बेयुल : एक कथास्था- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

बेयुल : एक कथास्था

रसुवाका तामाङ हिमाललाई ईश्वर मान्छन् । लाङटाङ लिरूङ उनीहरुका निम्ति लिरूङ गेङेन अर्थात् प्रेमालु ईश्वर हुन् । उनीहरु मान्छेका ग्रहदशा हिमालको अग्लो ठाउँबाट बहने हावा र खोच हुँदै बग्ने नदीले बगाएर लैजान्छ भन्ने विश्वास गर्छन् ।
पदयात्री सुन्दरताको खोजीमा मात्र हुँदैनन् । जसरी संस्कृति सभ्य/असभ्य हुँदैन, त्यसरी प्रकृति पनि सुन्दर/कुरूप हुँदैन, मात्र भिन्न हुन्छ, विविध हुन्छ ।
रोशन शेरचन

ख्वप : खुला विश्वविद्यालय
२०७७ कात्तिक ६ । भक्तपुर (ख्वप) नगरपालिकाका मेयर सुनिल प्रजापतीसँग भेटेँ । उद्देश्य थियो– नगरपालिकाको जैविक विविधतासम्बन्धी कार्यक्रमबारे जानकारी लिनु । प्रतीक्षा–कक्षको ठूला बोर्डमा टाँसिएका फोटाहरूमा भक्तपुरको जात्रापर्वको तस्बिर, दरबार स्क्वायरको सांस्कृतिक भव्यता अनुभव गरेँ । चाड मनाइरहेको रैथाने नेवारी समुदायको अनुहारको भावमा बेग्लै आभा देख्न सकिन्थ्यो । त्यो भक्तपुरको मौलिक अनुहार थियो । सत्य भन्छु, प्रतीक्षा कक्षमै म प्रभावित भएँ ।

मेयर आएपछि भित्र पसेँ । सामान्य परिचय दिई आफ्ना प्रश्न राखेँ । मेयरका अनुसार, ख्वपःलाई सांस्कृतिक सहरका रूपमा विकास गर्न कार्यक्रम र बजेट बढी छुट्ट्याइएको रहेछ । वन–क्षेत्र यस पालिकामा न्यून रहेछ । प्राथमिकता प्राप्त कार्यक्रममा सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण, मौलिक शैलीको निर्माण र जीर्णोद्धार, सीप तालिम, फोहोर मैला व्यवस्थापन आदि छन् ।

ख्वपःको पुरानो क्षेत्र, जो सम्पदा–बस्तीका रूपमा चिनिन्छ, त्यसको चार किल्ला तोकेर स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ अनुसार, सांस्कृतिक क्षेत्र घोषणा गरिएको रहेछ । काठका कलात्मक झ्याल, टुँडालहरू राख्न नगरपालिकाले ३५ प्रतिशतसम्म अनुदानको व्यवस्था गरेको बुझियो । सम्पदा क्षेत्रमा कसैले वातावरणसँग नमिल्दो कंक्रिट संरचना बनाउन पाउँदैन । ‘अगाडिको मोहडापाटाका घरहरूले जीर्णोद्वारमा मौलिक सामग्री र शैली प्रयोग गर्न अधिकतम् पाँच लाखसम्म अनुदान लिएका छन्,’ मेयर बताउँछन् ।

काठमाडौंको रानीपोखरीमा पानी अड्याउन परम्परागत ज्ञान र सीप भएका कर्मीहरू ख्वपःबाट नै गएको थाहा भयो । सांस्कृतिक पुरातात्त्विक सम्पदालाई नकारात्मक असर पार्ने विकासलाई निषेध गर्ने इच्छाशक्ति ख्वपःमा देखियो । ठाउँअनुसारको मौलिक वास्तुकला, स्थापत्य, जीवनशैली, स्थानीय चाडपर्व र रैथाने परिकारको स्वाद नभए सांस्कृतिक पर्यटनको महत्त्व नै के भयो र ?

मल्लकालीन पोखरीहरूको पुनर्निर्माण र व्यवस्थापन अर्को प्राथमिकता रहेछ । तर, यही उपत्यकामा काठमाडौं महानगरपालिका भने कमलपोखरीमा कंक्रिटको कमल फुलाउन उद्यत छ । कस्सो, सम्पदा अभियन्ताहरूले त्यसलाई रोके । चारै कुना स–साना पोखरी र बीचमा कंक्रिटको कमल राख्ने, यो भद्दा योजना थियो । त्यसमा त सजीव कमलका फूल पो फुलाउने हो । सम्पदा संरक्षणमा एउटा सिद्धान्त छ– कमभन्दा कम संरचना बनाउने (मिनिमम इन्टरभेन्सन प्रिन्सिपल) । विगतमा त्यहाँ कमल फूल फुलेकाले नै त्यसको नाम कमलपोखरी भएको बुझ्न निधारको मुजा गाँठो पारिरहनु पर्दैन । नामको नेपथ्यमा सदैव इतिहास हुन्छ । काठमाडौंको नेतृत्वले खुलामञ्चमा सटर बनाएर, रानीपोखरीको अघिल्लो डिजाइनमा र कमलपोखरीको जीर्णोद्धारमा पटक–पटक बदनियत देखाएको छ ।

काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयरलाई शैक्षिक भ्रमणका लागि भक्तपुर लैजानु उचित हुन्छ । शैक्षिक भ्रमण स्कुल र क्याम्पसमा मात्रै सीमित गर्नुहुन्न । सम्पदा संरक्षणका निम्ति ख्वपः खुला विश्वविद्यालय रहेछ ।

प्रकृति पूजा, खुवालुङ–कथा

इन्द्रधनु सादृश्य मान्छेका आस्थाका अनेकन् आयाम छन् । पुज्नु मान्छेको ऐतिहासिक उद्भवसम्म जोडिएको विषय होला । कोसौं पर कन्दमूल र सिकार खोज्न भौंतारिनुपर्ने कालमा (हन्टर ग्यादरर) मान्छेका दुई प्रमुख शत्रु थिए । हिंस्रक वन्यजन्तु र प्राकृतिक विपत्ति । हिंस्रक वन्यजन्तु रहस्यकै वृत्तमा थिए । मानवजातिले प्रकृतिको गति र नियमको भेउ पाउन सकेका थिएनन् । प्राकृतिक नियमबारे समझ नहुँदा विपत्तिमा स्वयंलाई सुरक्षित राख्ने हेतुले मानव पुर्खाले प्रकृतिलाई अनुष्ठानमार्फत मनाउनतिर लागे । प्रकृति अर्थात् खोलानाला, कुण्ड, गुफा, ओढार, डाडाँकाँडा, देउराली, वनजंगल, ढुंगा, भीरपहरा, रूखपात आदि । प्रकृतिको पूजा गरेर प्रकृति–पूजकले त्यसबाट बल र शक्ति प्राप्त गर्छन् । बोनपो (प्रिबुद्घिस्ट) पुरापुर प्रकृति पूजक हुन् ।

२०७६ मंसिरमा कुलपूजाका निम्ति म मुस्ताङ पुगेँ । झन्डै बाइस वर्षपछि कुलपूजा भएको थियो । बोन आधारित झाँक्री परम्परालाई (सामानिज्म्) नजिकैबाट नियालेँ । मेरो बाजेबराजु झाँक्री थिए । उनीहरूले वाचन गर्ने मन्त्र सुनेँ । दशकौं नखोलिएको सन्दुकबाट पूजासामग्री निकाली तीन बजे बिहान स्युउ–स्युउ गर्दै पाँच भाइले कालीगण्डकीको चिसो पानीले पखाल्यौं । कपडाले पुछेर पूजासामग्रीलाई तोरीको तेलले टल्कायौं । पूजासामग्री प्रकृतिजन्य थियो– शालिग्राम, धुपी र सल्लाको हाँगा–पात, जनावरको हाडखोर, काठका टुक्रा आदि । शालिग्राम केवल कालो–चिल्लो ढुंगा थिएन । धुपी केवल रूखको हाँगा थिएन । हाडखोर केवल जीवाश्म थिएन । कालीगण्डकी फगत नदी थिएन । त्यो अनुष्ठान परिवारका निम्ति आफ्ना पूर्वजसम्म जोडिने सेतु थियो ।

यही फागुन ८ गते विराटनगरबाट प्रधानमन्त्री केपी ओलीले खुवालुङ ढुंगा फुटाएर भए पनि पानी जहाज चलाउने विचार व्यक्त गरे र पालिकाले खुवालुङ फुटाउने बजेट छुट्ट्याएको खबर दियो । ओलीको विचार र पालिकको खबरले किराती समुदायमा स्वाभाविक आक्रोश उब्जाएको छ । भाषाविद् डा. तारामणि राईका अनुसार, भोट–बर्मेली वा टिबेटो वर्मन भाषाअन्तर्गत पर्ने किरात–राईहरूको दर्जनौं भाषा भए पनि ती सबैमा ‘खु’ र ‘वा’ ले पानी भन्ने अर्थ राख्छ भने ‘लुङ’ भन्नाले ढुंगा बुझिन्छ । तमोर, अरुण र दूधकोसीको संगमस्थलमा रहेको खुवालुङ, जुन किरातीहरूको आस्थाको केन्द्र रहेछ, त्यसलाई फुटाएर पानी जहाज चलाउने सपना खेदजनक छ । यस्तो ‘निरो सपना’ ले सम्पदा संरक्षणको मर्मलाई न्याय गर्दैन । खासमा गर्नुपर्ने थियो– किराती सभ्यता र मन्धुम मिथकसँग जोडिएको यो प्राकृतिक थलोलाई प्रवर्द्धन गर्दै सांस्कृतिक पर्यटनको विकास । युगौंसम्म समुदायको आद्यबिम्ब बन्न सकेकाले, सामूहिक सांस्कृतिक मानसलाई निर्देश गरेकैले त्यो लोकको कथा–आस्था (कथास्था) बनेको हो ।

नेपालमा अनगिन्ती मिथक छन् । रसुवाका तामाङहरू हिमाललाई ईश्वर मान्छन् । लाङटाङ लिरुङ उनीहरूका निम्ति लिरुङ गेङेन (प्रेमालु ईश्वर) हुन् । मान्छेका ग्रहदशा हिमालको अग्लो ठाउँबाट बहने हावा र खोच हुँदै बग्ने नदीले बगाएर लैजान्छ भन्ने विश्वास गर्छन् (पर्यटन विकासमा धर्मसंस्कृति, पूर्वा तामाङ) । त्यस्तै मगर समुदायमा बराह ताल महत्त्वपूर्ण छ । बराहमा कुण्ड, माछा र वरपर वन हुन्छ । म्याग्दीका मगरहरू पूजाका निम्ति पाउदारमाथिको खयरबराह जान्छन् । साथै उनीहरूका निम्ति रिदी खोलाको भिन्नै सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व छ (संरक्षणविद् कमल थापासँग अन्तर्वार्ता) ।

खुवालुङ पूर्वी नेपालको एउटा प्रतिनिधि मिथक हो । प्रतिरोधी अभियानमा सहभागी आदिवासी जनजाति लेखक महासंघका संयोजक लेखक राजन मुकारुङ, कवि चन्द्रवीर तुम्बापोलगायतका लेखक, अभियन्ता र विभिन्न संस्थाका प्रतिनिधिले खुवालुङ बचाऊ अभियानलाई अघि बढाएका छन् । यस अभियान खुवालुङमा प्रकट हुन पुग्यो, कारण किरातीहरू प्रतिरोधी चेतनाले बढी सुसज्जित छन् तर सारमा यो प्रकृति पूजक समुदायकै अभियान हो । उनीहरूको संयुक्त उद्घोष हो– सांस्कृतिक अपनत्वको । र, सम्पदाविरोधी विकास सोचविरुद्धको । यस अभियानमा सम्पूर्ण प्रकृति पूजक समुदायको सहभागिता र ऐक्यबद्धता आवश्यक छ ।

पवित्र प्राकृतिक थलो, बेयुल कथा

पवित्र प्राकृतिक थलो (नेचरल साक्रेड साइट) बारे पछिल्ला वर्षमा संरक्षणविद्, अध्येता, अभियन्ता र अनुसन्धानकर्ताको चासो असाध्यै बढेको छ । परम्परागत ज्ञानप्रणाली र सीपबारे व्यवस्थित अध्ययन र अनुसन्धानले तीव्रता पाएको छ । आईयूसीएन, डब्लूडब्लूएफजस्ता संस्थाले पवित्र प्राकृतिक थलो र रैथाने समुदायले जैविक विविधता संरक्षणमा पुर्‍याएको योगदानको अन्तरसम्बन्धमा विशद् अध्ययन थालेका छन् । आईयूसीएनको संरक्षित क्षेत्रको सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक विषयमा अध्ययन गर्न बनेको कार्यदलले पवित्र प्राकृतिक थलोलाई परिभाषित गर्ने क्रममा भनेको छ, ‘जमिन वा पानी भएका त्यस्ता क्षेत्रसँग मानिस वा समुदायको विशिष्ट आध्यात्मिक सम्बन्ध छ ।’ संरक्षित क्षेत्रको जैविक विविधताका साथै सांस्कृतिक आध्यात्मिक महत्त्व छ भन्ने विषय अब नयाँ रहेन । बरु प्राकृतिक र सांस्कृतिक कुन हदसम्म र कस्ता कारणको अधीनमा रही अन्योन्याश्रित छन्, त्यो चासोको विषय बनेको छ । थोरै समाज निरीक्षण गर्ने हो र सहज ज्ञान नबिर्सने हो भने त्यो सम्बन्ध प्रस्ट देख्न मुस्किल छैन ।

पहिलो उदाहरण नेपालमा सामुदायिक वन, साझेदारी वन, राष्ट्रिय वन, धार्मिक वन, कबुलियती वन र मध्यवर्त्ती वनका मोडल कायान्वर्यनमा छन् । धार्मिक वनजति पूर्णतः संरक्षित वन सायदै अरू होला । स्थानीय वा आदिवासी समुदायसँग यसको सांस्कृतिक–आध्यात्मिक सम्बन्ध भएकाले यसको संरक्षण भएको हो । अन्य मोडलमा वन विनाशका घटना नौला छैनन् । झन्डै १५० वर्षअघि स्थापना भएको विश्वको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज अमेरिकाको एलो स्टोनभन्दा अघि कुनै क्षेत्र संरक्षित थियो भने त्यो पवित्र प्राकृतिक थलो नै थियो, जसलाई विश्वभरिकै तत्तत् स्थानका स्थानीय, रैथाने, कविला, रेडइन्डिएन वा आदिवासी जनजातिले संरक्षण गरेका थिए ।

डब्लूडब्लूएफमा काम गर्दा सन् २०१० मा भुटानमा प्रकृति र संस्कृति विषयको गोष्ठीमा सहभागी हुने मौका मिलेको थियो । गोष्ठीमा नेपाल, भारत, भुटान, स्विट्जरल्यान्डका सहभागी थिए । बौद्ध गुरु, रिम्पोचे र टुल्कुका साथै स्वतन्त्र अध्येता पनि थिए । मेरो निम्ति त्यो दुई दिन प्रकृति र संस्कृतिको सूक्ष्म सम्बन्ध बुझ्ने थलो बन्यो । धर्महरूले प्रकृतिलाई कसरी बुझ्छन् ? प्रकृति धार्मिक अनुष्ठान, मन्त्र र ईश्वरका वाहनहरूमा कसरी प्रकट (मेनिफेस्ट) हुन्छ ? आदि विषयमा विशद् छलफल भयो । तिब्बेतन बुद्धिज्मको आधारभूत ज्ञान नभएको मलाई धेरै विषय बुझ्न कठिन भयो । तर, के भेउ पाए भने त्यो विशाल संसार रहेछ ।

गोष्ठीमा बेयुलबारे पनि थाहा पाएँ । तिब्बेतियन बौद्धमार्गीबीच बेयुल वा पेमाकोको अवधारणा सदियौंदेखि प्रचलनमा छ । आठौं शताब्दीमा गुरु पद्मसम्भव (गुरु रिम्पोचे) पुगेका हिमालका दुर्गम ल्यान्डस्केपमा आदिवासी समुदायबीच के विश्वास रहेछ भने त्यस्ता भूमि पवित्र र जैविक विविधताले धनी हुन्छन् । त्यहाँ अनिकाल, रोगव्याधि लाग्दैन, अनिष्ट हुँदैन । खुम्बु क्षेत्र त्यस्तै बेयुल रहेछ । त्यसैले त्यहाँ अहिंसाको पालना गरिन्छ । सन् २००९ मा नाम्चे जाँदा प्रख्यात पर्यटकीय गन्तव्य भएर त्यहाँ मारकाट नगर्ने बरु लुक्लाबाटै डोकोमा मासु ओसोरेको देखेँ । रोल्वालिङ, नुब्री अन्य बेयुल रहेछ । बौद्ध, हिन्दु, बोन्पो र जैन धर्मावलम्बीकै सांस्कृतिक धरोहर कैलाश पर्वत त बेयुलकै पनि केन्द्र मानिन्छ ।

पर्यटनको बिर्सिइएको पाटो

अन्नपूर्ण संरक्षण आयोजनाको कर्मचारी हुँदा पर्यटकसँग निकै कुराकानी भइरहन्थ्यो । फिल्ड स्टेसन घोरेपानी थियो । एकपटक उपल्लो मुस्ताङको पदयात्रा गरेको फ्रेन्च पदयात्रीलाई सोधेँ– कस्तो लाग्यो उपल्लो मुस्ताङ ? उसले भन्यो, ‘इट इज डिफरेन्ट ।’ अमेजिङ, ब्युटिफुल त्यस्तो केही भनेन । फ्रेन्च टुरिस्ष्टको जवाफ सुनेपछि अचम्म लाग्यो । पदयात्री सुन्दरताको खोजीमा मात्र हुँदैनन् भन्ने थाहा पाएँ । जसरी संस्कृति सभ्य/असभ्य हुन्न, त्यसरी प्रकृति पनि सुन्दर/कुरूप हुन्न । मात्र भिन्न हुन्छ । विविध हुन्छ ।

खुवालुङ ढुंगा फोर्न यति बजेट छुट्ट्याइएको छ भन्नेले बरु त्यस थलोलाई सांस्कृतिक पर्यटकीय स्थलका रूपमा विकास र प्रवर्द्धन गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ । धार्मिक–सांस्कृतिक पाटो पर्यटनमा प्रकृतिजत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । रह्यो पानीजहाजलाई ठाउँ पुगेन भन्ने कुरो । विज्ञान र प्रविधिको युगमा खुवालुङलाई यथास्थानमा रहन दिई पानीजहाजलाई आवतजावत गर्ने मार्गको खोजी गर्न सम्भव छैन भनेर कसरी पत्याउने ?

त्यस संगमस्थलमा पानीजहाजमा भरिभराउ यात्रुलाई तालिमप्राप्त सम्पदा गाइडले खुवालुङनजिकै आइपुग्दा त्यसको इतिहास र सांस्कृतिक महत्त्वबारे माइकबाट जानकारी गराइरहेको दृश्य ! पर्यटकहरू दंग परेर सुनिरहेको ! र, खुवालुङ आफ्नो नाम जसरी नै कालान्तरसम्म पानीको ढुंगो भइबसेको ! आहा, कति सुन्दर हुन्छ कल्पना !

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७७ १०:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आपा क्हार्पको इन्द्रधनुष

ठूलो विपत्तिलाई सफलतापूर्वक टेकेर त्यसैमाथि उभिएको लेखक हो— तीर्थ गुरुङ । यस अर्थमा ऊ विजेता हो ।
रोशन शेरचन

सूर्योदय हेर्न उक्लनुस्बेलुका अबेरसम्मै बसियो । तीर्थ गुरुङको कथासंग्रह ‘आपा क्हार्प’ को विमोचन सम्पन्न भएको खुसियाली, पोखराको चिसो साँझ मज्जैले तातेको थियो । लेकाली चुल्होको आतिथ्यको न्यायो पनि त्यसमा मिसिएको थियो ।

सखारै मोबाइलले ब्युझिएँ । अर्धनिद्रामै थिएँ । ‘दाइ, सूर्योदय हेर्न उक्लनुस्’, तीर्थ गुरुङको धोद्रो स्वर थियो । ढिलो सुतेकाले उठ्न मन लागेको थिएन । तर, सूर्योदय हेर्ने लालसाले ओछ्यान छाडेँ । छेउको ओछ्यानमा प्रकाशक भूपेन्द्र खड्का मस्त निद्रामै थियो । ज्याकेट र जुत्ता लगाई सिकलेसबाट निस्किएँ । हामी बसेको कोठाको नाम सिकलेस थियो । कोठाको नामकरण स्थानबाट गरिएको थियो— घान्द्रुक, सिकलेस, घनपोखरा आदि । सबै नामकरण सायद गुरुङ गाउँहरूबाटै थियो कि ? मनमनै त्यो आइडियालाई प्रशंसा गरेँ ।

होटल टास्कको रुफटपमा तीर्थ अघि नै उक्लिसकेको थियो । पोखरामा झन्डै तीन दशक बसेँ तर मध्यसहरबाट सूर्योदय देख्न सकिन्छ भन्ने पत्तै भएन । मान्छे त्यतिविधि अनभिज्ञ कसरी हुन सक्छ ? सूर्योदय भन्नासाथ सराङकोटको स्मृति मात्रै आउँथ्यो । तर, अग्लो होटल टास्कको माथिल्लो तला त भ्यु–प्वाइन्ट नै हो । त्यहाँबाट सूर्योदय, हिमाल र पोखरा मनमोहक देखिन्थ्यो । हामी सबैभन्दा माथिल्लो तलामा चढ्यौं । तीर्थलाई उचाइको भय रहेछ । रिंगटा लाग्यो भन्दै ऊ ओर्ल्यो । ऊ ओर्ले पनि म चढिरहने कुरा भएन । म पनि ओर्लें र रुफटपमै उत्सुकतावश घाम कुरिरह्यौं ।

माछापुच्छ्रे र अन्नपूर्ण सेताम्मे नदेखिए पनि प्रशस्त चिसो बोकेर ल्याएको थियो । सडकको सुनसान मिररमा सहर अझै निदाएको देख्न सकिन्थ्यो । ‘ल घाम देखियो,’ तीर्थको धोद्रो स्वर फेरि सुनियो । यसपटक त्यो धोद्रोमा थोरै उत्तेजना पनि मिसिएको थियो । सूर्योदयको आरम्भको दृश्य यस्तो देखियो मानौं अबिरमा लत्पतिएको डबल क्षितिजको आकाशको परत उप्काएर अगाडि बढ्दै छ । अब खिच्नुपर्छ, ढिलो गर्नु हुँदैन, यो चाँडै उदाउँछ, घोरेपानीमा प्राप्त मेरो अनुभव बोल्यो ।

तीर्थ र म क्यामेरामा उक्लँदै गरेको सूर्यको दृश्य खिच्न थाल्छौं । त्यो बिस्तारै ठूलो हुँदै गयो । र, लालीमाको वृत्त फैलँदै गयो । ‘वाउ, सुन्दर, सुन्दर !!!’, मेरो मुखबाट शब्द अनायास निस्किरह्यो (पछि मोबाइल हेर्दा थाहा पाएँ, ब्युटिफुल ब्युटिफुल भनिरहेको रहेछु) । सोचेँ, देखिरहेको त्यो सौर्यमण्डलकै केन्द्र हो । पृथ्वीको मात्र नभई असंख्य प्लानेटहरूको पनि केन्द्र, मठ हो । त्यसैको कारण पृथ्वीमा जीवन सम्भव भएको छ । सौर्यमण्डल मात्र होइन, मिल्की–वे ग्यालेक्सीसहित करोडौं ग्यालेक्सीहरूसँग द्रुत गतिमा फैलँदै गएको ब्रह्माण्डमा हाम्रो पृथ्वी कतै अज्ञात दिशातिर वेगले हुर्रिंदै (स्पिनिङ) छ, सोच्दा अभिभूत भएँ ।

विपत्ति टेकेर उभिएको लेखक

जीवनको ठूलो विपत्तिलाई सफलतापूर्वक टेकेर त्यसैमाथि उभिएको लेखक हो— तीर्थ गुरुङ । यस अर्थमा ऊ विजेता हो । मलाई उसको यो विजयी यात्रा अनन्तसम्म हेर्न मन छ । पहिला मृगौला रोग र पछि पारिवारिक विघटन, सानो विपत्ति होइन । सानो कठिनाइमै हात खुट्टा छाड्ने लेखकहरू प्रितकर हुँदैनन् । त्यस्ता लेखकहरू र जुनसुकै क्षेत्रका त्यस्ता व्यक्तिहरूसँग म तर्कन्छु । रुवावासी गर्नेसँग त छेवै पर्दिनँ । तर, केही लेखकहरू राम्रा मात्र लेख्दैनन्, उनीहरूको जीवनले ऊर्जा पनि प्रदान गर्छन् । तीर्थ गुरुङ मलाई त्यही कोटीको लेखक लाग्छ ।

अघि ‘पाठशाला’ र अहिले ‘आपा क्हार्प’ लेखेपछि, ऊ निरन्तरको यात्रामा देखिन्छ । विमोचन कार्यक्रममा लेखक सरस्वती प्रतीक्षाले सही भनेकी थिइन्– खहरेजस्तो हल्ला गर्दै आउने र हराउने लेखकहरू पनि छन् तर तीर्थ दाइ सेतीझैं कहिले फुक्दै कहिले लुक्दै तर निरन्तर लेखिरहने लेखक हुन् । वक्ताद्वय गनेस पौडेल र कुमारी लामाले पनि कथाकार गुरुङको उच्च मूल्यांकन गरेका थिए ।

दुई दशकभन्दा बढी भएछ, तीर्थ गुरुङलाई चिनेको । ऊ उमेरले भाइ हो तर रचनाधर्मिताले होइन । उसको लेखनको परिपक्वता र स्वतन्त्रचेत लोभलाग्दो छ । यस अर्थमा ऊ मेरो सहयात्री हो । लेखकहरू स्वतन्त्र (इन्डिपेन्डेन्ट) र विज्ञानसम्मत भएको जहिल्यै सुन्दर हुन्छ ।

शान्ति स्तूपा बसिबियाँलो

विमोचनको भोलिपल्ट शान्ति स्तूपासम्मको हाइकिङको कार्यक्रम बन्यो । निबन्धकार कुमारी लामा व्यस्तताले काठमाडौं फर्किइन् । लेखकद्वय गनेस पौडेल र तीर्थ गुरुङ, आर्टिस्ट कृष्ण मर्सानी, त्रिवेणी भाइ र म छोरेपाटनमा ओर्ल्यौं । खाजाघरमा चिया–चना खाई उकालो चढ्यौं । समीको चौतारा हो सायद, त्यसमा कविता वाचन दृश्यांकन गर्‍यौं । कवि भूपीनको ‘सुप्लाको हवाईजहाज’ संग्रहबाट तीर्थले एउटा कविता पढ्यो । मैले गिम्बलमा मोबाइल अड्याएर क्यामरा मोडमा राखेँ । गनेस र मैले भिडियो खिच्यौं । पार्दी, बिरौटाको उज्यालो पृष्ठभूमिमा तीर्थको सिलहट अमूर्त आएको छ । म फ्रेममा अलि उज्यालो खोज्दो रहेछु, गनेस डार्क ।

चौतारोबाट उकालो लाग्छौं । म हिजोको विमोचन कार्यक्रम सम्झँदै छु । तमू समाजले आफ्नो समुदायको प्रतिभाप्रति दर्साएको प्रेम सम्झिरहेको छु । गौरी तमूलगायतको सक्रियता सम्झिरहेको छु । पछिल्लो पाँच–सात वर्षको अवधिमा, पोखराको साहित्यमा हस्तक्षेप सम्झने हो भने त्यो कविता विधामा नभई आख्यानमा देखिन्छ । अब एक्लो लेखकले हस्तक्षेप गर्न अत्यन्त कठिन छ । तीन–चार जनाको समष्टि बल नमिस्सिए अनुभूति गर्ने तहमा हस्तक्षेप अब असम्भवप्रायः नै छ । हिजो एउटा संयोग भएको थियो । ‘नथिया’, ‘पाठशाला’ र ‘पैताला’ लेख्ने तीनै लेखकहरू एकै मञ्चमा देखिएका थिए । भिन्न धारका यी उपन्यासहरूले नेपाली औपन्यासिक फाँटमा देखिने तरंग ल्याएकै हो ।

रैथाने गनेस अन्य मामिलामा पनि चल्तापुर्जा छ । बाटैबाट उसले स्तूपाको एक होटलमा ढिँडो र लोकल कुखुरा तयार पार्न भन्यो । छोरेपाटनबाट एक घण्टाको यात्रा हो । तर, बात मार्दै बिस्तारै उकालो चढ्यौं । घामको न्यायो किरणले डाढमा छरिएर धकेल्दै थियो । स्वच्छ हावाले चराचुरुंगीको चिरबिर बोकेर आवतजावत गरेको देख्न सकिन्थ्यो । प्राकृतिक सान्निध्य र संगतिको मात चढ्दै गएको थियो ।

एलिट अर्ग्यानिक हाउसको छेवै क्रान्तिकारी चे–ग्वेभाराको चित्र कोरिएको थियो । त्यो कुनो सेल्फी कर्नरको रूपमा प्रसिद्ध छ । गनेसले आइडिया फुरायो– अर्ग्यानिक हाउसको अग्लो फलामे भर्‍याङ क्रमशः चढ्ने र त्रिवेणीले तलबाट भिडियो खिच्ने । माथि हलमा पुगेपछि झ्यालबाट क्यामेरातिर फर्केर हात हल्लाउने । गनेस अवतारी हो, विचित्र गर्छ । रुफटपबाट हिमाल, ताल र पोखराको दृश्य अद्भुत देखिन्थ्यो । मैले कवि विमल निभाको ‘आगोनेर उभिएको मानिस’ को एउटा कविता वाचन गरेँ । त्यसपछि गनेस र तीर्थको ‘आपा क्हार्प’ माथिको अनौपचारिक वार्तालाप सुरु भयो । त्रिवेणी, राजु क्षत्री र मैले भिडियो खिच्यौं । उन्मुक्त हाँसो हाँस्दै गनेसले कथाहरूउपर तीर्थको विचार जान्न चाह्यो । मिथककै बारेमा धेरै कुराकानी भयो । गुरुङ मिथकको प्रयोगले शीर्षक कथा ‘आपा क्हार्प’ विशिष्ट बनेको छ । त्यसमा ठूलो छोरासँग भाग्ने आमाको कथा छ । हामीले इडिपस कम्प्लेक्सको बारेमा सोफोक्लेसको ‘किङ अडिपस’ नाटकबाट थाहा पायौं तर त्यो ग्रन्थी (कम्प्लेक्स) हाम्रै जनजाति मिथकमा सदियौंदेखि रहेछ ।

एलिट हाउसको लोकेसन गज्जब छ । हलचल मच्चाउँछ । ढिँडोसँग लोकल कुखुराको झोल खाएर तृप्त भयौं । त्यसपछि शान्ति स्तूपाको दर्शनमा निस्क्यौं । ‘सौं चुहा खाके बिल्ली हज चली’ भनेजस्तै भएको थियो । मांसाहारी खान्की खाएर स्तूपा पुगेका थियौं । कोरोनाको कारण बन्द भएपछि स्तूपा हिजो मात्र खोलिएको रहेछ । करिब पैंतालीस मिनेट रानीवन हुँदै ओरालो हिँडेपछि फेवा किनारमा आइपुग्यौं । इन्द्रधनुषको अर्को रङलाई किनारमै बिदा गरेर डुंगा चढ्यौं ।

चित्रकार कृष्ण मर्सानीसँग

कृष्ण मर्सानी पोखरेली साथी । उनीसँगको परिचयको आयुले तीस वर्ष नाघिसक्यो । मेरा धेरै साथी छैनन् । तर, भएका साथीसँग दस, पन्ध्र, बीस वर्षभन्दा अधिकको घनिष्ठता छ । नयाँ साथी बनाउनुभन्दा पुरानै सम्बन्धलाई मलजल गर्न र सम्भव भएसम्म थाँक्रो हाल्न रुचाउँदो रहेछु, म । नयाँ साथी बनाउने मामिलामा म कन्जरभेटिभ नै छु । म पोखरा जाऊँ, कृष्णसँग कुरा नहोस् वा नभेटिहोस्, त्यो सम्भव छैन । फेवा किनारमा बियर खाएर बात मार्नु प्राथमिकतामा पर्छ ।

विसं २०४५ सालमा पश्चिमाञ्चल वन निर्देशनालयमा रेन्जर हुँदा परिचय भएको । म प्राविधिकतर्फ थिएँ । उनी प्रशासनतर्फ । कृष्णको अर्को परिचय छ, चित्रकारको । मुखाकृति बनाउन उनी अब्बल छन् । हरेक बिहान फेसबुकमा बसिबियाँलो शीर्षकमा उनले लेखक, कवि, राजनीतिज्ञ वा आफ्नो क्षेत्रमा ख्याति कमाएका हस्तीहरूको पोट्रेट बनाएर पोस्ट गरेको वर्षौं भइसक्यो ।

मलाई ताल किनारका रेस्टुरेन्टहरूले जहिल्यै मुग्ध बनाउँछन् । काठको मुढा भएको एउटा रेस्टुरेन्टमा छिर्‍यौं । अगाडि ताल छ । पानी नजिक भएपछि मन अधीर हुन्छ । हिमाल तर तालको विपरीत छ । त्यसले धैर्य र स्थिरता भाव दिन्छ । मन्द बतास चलिरहेको छ । बैंसका रूखहरू मानौं स्वागतार्थ उभिएको छ । बियर अर्डर गर्छौं । कस्तो संयोग ! प्रकृतिको सान्निध्यमा बियर आइपुग्छ— नेचर ब्रान्डको । चुस्की लिँदै अब केहीबेर प्रकृतिछेउ मौन बस्न चाहन्छौं । आखिर हिजोदेखि नै हामीले धेरै बातचित गरिसकेका थियौं ।

प्रकाशित : फाल्गुन १५, २०७७ ११:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×