मिथिला कलाको कठिन यात्रा- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मिथिला कलाको कठिन यात्रा

भित्ता र भुइँमा सीमित हुँदासम्म मिथिला चित्रकलाका लागि अधिकांश सामग्री दिनानु दिन प्रयोगका वस्तुहरूबाट नै तयार पारिन्थे ।
मिथिला चित्रकलाका राम सौम्य दुलहा हुने गर्थे । रामायण टेलिसिरियल एवं भारतमा हिन्दुत्वको उभारपछि उनी धनुष–वाणले सज्जित एवं समुद्रलाई सुकाउन तत्पर योद्धा देखिन थालेका छन् ।
सीके लाल

जंगलमा अद्भुत परिघटना भइरहन्छन् । मयूर नाच्छन् । सुनगाभा फुल्छ । चन्दन वृक्षको विशिष्ट सुवास फैलिन्छ । कोइली कुहु–कुहु गर्छन् । सुनसान वनमा सुनिने मौनताको संगीतको स्रोत वा श्रोतामध्ये कसैको पनि पहिचान स्थापित गर्न सकिँदैन । आफैँ कर्ता, आफैँ कर्म एवं स्वयम् भोक्ता रहने प्रकृतिको यो चक्र अनन्तकालदेखि कायम छ । दुनियाँदारी भने त्यसरी चल्दैन । नर्तकले दर्शक खोज्छन् । कलालाई गुणग्राही चाहिन्छ । श्रोताबेगरको गायन मन थकाउने घाँटीको अभ्यास हुन पुग्छ । पारखीले मात्र बेसुर एवं लयात्मकता बीचको फरक छुट्याउन सक्ने हुँदा निष्ठावान साधकले अनुरागी श्रोता खोज्छन् ।

विवाह र दाइजोसँग जोडिएको यो मिथिला चित्र जनकपुर नारी विकास केन्द्रकी चित्रकार मधुमाला मण्डलले बनाएकी हुन् ।

उत्कृष्ट कलालाई अनावश्यक प्रचार चाहिँदैन भन्ने कुरा सत्य हो । तर, सार्वजनिक वृत्तमा हुने चर्चाले कलाकृतिको लोकप्रियता एवं कलाकारको कदर सँगसँगै फैलाउँछ भन्ने यथार्थलाई पनि बेवास्ता गर्न सकिँदैन । त्यसैले ‘दिगो विकास लक्ष्यका लागि कला : मिथिला सम्पदा’ विषयवस्तुमा अप्रिल १४, २०२१ देखि हुन लागेको ‘मिथिला महोत्सव अमेरिका, २०२१’ प्रदर्शनी प्रशंसनीय आयोजन हो । महाव्याधिको प्रकोपले गर्दा सायद त्यस आयोजनका कतिपय कार्यक्रम अन्तर्जालमार्फत आभासी किसिमले सम्पन्न हुने होला । तर, परम्परागत कलाले सीमित रूपमा भए पनि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च पाउनु उल्लेख्य गतिविधि हो । विसं २०७८ लाई गत वर्षको त्रासदी भुलाउने भारमुक्ति अवधि (रिकभरी पिरियड) बनाउन कलात्मक आराधना पनि एउटा बाटो हुन सक्छ ।

प्राकृतिक प्रकोप कालान्तरमा अवसरमा बदलिने अनुभव मिथिला कलाका लागि नयाँ भने होइन । केही वर्ष अगाडिसम्म पनि मिथिला क्षेत्रमा चित्रकलालाई ‘लिखिया’ भन्ने चलन थियो । लिखियाको परम्परा लगभग ४००० वर्षअघि मिस्त्र सभ्यताले विस्तार गरेको औपचारिक लिपिभन्दा पनि पुरानो हुनुपर्छ । रामायणकालमा राजा जनकले अयोध्याबाट आउने राजकुमारहरूको बरियातका लागि जनकपुरका भित्ताहरूलाई कलात्मक तवरले सजाउन लगाएको किंवदन्ती छ । इस्वी सन्को १४ औं शताब्दीका केही लिखतहरूमा मिथिला कलाको उल्लेख पाइएको कुरा त्यस विषयका अनुसन्धानकर्मीहरूले दाबी गरेका छन् । तर, मिथिला कलाको समृद्ध परम्पराले अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान भने महासंकटका बेला तानेको हो । कुरा नेपालमा ‘नब्बे सालको भुइँचालो’ भनिने सन् १९३४ को बिहार–नेपाल महाभूकम्पताकाको हो । त्यसबेला भुइँचालोले गरेको क्षति अभिलेखीकरणका लागि तत्कालीन ब्रिटिस इन्डियाका कलक्टर डब्यु.जी.आर्चर राज दरभंगाको सीमान्त क्षेत्रमा खटिएका थिए । मधुवनी छेउछाउका गाउँहरूमा माटाका बाहिरी भित्ता सबैजसो भत्किएकाले उनले घरभित्रका पर्खालहरूमा कोरिएका कलात्मक चित्रहरू अवलोकन गर्न पाए ।

श्याम–श्वेत छविचित्रको जमाना थियो । कलक्टर आर्चरले मिथिलाका घरधनीहरूको अनुमतिले क्षतिग्रस्त पर्खालका कलात्मक चित्रहरूको तस्बिर आफ्नो क्यामेरामा उतार्न थाले । दोस्रो विश्वयुद्धको कालखण्डसम्म लगभग एक दशक लगाएर उनले पटक–पटक मधुवनी क्षेत्रका जीतवारपुर एवं राँटीजस्ता गाउँहरूबाट मिथिला कलाको छविचित्र संकलन गरिरहे । उनका संकलनका केही छविचित्र अद्यापि बेलायतको ब्रिटिस लाइब्रेरीमा संरक्षित छन् । सन् ‘४० दशकको अन्त्यतिर ‘मार्ग’ भन्ने पत्रिकामा प्रकाशित आफ्नो अंग्रेजी भाषाको सचित्र लेखद्वारा कलक्टर आर्चरले ‘मधुवनी पेन्टिङ’ लाई अन्तर्राष्ट्रिय कलाप्रेमीहरूका सन्मुख ल्याएका हुन् । उनको सुरुवातले स्वतन्त्र भारतका कला पारखीहरूलाई भने लामो कालसम्म आकर्षित गर्न सकेको थिएन । लाग्थ्यो, मिथिला कला आफ्ना प्रशंसकहरूको ध्यान खिच्न अर्को महासंकट कुरेर बसेको छ । त्यस्तो विपत्ति देख्न पनि धेरै कुर्नुपरेन । भन्छन् कि मिथिलाको कलात्मक सम्पन्नता एवं सामान्यजनको सौम्यता देखेर देवराज इन्द्र अचम्मित हुन्छन् । अनि मैथिलहरूको मानसिक तन्यकताको (रिजिलिअन्स) परीक्षा लिन उनी बारम्बार मिथिलामा अनावृष्टि एवं अतिवृष्टिको चक्र फर्काइरहन्छन् ।

मधेसमा अन्तर्राष्ट्रिय सीमारेखा ठोस पर्खाल नभएर मैदानको गतिशील नदीजस्तो हो, जसले आफ्नो नागबेली प्रवाहद्वारा विस्तृत सभ्यतालाई जोड्ने र एवं फरक राज्य छुट्याउने काम एकसाथ गर्छ । मिथिला क्षेत्रमा भारत–नेपालजस्ता राज्य–सूचक शब्दावली प्रचलनमा छैन । वारि र पारि बुझाउने ‘अइपार–ओइपार’ अभिव्यक्तिले मिथिला सभ्यताको अविभाज्य एकतालाई दर्शाउँछ । सन् १९५० दशकको पटक–पटकको बाढीबारे खासै जानकार नभएपनि १९६६–६७को मिथिला अनिकाल सम्झिनेहरूमध्ये यो पंक्तिकार पनि हो । त्यस अवधिलाई मिथिलामा २०औं शताब्दीको सबभन्दा ठूलो अनिकाल भन्ने गरिन्छ । ति पीडादायी दिनहरूको यथार्थलाई बाबा नागार्जुन आफ्ना हिन्दी कवितामा चित्रित गर्छन्– ‘कई दिनों तक चुल्हा रोया, चक्की रही उदास/कई दिनों तक कानी कुतिया सोई उनके पास/कई दिनों तक लगी भीत पर छिपकलियों की गस्त/कई दिनों तक चुहों की भी हालत रही सिकस्त ।’ अइपार त अञ्चलाधीशहरू अनिवार्य बचत संकलन गराएर पञ्चायत सुदृढ गर्ने अभियानमा लागेका थिए । ओइपार भने प्रजातान्त्रिक व्यवस्था रहेकाले अकालग्रस्त मैथिलहरूको चीत्कार छिट्टै राजधानी दिल्लीसम्म पुग्यो । कामका लागि खाद्यान्नले गरिबहरूको चुलो बल्न थालेको अवस्था फेरि बाबा नागार्जुनकै शब्दमा– ‘दाने आए घर के अंदर कई दिनों के बाद/धुआँ उठा आँगन से उपर कई दिनों के बाद/चमक उठी घर भर की आँखें कई दिनों के बाद/कौए ने खुजलाई पाँखें कई दिनों के बाद ।’

एउटा समस्या भने ‘कामका लागि खाद्यान्न’ अभियानको सीमिततामा देखियो । उच्च जात भनिने कायस्थ एवं ब्राह्मण परिवारका नारीहरू ज्याला–मजुरी गर्न घरबाट बाहिर निस्किँदैनथे । पुरुषहरू गुवाहटी–कलकत्ता एवं काशी–प्रयागसम्म लेखपढी एवं कर्मकाण्डको काममा पुगे पनि तिनका गाउँमा दरिद्रता कायम थियो । दरभंगामा जन्मिएका समस्तिपुरका सांसद एवं इन्दिरा गान्धी मन्त्रिमण्डलका संसदीय मामिला तथा सञ्चारमन्त्री सत्यनारायण सिन्हाले सो कुरा भारतीय राजधानीमा उठाए । इन्दिरा गान्धीका मित्र एवं गान्धी परिवारका पुराना बफादार तथा हस्तकला प्रवर्द्धनमा लागेका पुपुल जयकरले तुरुन्तै कलक्टर आर्चरले उनलाई दिएर गएका केही मधुवनी पेन्टिङ सम्झिइन् । उनले भुखमरी न्यूनीकरणमा हस्तकलाको भूमिका आकलन गर्न बम्बईका कला प्रवर्द्धक भाष्कर कुलकर्णीलाई मिथिलातिर पठाइन् ।

सन् १९७० दशकको सुरुमा नै बाँसका कलाकृति एवं सिकी भनिने घाँसका टोकरीसँगै घरेलु कागजमा कोरिएका अरिपन, कोबर एवं पारम्परिक चित्रहरूको ‘मधुवनी हस्तकला’ पहिचान नयाँदिल्लीमा स्थापित भयो । त्यस्ता कलाकृतिलाई अमेरिकासम्म पुर्‍याउने श्रेय भने एथनिक आर्ट्स फाउन्डेसनका प्रमुख संस्थापक एवं कलापारखी रेमन्ड ओवेन्सलाई जान्छ, जो खासमा मिथिलाको नियमित आकस्मिकताजस्ता बाढी र सुक्खा समस्या अध्ययन गर्न आएका थिए । आज–भोलि जापानका हासीगावाले टोकियो नजिकको मिथिला पेन्टिङ म्युजियमलाई उत्कृष्टताको केन्द्र बनाएका छन् । सन् १९८० को अन्त्यतिर प्राध्यापक राजेन्द्र विमलको प्राज्ञिक पथप्रदर्शनमा अमेरिकी कलाप्रेमी क्लेयर बुर्कर्टले जनकपुर क्षेत्रका भित्तेचित्रहरूको दस्ताबेजीकरण गर्न सुरु गर्दासम्म सुरुमा मधुवनी भन्ने पेन्टिङको पर्याय मिथिला चित्रकला हुन थालिसकेको थियो । अइपारबाट मिथिला हस्तकलाको सुवास दुनियाँभर फैलाउने श्रेय भने प्राध्यापक विमल एवं कलाप्रेमी बुर्कर्टको अग्रसरतामा सन् १९९२ तिर स्थापित जनकपुरको ‘जनकपुर नारी विकास केन्द्र (जेडब्ल्यूडीसी) संस्थालाई दिइनुपर्छ । अमेरिकाको मिथिला सेन्टर एवं मिथिला महोत्सवका संस्थापक तथा अध्यक्ष अमितप्रताप शाह एउटा कठिन संघर्षबाट पुनर्जागृत परम्परालाई आधुनिक आवरणमा अप्रिल १४, २०२१ देखि प्रस्तुत गर्दैछन् ।

सहज सामग्री

भित्ता र भुइँमा सीमित हुँदासम्म मिथिला चित्रकलाका लागि अधिकांश सामग्री दिनानु दिन प्रयोगका वस्तुहरूबाट नै तयार गरिन्थे । बाँस, फुस वा माटोको भित्तालाई समतल तुल्याउन माटो, भुस र गोबरको मिश्रणले कडा लेपन गर्नुपर्ने हुन्छ । कतिपय भित्तामा चित्राकृतिसमेत माटैले बनाइन्छन् । रेखाचित्र कोर्ने हो भने सतहलाई चिल्लो बनाउन खैरो रङको चिकनी माटीको घोलले पुनः पोत्नुपर्छ । त्यसरी बनाइएको परत भित्तेचित्रद्वारा सज्जिन तयार हुन्छ । पक्की भित्तालाई सजाउन चुना पोते पुग्छ । माटे भुइँमा पनि पहिलो परत गोबर–माटोको लेपन नै हो । त्यसमाथि चिकनी माटीले ‘ठाँव’ गरिन्छ । चिकनी माटीको ठाँवमा अरिपन बनाउन वा पूजनस्थल अंकित गर्न अरुवा चामललाई भिजाएर पिँधेको ‘पिठार’ बाट चित्रांकित गरिन्छ । त्यस्तो चित्राकृतिको जीवन्तता खास बिन्दुहरूमा दिइने सिन्दूरको ठोप (थोप्ला) हो । रङ मिसाइएको पिठारले भुइँचित्र बनाउने नवाचार त अहिले पनि उतिसाह्रो प्रचलनमा छैन ।

सन् १९६६–६७ भन्दा पहिले पनि विवाह एवं केही अन्य कर्मकाण्डका लागि चाहिने डाला एवं टोकरीको शृंगारका लागि कागज चाहिन्थ्यो । पंक्तिकारलाई त्यस्तो कागज बनाउने विधिको झिनो सम्झना छ । पुरानो कपडाका झुत्राहरू सफा गरेर कुनै खास रूखको बोक्रा तथा रेसादार पातहरूसँग भिजाएर राखिन्थ्यो । तिनलाई ओखलमा कुटेर लोई (पेस्ट) बन्दथ्यो । त्यस लोईलाई बेलनले पातलोसँग पेलेर बनेको परतलाई घाममा सुकाएपछि हातले सितिमिति च्यात्न नसकिने लिखियाको खस्त्रो कागज तयार हुन्थ्यो । मिथिलामा ‘बसहा’ भनिने सरकारी कामकाजको कागजले कालान्तरमा लिखिया पत्रलाई लगभग पूरै विस्थापित गरेको हो । सन् १९७० को दशकमा त कतिपय मधुवनी पेन्टिङका कलाकारहरू ‘नेपाली कागज’ खरिद गर्न अइपार आउने गर्थे । अब त थरीथरीका ‘चलानी कागज’ बाट चित्रफलक (क्यानभास) बनाइन्छन् ।

सन् १९७० को दशकसम्म पनि लिखियाका लगभग सबै रङ जैविक नै हुने गर्थे । पिठार सेतो हो । खैरो रङ खास किसिमको माटोबाट बन्दछ । नील भिजाए नीलो हुन्छ । बेसार पहेंलो हो । पलाँसको फूलले रातो रङ दिन्छ । मेहदीको पातबाट ‘मटमैला’ भनिने विशिष्ट रङ तयार गरिन्छ । लताका पातहरूबाट हरियो रङ प्राप्त हुन्छ । गोबर र माटोको मिश्रणले दिने अद्भुत रङ गोधूलि बेलाको हो । सबभन्दा जटिल काम सबभन्दा सहज देखिने कालो रङको उत्पाद हो । भनिन्छ, दियो सूर्यको प्रतिनिधि भएकाले कालो खान्छ र कालो नै जम्मा गर्छ । त्यसैले गहिरो कालोका लागि अमावास्याका राति सर्स्यूं तेलको दियोबाट निस्केको रापलाई माटाको ढकनीमा आच्छादन गर्नुपर्छ । सामान्य कालो जुनसुकै मोसोबाट तयार हुन्छ । हल्का कालोका लागि गोल भए पुग्छ । पानी सँगसँगै रङ मिश्रणमा बेलको लस्सा पनि प्रयोग हुन्थ्यो । रङ बनाउन तेल मिसाइएको भने सम्झना छैन । कतिपय कर्मकाण्ड तेलको प्रयोग स्विकार्य नहुने भएकाले पनि होला, पानी रङ नै व्यापक हुन्थ्यो ।

सतह, कागज र रङपछिको सहयोगी सामग्री भने मूलतः बाँसको ‘करची’ हो, जसलाई चक्कुले ताछेर मोटो वा पातलो कलम बनाउन सकिन्छ । मसीदानी प्रायशः पुरानो कचौरा हुन्थ्यो । रङ भर्ने ब्रस बनाउन बाँसको कलमको टुप्पामा आवश्यक मोटाइअनुसारको पातलो र नरम कपडाको परत बेरे पुग्छ । भित्ता र भुइँमा सोझै चित्रकारी गरे भइहाल्यो, लिखिया वा बसहा कागजलाई भने कडा सतहमा अड्याएर मात्र काम गर्न सकिने हुँदा केटाकेटीको काठको पाटी खुब काम लाग्थ्यो । लिखियाका लागि एकाग्रता चाहिने हुँदा गर्मीको दोपहरमा घरका सबै जना आराम गरिरहेका बेला आमा भने कागजमा घोट्टिने गरेको सम्झनाले मिथिला कलाप्रति सम्मान जगाउँछ ।

परिच्छेदक परम्परा

दैनिक जीवनसँग जोडिएकाले लिखियाका विषयवस्तु मूलतः तीन किसिमका हुने गर्दथे । धार्मिक प्रकृतिका चित्रणमा विवाह, मुण्डन एवं चूडाकर्म मात्र होइन, हरेक पूजा–पाठमा गरिने पिठारको अरिपन अझैसम्म पनि भुइँबाट कागजमा गएको छैन । नागपञ्चमीमा ढोका–ढोकामा कोरिने नागदेवता वा विजयादशमीमा द्वारमा बनाइने दुर्गाको मुखाकृति पनि भित्तेचित्र नै छ । अन्य विषयवस्तु भने प्रायशः कागजमा कोरिन थालिएको धेरै भयो । नवविवाहितको प्रथम रात्रिका लागि प्रयोग हुने कोठाको भित्तामा गरिने तान्त्रिक प्रकृतिको कोहबर अब कागजमा कोरेर झुन्ड्याइन्छन् । सजावटका लागि भित्तामा चित्रित गरिने चरा, रूख, फूल एवं ज्यामितीय आकारहरू लगभग सबै लिखिया ‘मिथिला पेन्टिङ’ भइसकेका छन् ।

आजभोलि मिथिला पेन्टिङले लैंगिक एवं जातीय विभाजनका रेखाहरूलाई मेटाइसकेको भए पनि परम्परागत लिखिया मूलतः कायस्थ एवं ब्राह्मण परिवारका नारीहरूको अभिव्यक्तिको माध्यम थियो । कायस्थ परिवारमा प्रशासनिक लेखापढीका लागि लेखनीको प्रयोग लोकप्रिय रहने भएकाले मैथिल ‘कैथिनहरू’ द्वारा प्रयुक्त शैली मूलतः पातलो वा मोटो रेखाको भरमा अभिव्यक्त हुने आयामिक प्रकृतिको ‘कचनी’ शैली विकसित भयो । सजावटका लागि केही कम, तर कर्मकाण्डमा नभई नहुने कचनी शैलीले एकाग्रता खोज्छ । यो शैली प्रायशः एकल कलाको उपासना हो । मैथिल ‘ब्राह्मणीहरू’ घरको पठन–पाठन परम्पराले गर्दा कथा चित्रणलाई सहज हुने ‘भरनी’ शैली खोज्न उत्साहित भएको हुन सक्छ । भरनी लिखियामा एकल कलाकारको समर्पण जरुरी छैन । अलि दक्ष चित्रकारले कोरेको रेखाचित्रमा रङ भर्ने सिकारुहरू कालान्तरमा आफैं उस्ताद भएर निस्किन्छन् । रासलिला, रामायण, महाभारत एवं शिव–पार्वतीजस्ता धार्मिक लिखियामा भरनी शैली लोकप्रिय छ । कचनी एवं भरनी दुवै शैलीमा सामान रूपले चित्रित गर्न सकिने धार्मिक पात्र गणेश हुन् !

लिखियाको ‘गोदना’ शैली भने मधुवनी पेन्टिङको बजारले सिर्जना गरेको सह–उत्पाद हो । कायस्थ–ब्राह्मण महिलाको लिखिया लोकप्रिय हुन थालेपछि एक जना जर्मन लोकगाथा अध्येताले मधुवनी क्षेत्रका दुसाध नारीहरूलाई तिनका जीउमा खोपिने गरेका कलात्मक चित्र (टैटु) आकर्षक मधुवनी पेन्टिङ हुन सक्ने सम्भावना सन् १९७० को दशकतिर औंल्याएका थिए । गोदना शैली अब मिथिला कलाको खास पहिचानहरूमध्ये एक भएर स्थापित छ । जंगलमा सुन्न सकिने मौनताको संगीतलाई वाणी दिएर फैलाउनुमा जिज्ञासु बाहिरियाको भूमिका महत्त्वपूर्ण नै हुने रहेछ । मिथिलामा जातीयताको साङ्लो कति व्यापक र बलियो थियो भन्ने कुरा शैलीहरूको विकासक्रमले पनि देखाउँछ । खुसीको कुरा के हो भने यस्ता परिच्छेदक परम्पराहरू घट्दै गएर आजभोलि मिथिला कलाका विभिन्न कलाकारहरूले आ–आफ्नै खास शैली प्रयोग गरिरहेका छन् । कायस्थ–

ब्राह्मणमा सीमित लिखिया अब जातीय बन्धनबाट लगभग पूरै मुक्त भएको छ । कलाकारहरूको लैंगिक संयोजन भने धेरै बदलिएको छैन । जनकपुरको केन्द्रको नाममै ‘नारी विकास’ छ । अमेरिकाको नवीनतम मिथिला महोत्सवका सहभागी कलाकारहरू पानो दास, सुनैना ठाकुर, नम्रता सिंह, मञ्जुला ठाकुर, सुधिरा कर्ण एवं एस.सी. सुमनमध्ये सम्भवतः सबभन्दा प्रसिद्ध तर अन्तिम पात्र मात्र पुरुष हुन् ! मधेसको अभिव्यक्तिको कमसेकम एउटा माध्यममा महिलाहरूको हालीमुहाली कायम छ । परम्परागत रूपमा समूहगत गायन पनि नारी वर्चस्वको क्षेत्र थियो । त्यो भने सुस्तरी लोप हुँदै गइरहेको छ ।

मिश्रित सँगसँगै आधुनिक शैलीको प्रयोगले लिखियालाई लोककलाबाट लोकप्रिय कलामा (पाप आर्ट) रूपान्तरित गर्न सक्ने सम्भावना बढ्दै गइरहेको छ । प्रतिस्पर्धात्मक बजार ‘जे बिक्छ, त्यही टिक्छ’ भन्ने मान्यतामा चल्छ । कोहबरका पोखरी, कमल, बाँस, योनि एवं लिंगका प्रतीकात्मक चित्रहरूको साटो सुस्पष्ट आकृतिहरूको आकर्षण बढिरहेको छ । द्विआयामिक चित्रण लिखियाको विशिष्टता हुने गर्थ्यो । गहिराइ देखाउने प्रचलनले लोककलाका आँखामा पाइने रहस्यपूर्णता हराउँदै गएको अनुभव गर्न सकिन्छ । कर्मकाण्ड–मुक्त कलाले सबै जातजातिका मैथलानीहरूको आयवृद्धि गरेर नारी सशक्तीकरणका दिशामा उल्लेख्य योगदान गरेको सत्य हो । तर, लिखिया अब आराधना रहेन, अन्य कलात्मक अभिव्यक्तिका माध्यमहरूजस्तै यस्तो पेसा भयो, जसको मूल्य कलाकार स्वयंले नभएर बजारका कलापारखीले गर्छन् । मिथिलामा बच्चाहरूलाई खेलाउँदा गाइने एउटा मैथिली पंक्ति छ– ‘नव घर उठे, पुरान घर खसे’ ! नयाँपनले पुरानोलाई परिस्कृत गर्दै लैजानु स्वाभाविक हो । त्यसक्रममा परम्परागत कलाको सारभूत तत्त्व (आथिन्टिसिटी) केही कमजोर भने हुन्छ ।

लिखियाको बजारीकरणले अचम्मसँग अर्थ–राजनीतिक असर पनि देखाउन थालेको छ । मिथिला चित्रकलाका राम सौम्य दुलहा हुने गर्दथे । रामायण टेलिसिरियल एवं भारतमा हिन्दुत्वको उभारपछि उनी धनुष–वाणले सज्जित एवं समुद्रलाई सुकाउन तत्पर योद्धा देखिन थालेका छन् । गोपिनीहरूसँग रास रचाउने कृष्ण सुस्तरी सुदर्शन चक्रधारी विध्वंसका रूपमा चित्रित हुन लागेका छन् । महादेवको तेस्रो नेत्रले प्राथमिकता पाउन थालेको छ । ओइपारको दरभंगा क्षेत्रमा हिन्दुत्व दल हाबी भएको छ । कलाले वर्तमान मात्र नभएर भविष्यलाई पनि समेट्छ भन्ने मान्यता स्वीकार गर्ने हो भने लिखियालाई बजारका लागि गरिने उत्पाद मात्र नभएर सामाजिक न्याय एवं सौन्दर्यको अभिव्यक्तिका रूपमा पनि जोगाउनु जरुरी छ । र, त्यो काम नयाँ पुस्ताका प्रयोगधर्मी लिखिया कलाकारहरूले मात्रै गर्न सक्नेछन् । प्रयोगधर्मितालाई सकारात्मक बनाउन कला विमर्शलाई कलाकार एवं समीक्षकहरूको संकुचित घेराबाहिर ल्याएर सार्वजनिक चर्चाको विषय बनाउनुपर्ने हुन्छ । सुस्त नै सही, त्यस्ता गतिविधिहरू भइरहनु सकारात्मक सन्देश हो ।

प्रकाशित : वैशाख ४, २०७८ ११:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सत्ता–रथका थकित अश्व

मायावी प्रतिपक्ष हुनु विपक्षविहीन व्यवस्थाभन्दा पनि दु:खदायी अवस्था रहेछ । निर्विकल्प भनिएको दलविहीन पञ्चायत व्यवस्थाले सत्ताप्रतिको जुगुप्सा एवं प्रतिपक्ष खोज्ने लालसालाई एकसाथ जीवित राखेको थियो । समकालीन राजनीतिको त्रासदी नै के हो भने प्रतिपक्षको दिशाहीनताले सत्तापक्षका कमजोरीहरूलाई ओझेलमा पुर्‍याएको छ ।
सीके लाल

विधायिकामा सत्ताधारी दलको अतिशय बहुमत एवं सत्तासीन कार्यकारी प्रमुखमा अनियन्त्रित महत्त्वाकांक्षा लामो कालसम्म कायम रहेमा सुस्तरी शासन व्यवस्था निरंकुशतातिर उन्मुख हुन्छ भन्ने सिद्धान्त राजनीतिशास्त्रमा स्थापित छ । त्यस मान्यताका सबभन्दा ताजा उदाहरण रूसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन बन्न पुगेका छन् ।

सन् २००० मा पहिलोपटक राष्ट्रपति बनेका पुटिन त्यसपछि दुई दशकदेखि निरन्तर रसियाली सत्ताको मियो भएर काम गरिरहेका छन् । संवैधानिक कठिनाइले गर्दा सन् २००८ मा एकपटक उनलाई आफ्ना सहयोगी दिमित्री मेदेवदेवलाई राष्ट्रपति बनाउने बाध्यता आई लागेको थियो । सत्ताको नियन्त्रण भने उनकै हातमा थियो । सम्भाव्य सबै बन्देज खुकुलो तुल्याएर निर्वाचित भएमा सन् २०३६ सम्म राष्ट्रपति पदमा कायम रहन सक्ने गरी उनले संविधान संशोधन गराएका छन् ।

नयाँ संविधान संशोधनले राष्ट्रपति पुटिन आजीवन पदासीन रहिरहने व्यवस्थालाई औपचारिकता प्रदान गरेको छ । आवधिक चुनाव भइरहनेछन् । राष्ट्रपति पुटिन अपेक्षित बहुमतका साथ निर्वाचित हुने नै छन् । र, सोभियत तानाशाह जोसेफ स्टालिनको ‘प्रजातान्त्रिक’ संस्करणले रसियाली राजनीतिलाई लामो कालखण्डसम्म स्थायित्व प्रदान गर्नेछ । आफूले चाहेमा बाँचुन्जेल नेतृत्वमा रहिरहन सक्ने व्यवस्था चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले यसअघि नै गरिसकेका छन् ।

चतुर राजनीतिकर्मीहरूले समय, काल एवं परिस्थितिअनुसार आफ्ना आस्था, रणनीति एवं कार्यनीतिहरूमा संशोधन गरिरहन्छन् । व्यावहारिक राजनीतिमा आदर्श (आइडियल) फेरिए पनि प्रतिमान (आइडल) सामान्यत: बदलिँदैन । माक्र्सवाद, लेनिनवाद, स्टालिनवाद वा माओवादमा प्रशिक्षित खड्गप्रसाद शर्मा ओली, माधवकुमार नेपाल वा पुष्पकमल दाहाल अब आएर जीवनको उतराद्र्धमा आफ्ना शासकीय प्रतिमानसम्बन्धी मानक फेर्न सक्दैनन् । शक्ति बन्दुकको नालबाट निस्किन्छ भन्ने मान्यता कमजोर भएको होला, तर सर्वेसर्वाको प्रमुखताका लागि तिनले दल बनाउन, फोड्न, भत्काउन वा जोड्न कति पनि धक मान्ने छैनन् ।

क्रान्ति गर्ने सपना भलै भताभुंग भइसकेको होस्, तर नेपालका कुनै पनि झापाली वा रोल्पाली ‘कम्युनिस्ट नेता’ स्वयंलाई स्टालिन वा माओको सम्भाव्य नेपाली संस्करणभन्दा कम ठान्दैनन् । त्यस अर्थमा सर्वेसर्वा शर्मा ओली अपेक्षाकृत कम महत्त्वाकांक्षी देखिन्छन् । उनी युगान्तकारी बन्नुको साटो युगानुकूल शासक हुन तयार छन्, सर्त के मात्र हो भने राष्ट्रपति पुटिन एवं राष्ट्रपति सीजस्तै उनको कार्यकारी प्रमुख पद जीवनभरका लागि सुरक्षित रहनुपर्छ । उनी स्वयंले दाबी गरेझैं अब त उनको जुँगा पनि कालो–कालो हुन थालेको छ । उमेर यदि फगत अंक हो भने उनको महत्त्वाकांक्षामा सैद्धान्तिक प्रश्न उठाउन मिल्दैन । आखिर सर्वेसर्वा शर्मा ओलीले सानो दु:ख गरेर आज्र्याको कार्यकारी प्रमुख पद होइन । गोरखा भुइँचालोका परकम्पहरूका बीच १६–बुँदे षडयन्त्रबाट सुरु गरिएको ठूलो जालझेलपछि हासिल गरेको सिंहासन उनले सहजै परित्याग गर्लान् भन्ने अपेक्षा राजनीतिक भोलापनको पराकाष्ठा हो ।

संसदीय व्यवस्थामा राष्ट्राध्यक्ष सार्वभौम नागरिकका प्रतिनिधिपात्र भएर सत्ता–रथको सवारी एवं कार्यकारी प्रमुख भएका नाताले प्रधानमन्त्री सवार रहने प्रचलन हुन्छ । प्रधानमन्त्री शर्मा ओली सारथि रहेकाले सत्ता–रथको लगाम उनकै हातमा रहने नै भयो । प्रतिनिधिसभामा कायम रहेको संसदीय बहुमतरूपी देब्रे पांग्रा खुस्किन लागेको छ । तर त्यस पहियालाई धुराबाट अलग्गिन नदिन उनको राजनीतिक मञ्चका एकताकाका पत्रपर्ण अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले आफ्नो बूढीऔंलालाई किलो बनाएर अडाएका छन् । सरकारको दाहिनेपट्टिको चक्का संसदीय प्रक्रियाबाहिर रहेका सामाजिक शक्तिहरूको हो । बन्दबेपारमा लागेका सेठ–साहुकारहरू लेनदेनको आधारमा सत्ताधारी दलका अध्यक्षलाई संसदीय बहुमत निर्माण गर्न वा कायम राख्न सघाउँछन् । बुद्धिजीवीहरू संकथन उत्पादन गरेर सत्तासीन शक्तिको औचित्य स्थापित हुने माहोल (ऐम्बिअन्स) सृजना गर्छन् ।

दरिद्रता व्याप्त रहेको समाजमा सरकारको असीमित शक्ति एवं स्रोतले पर्याप्त ‘हन्डीजीवीहरू’ लाई आकर्षित गर्ने रहेछ । अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था, बहुराष्ट्रिय निकाय, बाहय ऋणदाता, द्विपक्षीय साझेदार एवं वैदेशिक खेलाडीहरूको स्वार्थ सत्तासीन व्यक्ति वा दलसँग गाँसिएर रहने गरेकाले तिनले सकभर सत्ता–रथलाई हल्लाउन रुचाउँदैनन् । रथमा नारिएका घोडाहरू बिच्किए भने सारथिको कोर्राले पनि काम गर्न छोड्छ । त्यस अर्थमा प्रधानमन्त्री शर्मा ओली भाग्यमानी छन् । उनी सारथि रहेको रथका अश्वहरू अलमलमा रहेका भए तापनि कुनै पनि तुरगले आफ्नो ठाउँ छोड्ने आँट जुटाउन सकेको देखिँदैन । चलनचल्तीको एउटा बाइबलीय मिथकअनुसार पापमुक्त रहेको पात्रसँग मात्र दोषीलाई पहिलो ढुंगा हिर्काउने नैतिक अधिकार हुन्छ । समसामयिक राजनीतिमा त्यस्तो कुनै पनि व्यक्तित्व नदेखिएकाले सर्वेसर्वा शर्मा ओली निश्चिन्त छन् ।

मायावी प्रतिपक्ष

सत्ताको रथलाई प्रतिपक्षका नेताले तान्ने विम्ब सरसर्ती हेर्दा विरोधालंकार (आक्सिमोरण) जस्तो देखिए पनि संसदीय राजनीतिको यथार्थसँग मिल्दोजुल्दो छ । प्रतिपक्षका नेताको संवैधानिक जिम्मेवारी देशका प्रधानमन्त्री, सर्वोच्च अदालतका मुख्य न्यायाधीश एवं संसद्का सभामुख तथा अध्यक्षभन्दा कति पनि कम महत्त्वपूर्ण हुँदैन । प्रधानमन्त्रीलाई उनको संसदीय दलका मात्र नभएर सम्पूर्ण संसद्कै नेता मानिएझैं ‘नेता–प्रतिपक्ष’ सबै विपक्षी दलका अगुवा हुन्छन् । अझ त्यति मात्र होइन, संसद्मा प्रतिनिधित्व पाउन नसकेका सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक एवं राजनीतिक समूहहरूका आकांक्षा मुखर गर्ने जिम्मेवारी पनि प्रतिपक्षको नेताकै हुन्छ । त्यसैले भनिएको हुनुपर्छ, प्रतिपक्षले तान्न इन्कार गर्‍यो भने सत्ता–रथ एक डेग पनि चल्न सक्दैन । तर, आफ्नै विगतको बोझले गर्दा नेता–प्रतिपक्ष शेरबहादुर देउवा आफ्नो अधिकारलाई सरकारको उदारताका रूपमा अथ्र्याउन अभिशप्त छन् । सन् १९९० देखि नै नेपालको स्थायी सत्तासँग जोडिन पुगेका नेता–प्रतिपक्ष देउवाले सत्ता–रथ तान्न त सक्छन्; तर जत्ति नै चित्त नबुझे पनि विरोध देखाउनु त परको कुरा भो, टक्क उभिएर विमति जनाउनसमेत अक्षम छन् । तीन दशकदेखि निरन्तर राजनीतिमा सक्रिय रहेको व्यक्तिसँग थप पाउन सक्ने आसभन्दा भएको गुम्ने डर धेरै हुन्छ ।

स्थायी सत्तासँग त्यस्ता व्यक्तिका सम्बन्ध एवं गतिविधिहरूको फाइल पनि बाक्लै हुन्छ । गिरिजाप्रसाद कोइराला अपवाद थिए, सामान्यत: ७० काटेका राजनीतिकर्मीमा प्रतिपक्षलाई नेतृत्व प्रदान गर्न सक्ने जुझारुपन बाँकी रहँदैन । नेता–प्रतिपक्ष देउवा अब ज्योतिषको जोखनाअनुसार प्रतिक्षारत प्रधानमन्त्री त रहन सक्छन्, तर केही गरी आफ्नो चाहनाको पद पाइहाले पनि उनी बासी राजनीतिलाई नयाँपन दिन असमर्थ भइसकेका छन् ।

प्रतिपक्षी दलका वैकल्पिक नेताहरू पनि खासै उत्प्रेरक देखिँदैनन् । सभामुखदेखि उपप्रधानमन्त्री पदसम्मको जिम्मेवारी सम्हालिसकेका रामचन्द्र पौडेल पनि कि त सरकार वा प्रतिपक्षी दलका असन्तुष्ट नेताका रूपमा तीन दशकदेखि सत्ता–रथसँग जोडिएका व्यक्ति हुन् । स्वाभाविक हो, अध्यावधिक तीन दशकले त्यसअघिको उनको त्याग र उत्सर्गको ३० वर्षे इतिहासलाई ओझेलमा पारिसकेको छ । मधेसीलाई तिनको हैसियत देखाउने, जनजातिलाई टाउको उठाउन नदिने एवं दलितलाई सुमसुम्याउँदै सबै जातजातिका नारीलाई दोयम दर्जामा कायम राख्ने अभीष्टले उत्प्रेरित १६–बुँदे षडयन्त्रको स्वाभाविक परिणति राष्ट्रिय राजनीतिको ‘शर्मा ओली प्रवृत्ति’ हो । आफ्नो दलको तात्कालिक उद्देश्यपूर्तिका लागि देशको दीर्घकालीन हितलाई दाउमा राख्न नहच्किने राजनीतिकर्मीसँग वर्चस्वशाली समुदायका नृजातीय मुख्तियारको सार्वजनिक छविमाथि ढुंगा हान्ने नैतिक बल बाँकी रहँदैन । सन् २०१५ को तुलनामा केही खस्किएको भए तापनि नेपाली कांग्रेसका ‘खस–आर्य’ समर्थकहरूमा नृजातीय मुख्तियार शर्मा ओलीको लोकप्रियता त्यस परम्परावादी दलका आधुनिक अगुवाहरूभन्दा अहिले पनि केही बढी नै रहेको हुनुपर्छ ।

निरन्तर विकल्पको खोजी प्रतिपक्षमा रहेको राजनीतिक दलको अर्को प्रमुख कर्म हुनुपर्ने हो । विचारधारा एवं आस्थाको परिधिबाहिर निस्केर सत्तासँग बिच्किएका सामान्यजनलाई राजनीतिको मूलधारमा अभ्यस्त तुल्याउन प्रमुख प्रतिपक्ष निरन्तर प्रयत्नशील रहनुपर्ने हुन्छ । माओवादी सशस्त्र द्वन्द्व चर्किएका बेला त्यस्तो अग्रसरता तत्कालीन नेता–प्रतिपक्ष माधव नेपालले लिएका थिए । राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनकालमा आफ्ना सबै पूर्वाग्रहलाई थाती राखेर गिप्र कोइरालाले माओवादीहरूको मूलप्रवाहीकरणमा आफ्नो सम्पूर्ण राजनीतिक पुँजी खर्चिएका थिए । संवाद, सम्झौता, संस्थागत ज्ञानको प्रयोग एवं जोखिम उठाउने क्षमता उपयोग गरेर असहमति सम्बोधनका लागि अग्रसरता लिनुपर्नेमा प्रमुख प्रतिपक्ष अहिले यथास्थितिको सत्तासीन दलभन्दा पनि प्रखर रक्षक भएर देखा परेको छ ।

नेपाली कांग्रेस राजनीतिक अग्रगमनको साटो नयाँ निर्वाचनमार्फत यथास्थितिको पुनर्पुष्टिका लागि लालायित छ । प्रतिपक्षसँग सम्भाव्य संविधान संशोधनको वैकल्पिक खाकासमेत छैन । जसरी भए पनि सरकारमा पुग्नेबाहेक अन्य कुनै उद्देश्य नरहेको दलको ‘खराबहरूमध्ये कम खराब’ रहेको दाबीको भरमा मात्र सर्वेसर्वा शर्मा ओलीलाई चुनौती दिने काम असम्भव नभए पनि कठिन भने हो । समसामयिक नेपाली राजनीतिका चुनौतीहरूमध्येको एउटा प्रमुख पहेली नेपाली कांग्रेसको अकर्मण्यता हो । मायावी (इलुसिभ) प्रतिपक्ष हुनु विपक्षविहीन व्यवस्थाभन्दा पनि दु:खदायी अवस्था हुने रहेछ । निर्विकल्प भनिएको दलविहीन पञ्चायत व्यवस्थाले सत्ताप्रतिको जुगुप्सा एवं प्रतिपक्ष खोज्ने लालसालाई एकसाथ जीवित राखेको थियो ।

समकालीन राजनीतिको त्रासदी नै के हो भने प्रतिपक्षको दिशाहीनताले सत्तापक्षका कमजोरीहरूलाई ओझेलमा पुर्‍याएको छ । राजनीतिक प्रतिबद्धता, नीति, नेतृत्व, संगठन, कार्यसूची वा कार्यान्वयन विधिमध्ये कुनै पनि मापदण्डमा प्रमुख प्रतिपक्ष सत्तासीन दलभन्दा खासै फरक देखिँदैन । सर्वेसर्वा शर्मा ओलीको राजनीतिक मञ्चमा बाहुनहरूको वर्चस्व छ भने क्षत्रीहरूको हालीमुहाली नेपाली कांग्रेसको परिचायक पहिचान बन्न पुगेको छ । दुवै मूलत: खस–आर्य समुदायका जातिवादी दलहरू नै हुन् । दुवै प्रमुख दल नव–उदारवादको अर्थराजनीतिप्रति उत्तिकै प्रतिबद्ध छन् । त्यसैले सत्ता–रथ तान्ने घोडा को हुने वा सारथि उही रहिरहने प्रतिस्पर्धामा सामान्यजनको कुनै चासो नदेखिनु अस्वाभाविक होइन ।

विचलित विद्रोही

वंशाणुगत होस् वा निर्वाचित, राष्ट्राध्यक्ष एवं कार्यकारी प्रमुख एउटै रहने शासन व्यवस्थाका संस्थाहरू बलिया छैनन् भने राजनीतिक परिवर्तनका लागि विद्रोहको विकल्प रहँदैन । राष्ट्रपतीय प्रणालीको शासकीय भारवहन क्षमता धेरै हुन्छ भने संसदीय व्यवस्थाको अन्तर्निहित लचकताले विविधतालाई सम्बोधन गर्न सघाउँछ । राष्ट्राध्यक्ष नै कार्यकारी प्रमुख हुने व्यवस्थामा सफल विद्रोह सत्तापलटमा गएर टुंगिन्छ र नयाँ अधिनायक पुरानो अधिपतिका प्रतिरूप भएर देखा पर्छ । संसदीय व्यवस्था अपेक्षाकृत संशोधनीय भएकाले परिवर्तनसहितको निरन्तरताले संस्थापनको स्थिरतालाई खलबलिन दिँदैन । सहज परिष्करण संसदीय व्यवस्थाको गुण मात्र नभएर दोष पनि हो । राजनीति मात्र नभएर समाजसमेत परिवर्तन गर्ने पुनीत उद्देश्यका लागि जीवन अर्पेका बीपी कोइराला नेपालको अस्मितालाई राजतन्त्रको भविष्यसँग जोड्ने अवस्थामा पुगेका थिए । सत्ताप्राप्तिबाहेक राजनीतिको अरू कुनै अभीष्ट नभएका ‘माले–मण्डले–मसाले’ प्रवृत्तिको कुरा नगर्ने हो भने माओवादीका वैचारिक अगुवा रहेका बाबुराम भट्टराईलाई संसदीय परम्पराको उल्लेख्य विद्रोही भन्न मिल्छ । तर, आफ्ना नेता दाहालसँगसँगै भट्टराई पनि सशस्त्र द्वन्द्वको समाप्तिपछिका झन्डै १५–वर्षदेखि सतावृत्तमा अल्झिएका छन् । त्यस अर्थमा उनी पनि स्थायी सत्तासँग अभिन्न तवरले जोडिन पुगेका छन् । दाहालले देखिने गरी आत्मसमर्पण गरेर सर्वेसर्वा शर्मा ओलीको राजनीतिक संरक्षत्व स्वीकार गरेका थिए । भट्टराईको आस्था–संशोधन सुस्त तर अप्रत्यक्ष रहेकाले उनी आफ्नो विद्रोही छवि एक हदसम्म जोगाउन सफल भएका छन् । तर, माओवादी पंक्तिका यी दुई उपल्लो नेताको विचलनले गर्दा नेपाली राजनीतिमा लगभग पहिलोपटक जोडतोडसँग उठेको बहुराष्ट्रिय पहिचान एवं ‘जनिय’ सम्मानको मुद्दा छिन्नभिन्न हुन पुगेको छ । जनजाति राजनीतिलाई अन्तर्राष्ट्रिय गैर–सरकारी संस्थाहरूको जकडबन्दबाट मुक्त गरेर खस–आर्य वर्चस्वको एकल जातीय राज्य व्यवस्थारूपी इनारमा खसाल्ने कर्मका लागि मूल रूपमा माओवादी नेतृत्व जिम्मेवार छ भन्दा फरक पर्दैन ।

शास्त्रीय विमर्शमा ‘सम्मानको राजनीति’ भनिने विचारधाराको सबभन्दा सशक्त नेपाली धारका रूपमा ‘मधेसवाद’ अवधारणालाई सन् २००६ पछि माओवादी योद्धा मातृका यादवले जनवृत्तमा ल्याएका थिए । सन् २००७ मा त्यस प्रस्तावनाका संगठकजस्ता भएर राष्ट्रिय राजनीतिमा उदाएका उपेन्द्र यादव आफ्नो आन्दोलनको वैचारिक आधारलाई नयाँ ‘–वाद’ संज्ञा दिनबाट हचकिन्छन् । माक्र्सवाद एवं लेनिनवादबाट प्रारम्भिक प्रशिक्षण पाएकाले होला, उनी राजनीतिलाई शास्त्रको साटो विज्ञान मान्दछन् । वैज्ञानिक राजनीतिका अनुयायीहरूका लागि माओ अन्तिम पन्थ–प्रवर्तक थिए । विचार, नेतृत्व एवं जीवनशैलीमा एकात्मकता साम्यवादका सबै भंगालाहरूको साझा चरित्र हो । आफ्नो वर्चस्व रहने ‘एक मधेस, एक प्रदेश’ भनिने सपना ध्वस्त भएपछि उनका प्रतिबद्धताहरू अब व्यक्तिगत महत्त्वाकांक्षामा सीमित भएका छन् । जातीय ऐक्यबद्धताका लागि राजनीतिक कार्यसूची परित्याग गर्न सक्ने दुस्साहसले उनको विद्रोही छवि प्रथम राष्ट्रपतीय निर्वाचनताका नै धूमिल भइसकेको थियो । राजनीतिक समझदारीको एउटा चिर्कटोले लाज छोपेर सर्वेसर्वा शर्मा ओलीको नृजातीय मन्त्रिमण्डलमा सामेल भएदेखि उनको विद्रोही ओज लगभग समाप्त भएको छ ।

सम्मानका लागि निरन्तर संघर्ष गर्ने प्रतिबद्धताका बाबजुद महन्थ ठाकुरको राजनीतिक जीवन नेपाली कांग्रेसको समन्वयवादी वातावरणमा प्रस्फुटित भएको हो । सन् १९९० देखि निरन्तर सत्तावृत्तवरिपरि रहेका ठाकुरलाई नेपाली राजनीतिका कठोर यथार्थबारे पूर्ण जानकारी छ । उनलाई थाहा छ, खस–आर्य वर्चस्वका कुनै पनि राजनीतिक दल बहुलता–मैत्री छैनन् एवं यहाँ ‘रामवरण’ बन्न हच्किनेलाई अदालत लगाएर भए पनि ‘परमानन्द’ बनाइन्छ । रथका सवारी र सवार जोसुकै भए पनि विद्यमान संविधान कायम रहेसम्म अधीनस्थ समुदायका राजनीतिकर्मीहरूको नियति गाडी तान्ने तुरुगभन्दा बढी हुन नसक्ने वास्तविकता उनले आत्मसात् गरिसकेका छन् । महाभारतमा कृष्णको चरित्रले सारथि शब्दलाई बहुअर्थी बनाएको छ । सारथि नम्र चालक, असल साथी, समर्पित सहयोगी, समर्थ नायक एवं दूरदर्शी पथप्रदर्शकमध्ये जेसुकै वा सबै पनि हुन सक्छ । विद्यमान राजनीतिको निर्देशक सिद्धान्त रहेको १६–बुँदे षडयन्त्ररूपी रथका सारथि सर्वेसर्वा शर्मा ओली हुन् । जति नै थकित भए पनि त्यस वाहनलाई तानिराख्न बाँकी सबै राजनीतिकर्मी अभिशप्त छन् । समसामयिक राजनीतिको गतिरोध नयाँ निर्वाचनले पनि समाप्त गर्न सक्ने छैन ।

(बुधबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट )

प्रकाशित : चैत्र २४, २०७७ २०:००
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×