नवाल सादवी र नारी क्रान्तिका पाठ- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

नवाल सादवी र नारी क्रान्तिका पाठ

इजिप्टकी नारीवादी लेखिका, महिला क्रान्तिकारी नवाल एल सादवी (८९) को निधनले अरबको नारीजगत्‌मा मात्रै होइन, विश्वभरिकै नारी आन्दोलनमा तरंग ल्याएको छ ।
अभि सुवेदी

इजिप्टकी विश्वविख्यात नारीवादी लेखिका र महिला क्रान्तिकारी नवाल एल सादवीको ८ चैत २०७७ (२१ मार्च २०२१) मा ८९ वर्षको उमेरमा निधन भयो । तिनको निधनले अरबको नारीजगत्मा मात्रै होइन, विश्वभरिकै नारी आन्दोलनमा तरंग ल्याएको छ । नेपाल र दक्षिण एसियामा अहिले नारी आन्दोलन गर्नुपर्ने आवश्यकतामाथि लगभग आम सहमति तयार भइसकेको अवस्थामा यी विख्यात नारी अधिकारकर्मीको जीवन, यिनका दर्शन र कर्मबारे थोरै भए पनि चर्चा हुनैपर्छ भनेर यो लेख लखिरहेको हुँ । एल सादवीका ५० वटा किताब धेरैजसो अरबी भाषामा लेखिएका छन् । तर, केही किताब अंग्रेजीमा अनुवादित भएर व्यापक पढिएका छन् ।

संजोगले सादवीलाई भारतको इन्डियन काउन्सिल अफ कल्चरल रिलेसन (आईसीसीआर) ले फेब्रुअरी २००६ मा निम्राना फोर्ट वा ऐतिहासिक किल्लामा आयोजना गरेको चारदिने एसियाली र अफ्रिकी लेखक, एकेडेमिकहरूको सम्मेलन र अन्तरक्रियामा भेट्ने अवसर पाएको थिएँ । त्यसबेला मैले उनको एउटा मात्रै, तर महत्त्वपूर्ण अंग्रेजीमा अनुवादित किताब ‘द हिडेन फेस अफ इभ : विमिन इन द अरब वर्ल्ड’ (१९८०) पढेको थिएँ । त्यो किताबबाट म अत्यन्त प्रभावित भएको हुँ । त्यसपछि उनका अरू केही कृति पढेको छु ।

राजस्थानको अराबली पहाडको फेदीतिर पन्ध्रौं शताब्दीमा बाह्र तहमा बनिएको निम्राना किल्ला रिसोर्टको एउटा उच्च तहमा तलको भूभाग हेर्दै ढाड धेरै दुखेकाले ढल्किने लामो मेचमा बसेकी सादवीसँग उनको लेखन, नारी आन्दोलन र उनको किसिमको मार्क्सवादको विषयमा कुरा गर्न पाएको थिएँ । एल सादवी मैले त्यो किताब ‘द हिडेन फेस अफ इभ’ नेपालमै पढेको थिएँ भन्दा खुसी भएकी थिइन् । उनले भनिन्– उनको त्यो किताब उनका तेस्रा र अन्तिम अनि जेलनेल भोगेका पति सेरिफ हेताताले अनुवाद गरेका थिए । उनका तीन पतिहरूमा यीसँग उनले सबभन्दा धेरै अथवा ४३ वर्ष बिताएकी थिइन् । यिनलाई संसारको सबभन्दा ठूलो नारीवादी पुरुष ठानेकी थिइन्, एल सादवीले । तर, यीसँग पनि अरबी पुरुषका अरू नारीसँग सम्बन्ध राख्ने गुण बुझेपछि पारपाचुके गरेकी थिइन् । सादवीका संस्मरणहरूले जोसुकैलाई हल्लाउँछ । उनको वर्णनमा अरबी महिलाका विभिन्न उमेरका कथा छन् । उनले आफ्नै जीवनबाट यो विषयको अत्यन्त संवेदनशील र मार्मिक चित्र प्रस्तुत गरेकी छन् ।

उनी ६ वर्षकी हुँदा उनकी आमाको उपस्थितिमा एउटी नारीले उनलाई अँठ्याएर बाथरुमको भुइँमा धारिलो छुराले उनको बालयोनिको सर्कमसिजन गरेको कुरा अहिले पनि स्मृतिमा बल्झाएर वर्णन गरेकी छन्, सादवीले । दस वर्षकी हुँदा एक दिन ‘तिमीलाई भेट्न एउटा मान्छे आउँछन्, क्रिम रङको जामा लाएर आऊ नानी’ भनेर फकाएको उनले बुझिहालिन् । जामा त लाइन् तर दाँत कालो हुनेगरी काँचो बैगुन चपाएर आइन् । त्यो मानिस कालो दाँत भएकी केटी पो रहिछ भनेर हच्कियो । त्यसो त उनले बिहे नगर्न विद्रोह गरेपछि त्यो उमेरमा अरूसँग बिहे गराउन कसैको केही लागेन । पछि एल सादवीले आमाको समर्थन पाइन् । एल सादवीका यहाँदेखि लिएर पछिसम्मका कथा संघर्षले भरिएका छन् । जीवनमा उनको नर्तकी हुने इच्छा थियो । उनी संगीत मनपराउँथिन् तर बाबुसँग पियानो किनिदिने पैसा नभएकाले त्यो सपना अधूरै रह्यो । पढाइमा अब्बल हुनाले उनलाई डाक्टरी पढ्न छात्रवृत्ति मिल्यो र तिनी एक अब्बलै डाक्टर भइन् ।

सादवीको लेखन कर्म बलियो थियो । अरबजगत्मा नारीले भोग्नुपरेका दैहिक र भावनात्मक विषयको विरोध गरेर तिनले लेखिन् । उनले ‘विमिन एन्ड सेक्स’ (१९६९) किताबमा यसको चर्चा गरेकी छन् । यो किताबले गर्दा यी कुशल डाक्टरको स्वास्थ्य मन्त्रालयको जागिर गयो । यसरी लेख्दा यिनको विश्वमा विख्यात अधिनायकवादी इजिप्टका राष्ट्रपतिहरूसँग शत्रुता भयो । अन्बर सदातले खेदो खन्नेमध्ये यी पर्थिन् । एल सादवीको लोकप्रियता अनि उनको लेखाइको सामर्थ्यले ती शक्तिशाली राष्ट्रपतिहरू झस्किएका थिए । देशभरिका केही निश्चित संख्याका मानिस समातेर जेल हाल्ने सदातको घोषणामा एल सादवी पनि परिन् । सेप्टेम्बर ५, १९८१ को दिन उनको गिजाको एपार्टमेन्टबाट सादवीलाई सदातका प्रहरीले पक्रेर लगे । जेल पर्दा अरू महिलाहरू हतास भएका थिए । तर, एल सादवीले उनीहरूलाई भनिन्, ‘सधैं आशावादी हुनुपर्छ, बलियो हुनुपर्छ ।’ यिनलाई ३ महिना जेल हालियो । उनलाई त्यो बेला एक जना प्रस्टिट्युट महिलाले आँखीभौं र वरिपरि रङ लाउने पेन्सिल दिइन् । त्यसैले उनले ट्वाइलेट पेपरमा आफ्नो संस्मरण लेखिन् ।

एल सादवीले कुनै डर र त्रास नराखी लेखिन् । अरबीमा उनका किताब र लेखहरू निस्किँदै गए । उनलाई राष्ट्रपतिदेखि अरू पुरुष संयन्त्रका मानिसले खेदो गर्थे । उनलाई टेलिभिजनमा निस्किने वा बोल्ने अनि इजिप्टको सबभन्दा ठूलो पत्रिका ‘अल अहराम’ मा लेख छाप्ने अनुमति थिएन किनभने यी अत्यन्त लोकप्रिय र क्रान्तिकारी थिइन् । उनको विश्वास थियो, क्रान्तिले लेखकहरूलाई ठूलो मद्दत गर्छ । लेखक त्यसमा पनि नारीहरूले विचार प्रस्ट र निर्भीक भएर राख्नुपर्छ भन्ने तिनको विश्वास थियो र त्यो उनले पालना गरिन् ।

सन् १९७८ देखि १९८० सम्म राष्ट्रसंघको नारी विकासकी सल्लाहकारका रूपमा सादवीले काम गरिन् तर उनलाई देशमै रहेर क्रान्ति गर्ने र नारीको विषयमा बलिया विचार प्रवाहित गर्ने आवश्यकताको बोध भयो र उनी मिश्र फर्किइन् । उनी कतिसम्म तारो थिइन् भने प्रार्थनाका निम्ति आह्वान गर्ने मस्जिदको मज्जिनले एल सादवीलाई मार्नुपर्छ भनिरहेको उनले एकपटक सुनिन् । एल सादवीको एउटा शक्तिशाली उपन्यासको धेरै चर्चा हुन्छ । त्यो ‘उमन याट प्वाइन्ट जिरो’ (१९८३) भन्ने उपन्यासमा जेलमा मृत्युदण्डको पालो पर्खेर बसेकी एउटी नारीको कथा छ । आफूलाई जबर्जस्ती करणी गर्ने एउटा मान्छेलाई त्यो नारीले मारेकी थिई । यो अत्यन्त तीव्र भावना भएको लेखटनमा एल सादवीले आफूलाई त्यो पात्रको समर्थकको रूपमा प्रस्ट देखाएर लेखेकी छन् र त्यसका भावनाको कदर गरेकी छन् । मेरो संस्मरणमा एकाध अरू कुरा जोडिन्छन् । त्यो सम्मेलनमा भाग लिन जापानी विख्यात कवि काजुको शिराइसी पनि आइपुगिन् । जापानमा बिसौं शताब्दीको अन्त्यतिर टोकियो विश्वविद्यालयमा भिक्षु एकाइ कावागुचीमाथि अनुसन्धान गर्ने क्रममा मैले यी जापानी विद्रोही कविलाई भेटेको थिएँ । ती एक मित्र भएकी र उनको काव्य–जीवनबारे निकै अध्ययन गरेको हुनाले मैले उनको विषयमा अलग्गै लेखहरू लेखेको छु । नेपालीमा यसरी नै लेख्नु छ ।

बिन्दु र म शिराइसीका नजिकका मित्र भएका थियौं । ती अहिले पनि ९० वर्षको उमेरमा विद्रोही कविता लेखेर टोकियोमा बस्छिन् । शिराइसी एलन गिन्स्वर्ग, जाज संगीतकार कोल्ट्रानेकी मित्र र उसको जाज शैलीमा कविता लेख्ने, साठीको दशकको धारलाई अनुशीलन गर्ने एक क्रान्तिकारी नारी कवि हुन् । मैले तिनलाई एल सादवीसँग चिनाएँ । दुई जनाबीच कुराकानी भयो । मैले त्यहाँ काजुको शिराइसीबारे सादवीलाई भनेँ । त्यसैगरी पत्रकार र नेपालमा बसेकी राम्ररी चिनेकी मित्र बेला मलिक निम्राना फोर्टमा दिल्लीबाट त्यहाँको गतिविधिबारे लेख्न आइपुगिन् । कुराकानीको क्रममा मैले एल सादवीको विषयमा भनेपछि बेलाले उनलाई भेटिन् । म उनीहरूको कुराकानीमा बसिनँ । बेलाले ऊसँग गरेको कुराकानी कहीं लेखिन् कि लेखिनन्, मलाई केही थाहा भएन । यी प्रतिभाशाली र सिर्जनशील मानव बेला दिवंगत भएका पनि निकै वर्ष बिते ।

एल सादवीलाई मैले त्यो बेला देखेपछि लागेको थियो, यी क्रान्तिकारी अब सायद थाकेकी छन् । तर, त्यो सम्मेलनमा आएकी इजिप्टकै एक युवती लेखकले भनिन्– यिनी पोहोर २००५ मा होस्नी मुबारकसँग राष्ट्रपतिको प्रतिस्पर्धामा उठ्न लागेकी थिइन् । तर मुबारकले यिनलाई मिडियामा आउन र बोल्न अनेक बन्देज लगाएपछि उनले चुनाव लड्ने विचार छोडेकी थिइन् । निम्राना फोर्टमा भेटेकी ती अलिक थाकेजस्तो लाग्ने सादवी इजिप्टको क्रान्तिकी एक अग्रणी महिला भएर सन् २०११ मा ताहरिर स्क्वायरमा सामेल थिइन् । उनी झन् प्रखर क्रान्तिकारी भएर गइछन् । इजिप्ट र विश्वमा यिनलाई अनेकौं सम्मान गरिएका छन् ।

एल सादवीको सन्देश नारी आन्दोलनका निम्ति अत्यन्त मननयोग्य छ । सादवीले भनेकी छन्, ‘नारीहरू क्रान्तिकारी हुनुपर्छ । क्रान्तिले लेखकहरूलाई बल दिन्छ ।’ उनले भनिन्, ‘नारी शिक्षा सबैभन्दा ठूलो विषय हो ।’ एडवार्ड सइदले भनेजस्तै एल सादवी यस्ती विद्रोही थिइन्, जसले सहजै सत्य बोल्छ । उनले भनिन्, ‘विद्रोहीले धेरै किसिमका दृष्टिकोण र सिर्जनाका सम्भावनालाई प्रयोग गर्नुपर्छ, एउटा मात्र विषय रटेर क्रान्ति हुँदैन । क्रान्तिकारी एक सिर्जनशील व्यक्ति हो ।’ निर्भर्की, सिर्जनात्मक र अध्ययनशील भएर आफ्ना विचार राख्नु अनि भित्रसम्म गढेर बसेका नारीमाथि गरिने अत्याचारलाई शक्तिशाली लेखहरूद्वारा उदाङ्ग पार्दै जानु र दैहिक उपस्थितिको सामर्थ्य हुन्छ भन्ने बुझेर विद्रोहमा भाग लिइबस्नु नेपालको नारी आन्दोलनले नवाल एल सादवीबाट सिक्न सक्ने कुरा हुन सक्छन् ।

प्रकाशित : चैत्र २८, २०७७ १०:३७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चन्द्रमान मास्के र चन्द्रशमशेर राणा

कलाकारको निर्भीक अनि निरपेक्ष यात्रा नेपाल, दक्षिण एसिया र युरोपतिरका कलाकारको ओडिसी वा महायात्राको साझा रूपक हो
अभि सुवेदी

स्पेनी फ्लुको महामारीले दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा लाखौं मानिसले ज्यान गुमाइरहेको बेला थियो । त्यो अवस्था अहिलेको कोभिड महामारीभन्दा अझ उग्र र भयावह थियो । सन् १९१८ मा बम्बै–ज्वरोको नामले प्रख्यात त्यस इन्फ्लुएन्जाले विभाजनपूर्वको भारतमा झन्डै १ करोड ८० लाख मानिसको ज्यान लिएको थियो ।

त्यस वर्षको सेप्टेम्बर महिनामा इन्फ्लुएन्जा सबैभन्दा उचाइमा पुगेको थियो । महात्मा गान्धीलाई पनि त्यस महामारीले भेटेको थियो । उनको नेतृत्वमा चलिरहेको आजादीको संघर्षलाई समेत यसले निकै प्रभावित पारेको थियो । महामारी सबैतिर फैलियो । नेपालमा पनि आइपुग्यो तर यसको खासै वर्णन र सम्झना पढ्न पाएको छैन । एकाध ठाउँमा थोरै पढेको हुँ । तर, एक हिउँद महिनामा काठमाडौं बाङ्गेमुडाको एउटा सानो पुरानो, शुभ्र र शान्त घरमा गएका बेला त्यो स्पेनी फ्लुको अप्रत्यक्ष प्रसंग आयो । कलाकार चन्द्रमान मास्के (१९००–१९८४) को घरको प्रसंग हो यो ।

दुखेको दाँतले दहन गरेर सुन्निएको गालामाथि फलामको किला दौडाएर एउटा मुडोमा ठोकिदिएपछि दन्तपीडाबाट आराम हुने विश्वास छ । त्यो किला बाङ्गेमुडामा छ । त्यहाँ मेरो पनि एउटा किला ठोकिएको छ । त्यसैको ठीक अगाडिको घरको पहिलो तलामा मेरो निम्ति एक महान् कलाको स्पन्दन भएको कोठा छ । थियो भन्नुपर्छ । त्यो कलाकार चन्द्रमान मास्केको घर र मानिस भेट्ने स्निग्ध सानो थलो हो । कलाकारका पुत्र र हाम्रा साथी त्रिविका हिसाबका प्राध्यापक सन्तोष मास्के, जो अहिले पिताको महान कला यात्रामाथि काम गर्दै छन्, सायद त्यो घरमा बस्दैनन् । म कलाकार चन्द्रमान मास्केलाई भेट्न त्यस घरमा बरोबर जान्थेँ । मलाई ‘मेरा युवक मित्र’ भनेर उनले मानिसका आगाडि भन्दा अत्यन्त आनन्द र गौरवको अनुभूति हुन्थ्यो । कलाकार चन्द्रमान मास्केले मलाई र मेरा साथी ब्रिटिस नेपाली इतिहासकार जोन व्हेल्पटनलाई एउटा जाडोको बिहानीमा उनको जीवनको अथवा हाम्रो आधुनिक कलाको इतिहासको एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण कथा सुनाए ।

सन् १९१८ को अत्यन्त जाडो महिनाको एक बिहानको कुरा हो । युवक चन्द्रमान मास्के घरैमा थिए । लाग्छ, तिनी कलकत्तामा मेडिकल शिक्षा पढ्थे । अहिले घर आएका थिए । काठमाडौंमा धेरैको ज्यान लिएको महामारीले चन्द्रमान मास्केका पिताजीको पनि मृत्यु भएको थियो । परिवार शोकसँग सामना गरिरहेको थियो । पिताजीको अकस्मात् यसरी मृत्यु हुँदा घरमा ठूलो चुनौती थपिएको थियो । त्यही चिसो बिहानमा शान्त सडकको सन्नाटा चिरेर एक जना मान्छे करायो, ‘ए चन्द्रमान ! माथि को छ, ए चन्द्रमान मास्के ! यहाँ चिठी बुझ्न आऊ !’ यस्तै भनेर ऊ कराइरह्यो । ऊ थप्दै गयो, ‘श्री ३ महाराजको हुकुम छ, आइहाल ! लिएर आउने हुकुम छ ! एक छिन पर्खिन्छु । तयारी गरेर झर ।’ परिवारमा सबै जना एकछिन स्तब्ध भए, मुखामुख गरे । दाजुले सोधे, ‘तैंले के गरेको थिइस् ? सम्झना छ ?’ युवक चन्द्रमान मास्केले केही सम्झिन सकेनन् । कलकत्ताको मैदानमा महात्मा गान्धीको आह्वानमा भएको एउटा आमसभा हेर्न गएको सम्झना भयो उनलाई । लाग्यो, राजाको कुनै जासुसले यो कुरा यहाँ आएर सुनायो । उनले अरू केही सम्झिन सकेनन् । विचार गरे, त्यही हुनुपर्छ ।

साना काँटीका युवक चन्द्रमान मास्के पछिपछि अनि लिन आउनेहरू अघि–अघि हुँदै भद्रकाली पुगे । त्यहाँ अगाडि जाडोयामको बाली उठाएको खेतको फाँट थियो । अगाडि आफू कहिल्यै नगएको सिंहदरबार त्यो शान्त परिवेशमा भयानक रूप लिएर उठ्यो । बिहानको फाट्दै गरेको कुइरोमा त्यस दरबारका गजुरहरू पनि खुल्दै गए । ढोकामा सन्देशवाहकले केके मिलायो, अनि उनलाई भित्र लग्यो । त्यस बेलासम्म चन्द्रमान साहसी भइसकेका थिए । उनलाई खरायो र सिंहको कथाको सम्झना भएको थियो । आखिर मरिनै हाल्छु भने किन डराएर जाने ? यस प्रश्नले उनलाई साहसी बनाएको थियो ।

चन्द्रशमशेर बिहानको घाममा आफ्ना वरिपरिका मान्छे, भाइभारदारहरूसँग हरियो चौरमा टहलिइरहेका थिए । चन्द्रमान मास्केले तिनलाई त्यसरी नजिकैबाट देखेका थिएनन् । त्यो सन्देशवाहकले उनलाई उपस्थित गरायो । मास्के आफ्नो अन्तिम र अनिश्चित भविताका निम्ति तयार र साहसी भइसकेका थिए । चन्द्रशमशेरले यसो उनलाई तलदेखि माथिसम्म हेरे अनि सोधे, ‘ए चन्द्रमान, कलकत्तामा आर्ट पढ्न जान्छस् ?’ चन्द्रमान मास्केले मलाई र जोनलाई प्रेम र हँसिलो मुद्राले हेर्दे भने, ‘हजुरको त्यो बेला मलाई आगोबाट निकालेर हिउँमा फालिदिएको जस्तो अनुभव भयो ।’ ‘जान्छु सरकार, जो निगाहा ।’ ‘ल दुई वर्षलाई पढ्न जा ।’ चन्द्रमानले प्रस्ट भने, ‘सरकार, दुई वर्षले पुग्दैन । सबै सक्दा ६ वर्ष लाग्छ ।’ चन्द्रशमशेरले भने, ‘ल, छ वर्ष नै भयो । चित्र बनाउन आउँछ ?’ ‘आउँछ सरकार ।’ अनि उनको त्यही नजिकको मान्छेलाई देखाएर चन्द्रशमशेरले भने, ‘ल, यो मान्छेको अनुहार बनाइराख्, म हिँडेर फर्किन्जेलसम्ममा ।’ ‘जो हुकुम, सरकार ! तर, मसँग कागत–पेन्सिल केही छैन, सरकार ।’ ‘ल बन्दबस्त गरिदेओ ।’ त्यो डाक्टरलाई अगाडि राखेर चन्द्रमानले उसको पेन्सिल चित्र बनाए । उनको भनाइमा त्यो मान्छे महाराजको ध्यान आकर्षित हुन पाएकोमा अत्यन्त प्रसन्न भएको थियो । उसले चन्द्रमानसँग पनि कृतज्ञताका भाव व्यक्त गरिरह्यो ।

चन्द्रमानले यो कथा भनिरहँदा केहीपटक ‘हजुरहरूले यो चन्द्रशमशेर महाराजको कुरामा चाहिँ माफ गरिबक्सनुपर्छ’ भने । मैले त्यो भनाइको अर्थ धेरैपछि उनले मलाई पछि भनेका कुराबाट बढी बुझें । उनी राणाशासनविरोधी भए पनि चन्द्रशमशेरलाई भने तिनबाट अलग राख्न चाहन्थे । मैले ‘कान्तिपुर’ को अघिल्लो लेख ‘चन्द्रमान मास्के र त्रिभुवनका जुँगा’ (४ पुस, २०७७) मा मास्केको राजनैतिक चेतना र उनको जेल जीवनवारे लेखिसकेको छु ।

त्यही सालपछि अर्का नेपाली कलाकार तेजबहादुर चित्रकार (१८९८–१९७१) पनि त्यही गभर्मेन्ट स्कुल अफ आर्टमा अध्ययन गर्न गए । त्योबेला कलकत्तामा पश्चिमी कलाको शिक्षा, पूर्वीय कला र परम्परा वा ई.बी. हावेल र अवनीन्द्रनाथ ठाकुरले चलाएको ओरियन्टालिज्मको विषयमा तीव्र बहसहरू भइरहेका थिए । नवीन्द्रमान राजभण्डारीले सम्पादन गरेको भर्खरै प्रकाशित ‘सिर्जना’ कला पत्रिका, वर्ष–७ मा यो महत्त्वपूर्ण बहसको विषयमा ‘वाइडेनिङ स्फेयर अफ मोडर्न आर्ट’ भन्ने लेख लेखेको छु । गभर्मेन्ट स्कुल अफ आर्टमा कलाको अध्ययन गर्न जाने तेस्रा नेपाली विद्यार्थी लैनसिंह वाङ्देलको ‘चन्द्रमानसिंह मास्के’ (२०४२) शीर्षक प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको किताबमा छापिएको ‘सम्झनाका टुक्राहरू’ संस्मरणबाट चन्द्रमानले त्यहाँ कस्तो प्रभाव पारेका थिए र उनको व्यक्तित्व कस्तो थियो भन्ने कुरा खुल्छन् । ‘पिक्चरेस्क नेपाल’ नामको प्रसिद्ध किताबका लेखक पर्सी ब्राउन चन्द्रमान मास्केले पढेको बेला त्यो गभर्मेन्ट स्कुलका प्रिन्सिपल रहेछन् ।

वाङ्देललाई भेट्दा ब्राउनले चन्द्रमानको विषयमा सोधेछन् । वाङ्देलले मास्केको नाउँ पहिलोपटक त्यहीं सुनेका रहेछन् । वाङ्देलले त्यसपछि चन्द्रमानको उपस्थिति र उनको चर्चा अनेकौं पटक सुनेछन् । पछि २००८ मा दार्जिलिङमा कला प्रदर्शनी गर्न नेपालबाट केशव दुवाडी र अमर चित्रकारसहित चार जना कलाकार गएछन् । बालकृष्ण समले ‘त्यहीँ छेउमा उभिइरहेका, पुड्को–पुड्को सुगठित शरीर भएको, हँसिलो व्यक्तिसँग परिचय गराउँदै, यहाँ नै चन्द्रमान मास्के हुनुहुन्छ’ भनेर चिनाएपछि वाङ्देल उनका जीवनभरका मित्र हुने क्रम सुरु भएको रहेछ । वाङ्देल अध्ययन गर्न प्यारिस गए । दस वर्षपछि नेपाल आए । अनि चन्द्रमान मास्के र उनको सम्बन्ध घनीभूत भयो– बंगाली बोल्ने, त्यहीँ कलेज र कलाकारका कुरा गर्ने, नेपालको कलाको विषयमा छलफल गर्ने । वाङ्देल भन्छन्, ‘ती दुई दाजुभाइ जस्तै भए ।’ वाङ्देललाई नेपालको मूर्तिकला अध्ययन गर्न चन्द्रमानले नै पहिला लगाएका रहेछन् । वाङ्देल अनेकौं संस्मरणमा चन्द्रमानको आत्मविश्वास, साहस र कोमलता अनि प्रगीतात्मक भावनाको सामर्थ्यबारे लेख्छन् ।

‘तपार्इंले चन्द्रमान मास्केलाई नजिकैबाट चिन्नुभएको छ । उहाँमाथि एउटा लेख लेखिदिनुपर्‍यो, मैले सम्पादन गरेको एकेडेमीको पत्रिकालाई । अंग्रेजीमा लेखिदिनू,’ मनुजबाबु मिश्रले भने । मैले यही लेखको विषय ‘द आर्टिस्ट विदाउट अ पेन्सिल एन्ड पेपर’ शीर्षकमा लेखेर बुझाएँ । मनुजबाबुले त्यो पत्रिका दुई वर्षपछि मात्रै निकाले । तर जुन दिन अर्थात् जुलाई २८, १९८४ मा त्यो पत्रिका निस्क्यो, त्यही दिन यी महान् प्रिय कलाकार दिवंगत भए । मनुजबाबुले यो सन्जोग मेरो लेखको अगाडि लेखेका छन् । त्यो लेख मेरो श्रद्धाञ्जली भयो कलाकार चन्द्रमान मास्केमाथि ।

नेपालमा आधुनिक कलाको पश्चिमी शिक्षा, स्थानीय विषयको शाश्वत साधना र प्रयोग गर्ने यी महान् कलाकारको चन्द्रशमशेर राणासँगको त्यो बिहान आमनेसामने भएको घटनाले हामी सबै कलाफ्रेमीहरलाई भन्छ– कलाकारको निर्भीक अनि निरपेक्ष यात्रा नेपाल, दक्षिण एसिया र युरोपतिरका कलाकारको ओडिसी वा महायात्राको साझा रूपक हो ।

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७७ १०:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×