवीयताबाट टाढा–टाढा हुँदै छौं, दूरी बढाइरहेछौं, द्वेष पालिरहेछौं । यदि आफूले बारेको, थुपारेको निजी सम्पत्तिको पर्खाल नहुँदो हो सारा चराचर जगत् आफ्नो घर, सारा सृष्टि आफ्नो परिवार । सारा जगत्लाई आफ्नो घर मानेर फर्न निरन्तर जीवन उत्खनन गरिरहेकी छन्– कहिले हिउँले ढाकेका समथर फाँटहरूमा, कहिले समुद्र किनारका बतासे डाँडाहरूमा ।

हामीले एक–अर्काका सिमानामा मोटा–मोटा पर्खाल लगाउन सिकेका छौं र आफैंले लगाएको पर्खालभित्र निसास्सिएर बाँचेका छौं । सफल हुने लोभमा निर्धाहरूलाई कुल्चिएर अघि बढ्न अभिशप्त आजको मान्छे साह्रै बिचरो छ । मान्छेले आफूसँग निहित करुणालाई मेसिनहरूसँग सट्टा–बाजी गरेको छ ।

...

सन् १९६०, जुन बेला अमेरिका भियतनामसँग युद्ध गर्न गोली–गठ्ठा बोकेर सवार भयो, एउटा क्रान्तिकारी पुस्ता अमेरिकन युद्ध–नीति सहन नसकेर नयाँ संस्कृतिको खोजीमा निस्कियो । बिट जेनेरेसनका लेखकहरूले औंल्याएको स्वतन्त्र जीवनको बाटो खोज्दै झोली–झाम्टा कसेर संसार विचरण गर्न यो पुस्ता निक्लियो । भियतनाममा बम खसाल्न हिँडेको हवाइ–जहाजलाई ठाडो माझीऔंला देखाएर यिनीहरूले एक प्रयोगको जीवन सुरु गरे ।

अमेरिकन अति–भौतिक जीवन संस्कृति त्यागेर उनीहरूले मुक्ति–खोजमा संसार चहारे । सभ्यताले भनेका हरेक सुन्दर चीजलाई उनीहरूले तिरस्कार गरे । परिवार, प्रेम, यौन, सम्पत्ति, कला, युद्ध सबै परम्पराप्रति उनीहरूको वैमनस्यता थियो । उनीहरूले नयाँ विश्वास–पद्धतिको संस्कार गाड्न खोजे । इतिहासको डेढ दशक ठूलो वेगमा बगेर अन्ततः सुकेको यो अभियानलाई हामीहरू हिप्पीका कथाहरू भनेर दन्त्यकथाझैं सुन्छौं ।

मुक्ति–खोजमा हिप्पीहरू लामो सयर गर्दै भारतका अनेक बस्ती हुँदै नेपाल पनि छिरे । झोंछेका गल्लीमा गाँजा तान्दै उनीहरूले त्यो समयका उत्कृष्ट कबिता लेखे, संगीत बुने, चित्रहरू पोते । एउटा आदर्शको भावुकतामा बगेको हिप्पी संस्कृतिमा व्यावहारिकताको खडेरी थियो । आध्यात्मिक यात्रा अन्ततः अराजकताको ओरालो लाग्यो । चरम साइकेडेलिक नशा, उन्मुक्त प्रेम र यौन उनीहरूको जीवनशैली थियो । त्यही अराजक यात्राले उनीहरूलाई डुबायो । रोग, भोक, शोक सबथोकले उनीहरूलाई खायो । हिप्पीहरू आफैंले खनेको खाडलमा आफैं पुरिएर गए । आजभोलि हिप्पीको ओज छैन । हप्पीका कथाहरू मात्रै छन् । उनीहरूले लेखेका कविता, पोतेका पेन्टिङ र सृजेका धुनहरू छन् ।

पुँजी व्यवस्थाको काँडेतारले घेरेको उराठ संस्कृतिबाट उन्मुक्त हुन खोजेका हिप्पीहरू आफ्नै अराजकताले भासिएर गए पनि चरम भौतिकताले निसास्सिएको अमेरिका बेला–बेला कतैबाट उम्लिन, पोखिन, चुहिन खोजिरहन्छ केही फरक संस्कृतिका बहानामा । यो डिजिटल शताब्दीमा कहिले डिजिटल नोम्याड्सको रूपमा, कहिले भ्यानड्वेलरसको रूपमा यायाबर संस्कृतिले नवीन अमेरिकन न्यारेटिभ खिप्न खोजिरहेछ ।

...

भ्यानडोएलिङ संस्कृतिका सूत्रधार बब वेल्स सिनेमाका पनि सुत्रधारझैं छन् । आफ्नो छोरो २७ वर्षको उमेरमा आत्महत्या गरेर मरेपछि गहिरो विषादमा परेर जीवनको ध्येय गुमाएका बब त्यसबेला आफू बाँच्नुको अर्थ भेट्छन्, जब घर–बास गुमाएर सडकमा आइपुगेका बेसहाराहरूलाई उनी एउटा वैकल्पिक संस्कृतिसँग जोड्छन्, भ्यानभित्र गुजारा गरेर एक स्वतन्त्र जीवन बाँच्ने कम्युनको सूत्रपात गर्छन् । मानवताको गीत गाउँदै हिँड्ने लालोन फकिरझैं लाग्ने बब दुःखीहरूको सेवामा जीवन समर्पित गरेर छोरोको मृत्यु भुलाउन खोजिरहेका छन् ।

जब स्वानकीको मृत्यु हुन्छ सबै बस–बासी यायाबर एक रात आगोछेउ जम्मा हुन्छन् र उनको सम्झनामा पालैपालो आगोमा साना ढुंगाहरू फाल्न थाग्छन् । बब आगोको लप्कामा सानो पत्थर फाल्दै भन्छन्, ‘धेरै पछि, कुनै दिन, बाटोका मोडहरूमा भेटौंला स्वानकी ।’

एक साँझको शान्त गुफ्तगुमा बब एक गम्भीर फकिरी दर्शन ओकल्छन्, ‘भौतिक व्यवस्थाले लादेको विश्वासभन्दा हाम्रा विश्वासहरू फरक छन् । हाम्रो जीवनपद्धतिमा अलबिदा भन्ने शब्द छैन । एक पटक छुटी गएका मान्छेहरूलाई म फेरि कतै बाटोको छेउतिर भेटिरहन्छु– महिना, वर्षहरूमा । र, मलाई विश्वास छ, छुटी गएको मेरो छोरोलाई पनि बाटोको छेउ एक दिन भेट्नेछु । हाम्रो विश्वासमा अलविदा भन्ने शब्द छैन ।’

सिनेमाले बिट मार्न लाग्दा फर्न आफूले छोडेको कारखानाको घरमा पुग्छिन् । खण्डहरझैं भइसकेको धूलाम्य घरमा उनका लोग्नेसँगका रंगीन याद टाँस्सिएका छन् र फर्न विश्वास गर्छिन्, जुन कुरा सधैं यादमा बसिरहन्छ, त्यसको कहिल्यै मृत्यु हुँदैन । उनले आफ्नो लोग्ने भेट्नेछिन् सुदूर भविष्यमा, बाटोको कुनै मोडतिर । रित्तो घरको स्थिर ढोकाबाट निस्किएर फर्न पुनः लाग्छिन् आफ्नो अविच्छिन्न यायाबर यात्रामा, हिमाछन्न अमेरिकन बाटोहरूमा ।

...

हामी भने यता अव्यवस्थाहरू चाङ लगाएर कंक्रिटका बन्द कोठाहरूमा कुँजिएका छौं । मनभित्र यायाबर सपनाहरू भने जिउँदै छन् । व्यवस्थाले खनेको खाडलमा थुप्रिएका छौं । आफूमाथि लेउ पालेका छौं । सुखी हुने सपना पालेका छौं, तर, झन् दुःखी भएका छौं ।

यतिबेला कोरोना कहरले झन् ठूलो भँड्खालोमा पारिदियो । झ्यालखानामा परेका छौं आफ्नै घरभित्र । पुँजीवादको वायुपंखी घोडा चढेर कोरोना हाम्रो घरआँगनसम्मै आइपुग्यो । मुखमा कोक्रो बाँधेर हामीलाई बन्द कोठामा थुनिदियो । हाम्रो व्यवस्थाले हामीलाई ेउल्टो बाटो पो हिँडायो कि ? लाग्छ, कुनै दिन हामी पनि निस्कनु थिएछ, फर्नले जस्तै झोली–झाम्टा कसेर यायाबर सपनाको बाटो ।

प्रकाशित : वैशाख २५, २०७८ १०:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विरोधाभासको इन्द्रजालमा सिनेमा–बहस

मनोजबाबु पन्त

बीसौं सदीको मध्यतिरको कुरा हो, जुन बेला जुग महान युद्ध लड्न व्यस्त थियो, जवान आत्माहरूको लासको पसारो लगाएर सभ्यता गजबको गाथा लेखिरहेथ्यो इतिहासमा । ठीक त्यसैबेला, आफ्नो स्थापनाको स्वर्ण जयन्ती मनाउन थालेको सिनेमा भने आफ्नै अस्तित्व संकटको अप्ठ्यारो युद्ध लडिरहेको थियो ।

अन्य विधाहरूको कोपभाजनको ठेड्कोमा सिनेमा भन्ने जिनिस आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व गुमाउने हैसियतमा पुगिसकेको थियो । आफ्नो मौलिक सौन्दर्य निर्माण गर्न खोज्दै गर्दा सिनेमाले कथा, उपन्यास र नाटकबाट यति धेरै खजाना सापटी माग्यो कि, सिनेमाको स्वरूप खिचिएको नाटकजस्तो अथवा देखिने कथाजस्तो मात्र बनिदियो ।


खण्डहरहरूमा बेस्वादसँग दुःखी–मरेका लासहरूको पसारो लगाएर महान युद्ध सुस्ताएको थियो । तिनै तबंगलाहरूमा घोत्लिएर ध्यान गर्दागर्दै, कला साहित्य र दर्शनमा मानवीय अस्तित्वका गम्भीर प्रश्नहरू थल्थलाएका थिए । त्यसै बेलातिर सिनेपारखीहरूले भने सिनेमाको मियो समाउन खोजे र एउटा स्वतन्त्र कलाको रूपमा यसको अस्तित्वका रूपरेखा निर्माण गर्न खोजे । फ्रंसुवा त्रुफोले फ्रेन्च सिनेमाहरूलाई गाली गर्दै लेखेको एउटा लामो लेखले फ्रेन्च सिने जगत् थर्कमान भएथ्यो । उनले बनिरहेका साबिकका सिनेमालाई ठाडो गाली गरे । किताबबाट सारेर सिनेमा निर्माण गर्ने फ्रेन्च सिने–परम्पराले सिर्जना गरेको गम्भीर संकट औंल्याए । कथा, उपन्यासमा पहिल्यै लेखिसकिएका आरोह–अवरोहहरू सिनेमाको रूपमा आउँदा, सिनेमाको अस्तित्व सधैँ साहित्यको भरिया मात्रै भइदियो भन्ने उनको आरोप थियो । अझ गम्भीर आरोप के थियो भने लेखनीको भाषाबाट दृश्य भाषामा आउँदा कति अवयवहरू बाटोमै छुटिजान्थे । किताबको अथाह सागरभित्र थोरै प्रतिशत मात्र सिनेम्याटिक सम्भावनाका संकेतहरू रहन्थ्यो । अतः सिनेमा एउटा यस्तो भरियाझैं थियो, जो आफैं विकलांग छ । तर, डोकोभरि ठेलमठेल कथा–कथनीको भारी बोकेर अँध्यारो बाटोमा सकीनसकी घस्रिरहेछ ।

सिनेमामा एउटा छुट्टै कलाको रूपमा आफ्नै संकेतहरू छन् कि छैनन् ? कथा, उपन्यास, नाटक र पेन्टिङका मसला मोलेर पाक्ने स्वादे क्वाँटी मात्रै पो हो कि अथवा अन्य कलामा नभेटिएका संकेतहरू सिनेमाको भाषाले बोल्छन् ? फ्रेन्च नवलहरसँग जोडिँदै पश्चिम दिशाका मुलुकमा सिनेमा सौन्दर्यका संकेतहरू उत्खनन हुने प्रयास निरन्तर थियो ।

सिनेमा दृश्यविधा भएकाले चित्रकलासँग स्वभावैले गाँसिएको थियो । चरित्र र नाटकीय उल्झनहरूको प्रस्तुतीकरण गर्दा ऊ नाटकको कोड्सहरूसँग अछुतो रहन सक्ने थिएन । अनि कथ्यको निर्माण गर्दै जाँदा कथा–उपन्यासको परम्परालाई अनुसरण गर्नु नै थियो । स्वाभाविक रूपमा यी विधाहरू सिनेमामा टाँसिएका छन् । तर, यी प्रभासँगसँगै सिनेमासँगको आफ्नै निरपेक्ष संकेतहरू के थिए ? जुन उसको निजी स्वभाव थियो ।

अन्य विधाका प्रभाबले प्रदूषित भएर भ्रमित बनेको सिनेमा कलालाई आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्व पत्ता लगाउने एउटा गजबको जुक्ति के थियो भने सिनेमाको माध्यममा अन्य विधाबाट घुस्न आएका तत्त्वहरूलाई हटाएर हेर्दा जे बाँकी रहन्छ त्यही नै शुद्ध सिनेमाको निजी स्वरूप हो । यसरी आजभन्दा पचास वर्षअघि आफ्नै स्वतन्त्र सौन्दर्यका मानकहरूसहित, सिनेमा सातौं कलाको रूपमा आफ्नो निजी अस्तित्व अजमाउन लागिपरेको थियो । ठीक त्यसै बेलातिर हाम्रो मुलुकमा भने कनीकुथी बल्ल–बल्ल सिनेमाले जन्म लिएथ्यो ।

स्थापनाको स्वर्ण जयन्ती मनाईवरी यहाँसम्म आइपुग्दा, हाम्रो सिनेमाको भाषाले सिनेमा सौन्दर्यमा सचेत हुनु त परको कुरा, विदेशी प्रभावमा पिल्सिएर आफ्नो मौलिक स्वरूप निर्माण गर्नसमेत सकेको छैन । स्थापनाकालदेखि नै भारतीय मूलधारे सूत्रहरूले देखाइदिएको चिप्लो बाटोमा लड्दै–पड्दै यहाँसम्म आइपुगेको सिनेमाको स्वरूपमा हाम्रो आफ्नो भन्ने धेरै सामग्री छैनन् । जन्मको पचास वर्षपछि आएर बल्ल आज–भोलि सिनेमाको मौलिकतालाई लिएर एकाध गम्भीर चिन्तनका मूल फुट्न थालेका छन् ।

सिनेमाको स्वतन्त्र सौन्दर्यबोधको बहसझैं मौलिक नेपाली सिनेमाको बहस पनि थुप्रै विरोधाभासका इन्द्रजालहरूले घेरिएका छन् । यो बहसमा पनि अलमलको जालो चिर्न एउटा जुक्ति निकाल्नुपरेको छ । हाम्रो सिनेमाको सौन्दर्यमा ठेलिएका विदेशी घिसिपिटी सूत्रलाई एकफेर सर्लक्क निकालेर हेर्दा जे–जति कुरा बाँकी रहन्छन्, त्यही नै हाम्रो निजी सिनेमाका मानक बन्न सक्ला । तर, डर के भने, सबै प्रभावबाट मुक्त गर्दा हाम्रो सिनेमामा केही पो बाँकी नरहला कि अथवा जे बाँकी रहला, त्यो सिनेमा नभएर अन्य कुनै जिनिसको थुप्रो पो रहला कि !

यहाँनेर एउटा बलियो विरोधाभासले झ्याप्प डेरा जमाउने उत्तिकै खतरा छ । सिनेमा आफैँमा अन्तर्राष्ट्रिय भाषा हो । यसको सौन्दर्यबोधलाई राजनीतिक सिमानाले छुट्याउनु उक्तिसंगत हो या होइन ? सम्भ्रान्त राष्ट्रहरूमा सिनेमाले जगजगी फैलाएको धेरै वर्षपछि मात्रै हामीले सिनेमाको स्वाद चाख्यौं । धेरै परबाट समुद्रहरू पार गरेर भारतीय सिनेमाले सिकेका बाचाकीका संस्कारहरू, खुला सिमा हुँदै हाम्रोतिर आइपुगे । एउटा यस्तो जिनिस, जो हामीभन्दा धेरै पर जन्मियो, उतै हुर्कियो, आफ्नो लोकप्रियताको जालो फिजिँदै हाम्रो दैलोसम्म आइपुग्यो, यो सुदूरदेखि आएको विदेशी मालमा हामिले हाम्रो मौलिकता खोज्नु नै मूर्खता हो भन्ने एकथरी अर्धसिल्ली तर्कहरू बजारतिर रग्मगाइरहेका भेटिन्छन् ।

यो तर्कभित्र लुकेको ध्रुवसत्य के हो भने, सिनेमा बन्नको लागि चाहिने केही आधारभूत अवयबहरू हुन्छन्, जुन संसारको जुन कुनामा पनि उस्तै हुन्छन् । जुनसुकै भूगोल, राष्ट्र र संस्कृतिले पनि ती आधारभूत तत्त्व छुटाउन सक्दैनन् । अनि अलिक गहिरिएर हेर्दा मानवीय संवेदनाका आकार पनि संसारभरि, मान्छे बाँचेका ठाउँमा उस्तै रहन्छ । त्यसैले त हामीहरू ल्याटिन अमेरिकाको कुनामा बुनिएको मान्छेको कथा सुनेर दक्षिण एसियाको कुनामा करुणा उमार्छौं । स्पष्ट छ— सिनेमाको भाषा मानवीय संवेदनाको सञ्चार गरिहिँड्ने विश्वब्यापी भाषा हो । यो अलमलको माखेसाङ्लोले सिनेमाको मौलिकताको ओझ कम भयो कि झैँ देखिन्छ । तर, चुरो कुरो कहाँ छ भने निश्चित आधारभूत संकेतहरू र साझा मानवीय संवेगहरू प्रस्तुत हुने तौरतरिकाचाहिँ राष्ट्र, समाज र संस्कृतिपिच्छे आफ्नै शैलीगत आकारहरू हुन्छन् । हामी ती शैलीमा सचेत हुन सकेनौं भने हामीले भन्ने संवेदनाका यात्राहरू झूटा, जाली र उडन्ते भइदिन्छन् । सतहमै रुमल्लिएका हाम्रा संवेदनाका आरोहणहरू अन्तराष्ट्रिय सिनेमाका मञ्चहरूमा पुग्न सक्दैनन् । पुगिहाले भने पनि ती सिनेमाले हाम्रो पहिचानको किलो गाड्न सक्दैनन् ।

प्रत्येक कलाको सौन्दर्यमा केही आधारभूत संकेत हुन्छन् । ती संकेत शास्वत रहन्छन् । ती संकेतबिना त्यो भाषा जिउँदो रहन सक्दैन । सिनेमाका आधारभूत संकेत पनि विश्वव्यापी रूपमा अपरिवर्तनशील शाश्वत रहन्छन् । त्यसपछि ती संकेतलाई प्रयोग गर्ने शैलीहरू हुन्छन् । शैलीहरू भने बारम्बार निर्माण भैरहन्छन्, विनिर्माण भैरहन्छन् । क्रान्तिकारी रूपमा आउने कुनै ‘आँवा–गार्द’ प्रयोगहरू बिस्तारै सर्वस्वीकार्य शैलीको रूपमा स्थापित भइदिन्छ र यसरी नै कलाको उडान, शैलीको निरन्तर निर्माणमा लागिरहन्छ । जब शैलीहरूको अत्यासलाग्दो पुनरावृत्ति भइदिन्छ र निश्चित संरचनाभित्र फसिदिन्छन्— ती शैलीहरू सूत्रमा परिवर्तन भैदिन्छ । संसारका धेरै मूलधारे सिनेमाले यस्तै बासी सूत्रहरू हसुरेर सिनेमा घरहरूमा बान्ता गरिरहन्छन् ।

बलिउड भन्ने कोठी यस्तै सूत्रहरूको गोदाम थियो कुनै बेला । हाम्रो सिनेमाले त्यही गोदामबाट थुप्रै सूत्र पैंचो माग्यो, त्यही सूत्रको सुकुल ओच्छ्यायो । हाम्रा आफ्ना कथाहरूलाई त्यही सूत्रहरूको सुकुलमा बिसायो । हाम्रा जीवन भोगाइलाई पनि त्यहीँ बिसायो । हाम्रा संवेदनाका यात्रालाई पनि त्यहीं बिसायो । हामीहरू यी सूत्रहरूको हिप्नोसिसले यति धेरै अभ्यस्त भयौं कि यी बासी सूत्रबाहिर पनि सिनेमाको अस्तित्व छ भन्ने कल्पना पनि गर्न सकेनौं । कति मूलधारे सूत्रजीवीहरू कहिलेकाहीँ बन्न खोजेका सिनेमाको नवीन आयामलाई सिनेमा नै भएन भनेर खिसीटिउरी गर्ने गर्छन् । उनीहरूको बुझाइमा बासी सूत्रहरू नाठोसिएका सिनेमाहरू सिनेमाको परिभाषाभित्र पर्दैनन् । बलिउड यतिबेला आफैँ ती सूत्रको गोदामबाट बाहिर चियाइरहेछ । तर, हामीहरू गति हराएर विचलित छौं । हाम्रो सिनेमाको स्वरूप निर्माण गर्ने यात्रामा सबैभन्दा पहिले सूत्रीय यात्रालाई त्यागेर, शैलीगत यात्राको छलाङ लगाउनुपरेको छ । अनि शैली निर्माणको बाटोतर्फ लागिरहँदा केही आधारभूत मानकहरूमा गम्भीर चिन्तनको खाँचो छ ।

१. विषय उठान
सिनेमा सौन्दर्यको किरणलाई समीक्षाको प्रिज्ममा छिरिहेर्दा यसका ४ थान निर्धारक प्रस्ट हुन्छन् । १. सामाजिक–राजनैतिक २. भावनात्मक ३. शैलीगत ४. आर्थिक । यीमध्ये अघिल्ला दुई निर्धारक भने विषयको उठानसँग सम्बन्धित छन् ।

हामीहरूले सिनेमामा के वाचन गरिरहेका छौं ? ती विषय हाम्रो समाजसँग कति रेलिभेन्ट छन् ? हामीले उठाएका विषय सामाजिक चेतनाको प्रभावबाट प्रस्फुटित छन् कि छैनन् ? यदि आफ्नो सिर्जनाप्रति सर्जक इमानदार छ भने, उसले बाँचेको परिवेश र त्यसले दिएका प्रभावहरू स्वतःस्फूर्त उसका सिर्जनामा आइपुग्छन् । त्यसले प्रत्येक चेतनाको निजी कथा प्रस्फुटन गर्न थाल्छ । सर्जक चाहे जतिसुकै स्वैरकल्पनाको यात्रामा लागोस् अथवा वैयक्तिक स्वप्नयात्राको विम्ब खिचोस्, ती सबै स्वतन्त्र उडानको स्रोत आफ्ना परिवेशहरू नै हुन्छन् । सिनेमाको भाषा परिवेशबाट परेको प्रभाव र त्यसको वस्तुनिष्ठ प्रस्तुतीकरणको तालमेलले बनेको हुन्छ भनिन्छ । तर, जब एउटा सर्जक सिनेमाको विषय उठान गर्न विदेशी सिनेमाको डीभीडी चक्काहरू उठाउँछ, बाटो त्यहीँबाट बिग्रिन्छ । प्रभावहरूको इमानदार सिर्जनाको बाटो छोडेर बाहिरी सूत्रहरूले भरिएका कोठे न्यारेटिभका यात्रा सुरु हुन्छ । अनि हामी समाज–इतर एलियनका कथ्य बुन्न थाल्छौं । हाम्रा परिवेश र पात्रहरूचाहिँ विदेशी बासी सूत्र बोकी हिँड्ने खेताला मात्र भइदिन्छन् । सतहमा नै प्रदूषण बोकेर आउँछन् हाम्रो समाज र पात्रहरू ।

सामाजिक–राजनीतिक चेतनाबाट आफ्नो सिनेमाको विषय उठान गर्ने केही जब्बर सर्जकहरू पनि हाम्रो फ्याटर्निटीमा उपस्थित छन् । तर, सामाजिक मुद्दा मात्रै वकालत गर्न खोज्दा जीवन भोगाइका सूक्ष्म तहहरू कतै छुटेका छन् र कुनै राजनैतिक अगुवाझैं, सिनेकर्मी मुद्धावाचक हुनपुगेका छन् । आम–संचारमा झुल्किरहने सामाजिक मुद्धाहरू र कथावाचकले खोज्ने सामाजिक प्रभावहरूमा तात्विक भिन्नता रहन्छ । मिडिया सधैँ मुद्धा खोजिहिँड्छ । साधारण जीवनका सूक्ष्म निरीक्षण समाचारको विषय बन्न सक्दैन । समाचार बन्नका लागि विशेष घटनाहरू चाहिन्छन् । यतिबेला च्याउझैं उम्रेका कोठे मिडियाहरू ट्रेन्डिङको भूत सवार गरेर गल्ली–गल्लीमा बलात्कारीहरू खोज्दै हिँड्दै छन्, टोलटोलमा हत्याराहरू ढुकिरहन्छन् ।

यस्तो लाग्छ, हाम्रो परिवेश बाँच्नै नसक्ने गरी कहालीलाग्दो भइसकेको छ । त्यस्तै भुइँचालोपछि अत्यधिक सलबलाएका अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू डलर पचाउन गाउँगाउँ चहार्दै छन् र मान्छेहरूलाई जबर्जस्ती दुःखी–पीडित बनाइरहेछन् । पपाराजीहरूले सिर्जना गरेको सिउडो न्यारेटिभभित्र समाजको वास्तविक संवेदना कतै हराएको छ । इमानदार कथावाचकको रूपमा यो विचलनको बाटो सोझ्याउन सचेत सिनेकर्मीको चेतनाको खाँचो छ । विषय–उठान गर्दा बासी सूत्रहरूको लेपनलाई त्यागेर आफ्नो परिवेशको भोगाइको गहिराइबाट जब इमानदार न्यारेटिभ सिर्जना हुने संस्कार सुरु हुन्छ, हाम्रो सिनेमाको स्वरूपको पहिलो खुड्किलो त्यतिबेलै उक्लिन्छ ।

२. मानवीय अवस्था
हाम्रो सिनेमाको सूत्रीय परम्पराले सुरुआतदेखि नै अतिरञ्जित मानवीय संवेदनाको भल बगाइरहेछ । मानव–इतर आर्किटाइप्सको पसार छन् तर गुण र दोषसहितको खाँट्टी मान्छे हाम्रो सिनेमाको पर्दाबाट बेपत्ता छ । हाम्रो उद्यानको मूल ढोकामै टाँसिदिए हुन्छ, ‘मानिस हराएको सूचना ।’ भारतीय अति नाटकीयताको काखमा हुर्किएको हाम्रो सौन्दर्यचेतले अतिरञ्जित जीवन संवेगहरू छापिरह्यो निरन्तर । पुराना खद्दरका कपडाहरूले पेट उकासेर, अनुहारमा मोसो घसेर विकृत स्वरूपमा मान्छे हँसाउने मस्काराहरूले खनेको हाम्रो प्रदर्शनी कलाको बाटो, आजसम्म आइपुग्दा जीवनको स्वरूप खिच्न असफल छ । हाड–छालाभित्र, गुण–दोषसहित बाँचिरहेको मान्छेको मूल्य हामीलाई थाहा छैन । हाम्रा कल्पनामा केही थान एलियनहरू डेरा गरी बसेका छन् । ती एलियनका घिसीपिटी आरोह बारम्बार दोहोर्‍याउँदै हाम्रो कथ्यको महान् यात्रा निरन्तर छ ।

विश्वयुद्धको मार खाएर थलिएको जगतले पहिलोपटक जीवन–अस्तित्वको मूल्यलाई नजिकबाट छाम्न खोजेको थियो । युद्धले मारेका नौजवानहरूको सिनोको गन्ध अनि दुखेर छटपटाएका सुकुमारहरूको आर्तानादमा निसास्सिएको सभ्यताले जीवन कथाको मूल्य नजिकबाट बोध गरेको थियो । जीवनको सबैभन्दा भरपर्दो र सपाट प्रतिनिधि सिनेमा भइदियो । त्यसपछिको सिनेमाले उडन्ते देउता र परीहरूका कथाहरू कम भन्न थालेर मान्छेका भोगाइका इमानदार र अनन्त उडान भर्न थालेका थिए । जीवनलाई यति नजिकबाट छाम्न सक्ने सिनेमाको सम्भावनालाई हाम्रो सिने संस्कारले कहिल्यै बुझ्न खोजेन । केही सडेगलेका मसलाले लठ्ठिएर मन्दबुद्धिले खिपिएका हाम्रा कथ्यहरू मन्द–मन्द गतिमा वर्षौं यात्रा गर्दै यहाँसम्म आइपुगे ।

लगभग तीन दशकअघि प्रदर्शनीमा आएको ‘उजेली’ हाम्रो सिने संस्कारको संरचनाभन्दा फरक, नवीन आयाम बोकिआएको थियो । भलै यो स्वतन्त्र सिनेमा नभएर राष्ट्रसंघीय कार्यक्रमअन्तर्गत थियो र यसको माध्यम सिनेमाको पर्दा नभएर टीभीको सिसा थियो । किन्तु वर्षौ लामो संस्कारले कोर्न नसकेको मानवीय अवस्थाको प्रतिच्छाया टीभीको सानो स्क्रिनमा देखिएको थियो । अतिनाटकीयताको रोगले ग्रसित नेपाली सिनेमाका लागि ‘उजेली’ ले पाठ सिकाएको थियो । तर, यो पाठ नेपाली सिनेमाले कहिल्यै सिकेन, सिक्नै चाहेन ।

५० को दशकमा केही बन्ने लहरहरू बौरिरहेका हुन्, यदाकदा ‘मुकुन्डो’ र ‘नुमाफुङ’ जस्ता सिनेमाहरू, मूलधारे संक्रमणबाट अछुतो रहेर प्रकट भएथे । केही प्रयासहरू निरन्तर भई नै रहेका छन् । ‘कालोपोथी’ र ‘सेतो सूर्य’ जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरू घुमी हिँडेका सिनेमा पनि यी अतिनाटकीयताको रोगबाट मुक्त थिए । किन्तु मूलधारको महामारीले ग्रस्त बनाएको जगत्मा यदाकदा झुल्किने यी झिल्काहरू शून्यमा शून्य सरि बिलाउँदै छन् ।

पछिल्लो समय बनेका केही स्वाधीन सिनेमाले भोगाइका गहिराइमा डुब्ने कसरत गरिरहेका छन् । पछिल्लो दशकमा केही सुन्दर संकेत देखिँदै छन् । ‘लुट’ भन्ने सिनेमाले बजारबाट अत्यधिक सफलता लुटेपछि हाम्रा मूलधारका आधार स्तम्भहरू डगमगाएका थिए । त्यसपछि मूलधारको एउटा पाटो साँच्चै मान्छेजस्तो देखिने झर्रा चरित्र, खरो जीवनशैली र विश्वसनीय संवेदनाहरू खिप्न खोजी हिँडे । तर, कथामा भने सूत्रीय परम्पराको मायाजालमा फसेर ती चरित्रका अस्तित्वहरू प्रदूषित भए, संक्रमित भए । अनि अर्काथरी मूलधारे सूत्रजीवीहरू, जसले आफ्नो गोदामभरि सडेगलेका मसलाहरू थुपारेका छन्, उनीहरूलाई जीवनलाई गहिराइमा पुगेर छाम्न खोजेका सिनेमा, सिनेमा नै लाग्दैनन् । मिति नाघेका सूत्रहरू र अतिरञ्जित आर्किटाइप्सको मायाजालमा उनीहरू यतिबिघ्न फसेका छन् । उनीहरू साउनमा आँखा फुटेको गोरुझैँ छन् । अनि यिनै सूत्रजीवीहरूको कोपभाजनको भुमरीमा हाम्रो सिनेमाको भाषा भ्रमित छ ।

आफ्नै सतही जीवनको प्रस्तुतिमा मनमगन भइरहेको मूलधारले जबसम्म हाम्रा मानवीय अवस्थाको स्वरूप सिर्जना गर्न सक्दैनन्, हाम्रा सिनेमाहरू सधैंभरि नेपाली पोसाक लगाएर धर्तीमा प्रकट भएका एलियनहरू उमारिरहन्छन् । जब हाम्रो सिनेमामा हाम्रो परिवेशका मान्छे देखिदैनन् भने हाम्रो जिबन–भोगाइका साक्षी ती सिनेमा कसरी बन्लान् ? हाम्रो मौलिक दस्ताबेज भनेर गर्व गर्ने स्वरूपमा ती कसरी ढल्लान् ?

३. शिल्पकारिता
विषयमा कनीकुथी बल गर्न खोजिरहेको नेपाली सिनेमा, शैली निर्माणमा भने गोल्खाडी खाएको छ । क्यामराले खिच्दैमा, दृश्यमाथि भद्दा आवाज थुपार्दैमा सिनेमाको अभिप्राय पूरा हुँदैन । सिनेमाका आधारभूत मानकबाट बेखबर हाम्रा अधिकांश सिनेमाहरू, देखिने रेडियो नाटकजस्ता छन् कि खिचिएको गाईजात्रे प्रहसनजस्ता छन् । सिनेमा सिर्जनाका केही आधारभूत मानकहरूमा आफ्नो निजी शैलीहरू नखोज्दासम्म हाम्रा सिनेमाले मौलिक पहिचान बनाउन नसक्ला ।

क. वाचनशैली
संसारभरि भनिने कथाका स्वरूप उस्तै रहेछ । शान्त चलिरहेको जीवनमा कम्प घटित गरिदिनु र त्येसको समाधान नभेटुन्जेल घम्साघम्सीको यात्रामा लागिरहनु कथाको धर्म रहेछ । हामीले सुनिआएका दन्त्यकथादेखि सुदूरबाट यता आइपुगेका साई–फाई कथासम्मका मेरुदण्ड येही धर्ममा अडिएको रहेछ । श्रुति परम्पराबाट लेखनीमा झरेको यो कथाको परम्परा दृश्यभाषामा आइपुग्दा पनि निरन्तर रह्यो । सिनेमाले यी सीमित सूत्रमा वाक्कदिक्क हुनेगरी नै कथा भन्यो । अनि लामो समयपछि यो अत्यासबाट सिनेमाले मुक्ति खोज्यो र वाचनशैलीका नयाँ प्रयोग थपिँदै गए ।

यसै पनि शाब्दिक भाषाबाट दृश्यभाषामा रूपान्तरण भएको कथाका आधारभूत संकेतका तालमेल नै फरक थिए । त्यसैले कथाका उल्झनहरू मात्रै घिच्याइरहँदा सिनेमा सधैँ अधुरो–अपूरो थियो । सिनेमाको भाषाले शैलीगत छलाङ खोज्यो, कथावाचनको परम्परागत सूत्रलाई छोडेर काव्यिक सौन्दर्य खोज्यो । यो काव्यिक छनोट, सर्जकको निजी चेतनासँग बढी गाँसिएको थियो । फलस्वरूपः वाचनशैलीमा राष्ट्र, परिवेश र व्यक्तिको निजी छनोटका लेपनहरू भेटिन थाले । सिनेमाको कथ्यमा सधैँ चरित्रका घम्साघम्सीका आरोह–अवरोह मात्रै छैनन्, बरु अनन्त जीवनका मीठास पनि छन्, जसलाई जिन्दगी अनुभूत गरेझैँ गर्न सकिन्छ । शैलीको यात्रा नै गर्न नसकेको हाम्रो सिनेमाभित्र वाचाकीको काव्यिक चेतना आउन लामो समय कुर्नुपर्ला ।

ख. दृश्य रचना
क्यामराअगाडि देखिने प्रत्येक अवयव र त्यसलाई कसरी देखाउने भन्ने विविध सम्भावनाको बीचबाट एउटा सर्जकले गर्ने स्पष्ट नियन्त्रणमा सिनेमाको शैली निर्माण भएको हुन्छ । हामी भने कथालाई छाप्न प्रयोग गरिने पुरातन सूत्रमै अघाएर बसेका छौं । सिनेमाका आधारभूत संकेतको चेतनाको अभावले हाम्रो शैली निर्माणको बाटो छेकेको छ । दृश्यमा अन्तर्निहित समयको वैयक्तिक नियन्त्रणको सम्भावना, हाम्रो चेतनामा अझै छिरिसकेको छैन । त्यसैले हाम्रो सिनेमाको स्वरूप थुप्रै क्लिशेका भण्डार थुपारेर कथा छाप्ने मेसिनभन्दा माथि उठ्न सकेको छैन ।

ग. निरन्तरता
दृश्यको निरन्तरताको अनुभूति गराउन हलिउडले एउटा पाठ बनाएको छ । संसारभरिका धेरै मूलधारे सिनेमाहरू त्यही पाठ कण्ठाग्र गरेर कथावाचनको यात्रामा निक्लिएका छन् । हाम्रो सिनेमाले भारतीय परम्परालाई सर्लक्कै स्वीकार गर्दा, निरन्तरताको भाषा पनि सँगै गाँसिएर आयो । यतिबेला खण्डित दृश्यहरूलाई गाँस्ने शैलीहरू नयाँ–नयाँ उत्खनन हुँदै छन् । तर, शैलीको यात्रामा लाग्दै नलागेको हाम्रो सिने परम्पराले कालग्रस्त भैसकेको तिनै पुरातन सूत्रकै जालोमा आफ्नो सबै कथ्यलाई बिसाएको छ ।

४. सर्जक सिनेमाको खोजी
केही अपवाद छोडेर भन्ने हो भने नेपाली सिनेमाबाट सर्जक हराएको छ । कथालाई छाप्ने व्यवस्थापकीय जिम्मेवारीमा मात्रै सीमित छन् हाम्रा निर्देशकहरू । त्यसैले हाम्रा सिनेमाका यात्राहरूमा नवीन आयामहरूको गुन्जायस रहँदैनन् । कविता लेख्ने कविझैँ, चित्र कोर्ने चित्रकारझैँ वा उपन्यास लेख्ने लेखकझैँ यदि सिनेमालाई स्पष्ट सिर्जना मान्ने हो भने एउटा स्पस्ट सर्जकको खाँचो रहन्छ । विषयको उठानदेखि शैलीगत आयाम खिप्न स्पष्ट सर्जकको आवष्यकता पर्छ । सर्जक सिनेमाको अवधारणा स्वीकार गर्न नसकुन्जेल सिनेमालाई शाश्वत सिर्जनाको रूपमा पनि स्वीकार गर्न गाह्रो पर्छ ।

५. समग्र दृष्टिकोण
विकृत सिनेमाहरूको विशाल कन्टेनरमा प्राणहीन मुर्दा सिनेमाहरू असरल्ल लडी मात्रै रहेका छन् । यो विशाल खातका पत्रहरू केलाउँदा, सदावहार सिनेमाहरूको संख्या असाध्यै थोरै छ । सीमित आयु बोकेर आउने, केही दिन बजारमा तमासा देखाएर, सदाका लागि चिसो कन्टेनरमा अस्ताउने यी दुःखी सिनेमाहरूको नियति साह्रै टीठलाग्दो छ । जुन बेलासम्म मनोरञ्जनको व्यापार गर्ने बजारिया मालसामानभन्दा गम्भीर र पृथक् परिचय सिनेमाले पाउँदैन, सिनेमाका लागि गरिने सबै गम्भीर बहस व्यर्थ हुनेछन् । हाम्रा सिनेमा सधैँ सतहमै तैरिरहनेछन् । मनोरञ्जनको व्यापार मात्रै गर्ने जिनिसको परिचयबाट उठेर जुन बेला सिनेमाले एउटा गम्भीर कलासाधनाको स्वरूप भेट्ला, जीवन–जगत्को असली दस्ताबेज बन्ला, हाम्रो सांस्कृतिक मूल्यको समयचित्र बोकेर जब हाम्रा सिनेमाहरू अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरू चियाउन खोज्लान्, सिनेमाप्रतिको दृष्टिकोण अलि फराकिलो, अलिकति गहिरो बन्ला ।

६. बजार
सिनेमा सिर्जनाको सबैभन्दा ठूलो दुःख, थुप्रो पैसा नखन्याईकन, सिर्जनाले मूर्तरूप लिन सक्दैन । जब लगानीले किलो गाड्छ, बजारले भूमिका खेल्छ । जातोका खपेटाझैँ, बजारका यी दुई खपेटाका पिसाइमा धेरै सम्भावना पिठो भइदिन्छन् ।

नेपालमा सिनेमा बन्न सुरु हुनुभन्दा धेरै पहिले, भारतीय सिनेमाको स्वाद यता छिरिसकेको थियो । वर्षौंपछि आक्कलझुक्कल झुल्किने हाम्रा सिनेमाहरू, आँधी–हुरीझैँ आउने विदेशी सिनेमाले सिर्जना गरेका मसलेदार स्वादको नजिक पुग्नुपर्ने बाध्यता थियो । अलिकति फरक स्वाद बोकेर जाऊँ, विदेशी अतिरञ्जनाको कुलतमा फसेका दर्शकहरू तिल्मिलाउलान् भन्ने पीर, बजारबाट कुलेलाम ठोक्नुपर्ला भन्ने पीर । यिनै पीरैपीरको तीरमै बसेर हाम्रा सिनेमाले लगातार घिसीपिटी सूत्रहरू छापिरहे ।

गान्धारीले झैँ आँखामा पट्टी बाँधेर, बलिउडले हिँडेको अँध्यारो बाटोमा पछिपछि घिस्रिरहे । फाट्टफुट्ट केही प्रयोग आउन खोजेका हुन् । तर, बजारले त्यसलाई स्याबासी नदिँदा, निरन्तरता गुमाएका ती सिनेमाका साधनाहरू, धोको पूरा गर्ने इलममै सीमित भइदिए । गम्भीर भएर लागेका केही साधक भने अन्ततः बजारको निठुरे जालोमा साधनाको समाधि बिसाएर, बजार फकाउनतिर पो लागे । बजारको खेला यस्तै रहेछ । भद्दा स्वादको कुलतमा फसेका हाम्रो सिनेफिलियाले, गम्भीर सिनेमाको स्वाद चाख्न नजानुन्जेल, अन्तर्राष्ट्रिय बजारहरूको आँखा हाम्रा सिनेमामा नपरुन्जेल, कति साधकहरू यो बजारको अचानोमा चिरिँदै, टुक्रिँदै जानुपर्ने हो, थाहा छैन ।

शाश्वत सिनेमाका साधनालाई मलजल हाल्नुपर्ने राज्यको निकाय कानमा तेल हालेर घाममा सुतेको छ । कला चेतनाको यतिविधि बोधो परिवेशमा गम्भीर भएर लागिरहेका साधकहरू अर्धसिल्लीझैँ छन्, पटमूर्खझैँ छन् । कारण उनीहरूले बजारको भाषा बुझेका छैनन् ।

५० वर्षभन्दा लामो यात्रामा बनेका हजारभन्दा बढी सिनेमा फगत बजारका लागि निक्लिए । सडे–गलेका विदेशी मसला ठोसेर जिन्दगीलाई खिस्याएजस्ता सिनेमाहरूको यस्तै ध्येय थियो— बजारबाट मुनाफा सोहोर्नु । तर, अधिकांश सिनेमालाई निठुरे बजारले टाट पल्टाइदियो । बजारको मोहजालले लठ्ठिएकाहरू, बजारकै इन्द्रजालमा जाकिए । बजारमै हारेका हाम्रा सिनेमाहरूबाट, बजारभन्दा माथि बसेर, सिनेमाका अनन्त सम्भावनालाई उत्खनन गर्ने दिन कहिले आउला ? राज्य, सर्जक, चिन्तक र दर्शकको गोलमेचबाट एउटा साझा चेतनाको किलो नठोकुन्जेल, हाम्रा सिनेमाले गम्भीर स्वरूप नभेटलान् । शैलीको निजी उडान भर्न नसक्लान् । हामीले भन्दै गरेका निजी सिनेमाको स्वरूप कहिलेसम्म बनिसक्लान् ?

प्रकाशित : माघ ४, २०७६ १०:३७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×