एक ‘आलोचक’ को घनचक्कर- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

एक ‘आलोचक’ को घनचक्कर

लामो कालखण्ड राजनीति र पत्रकारितामा बिताएका रेशम विरहीको हालको दिनचर्या लेखन–पठन नै हो । पुष्पलाल श्रेष्ठसँगको संगतले कम्युनिस्ट रापतापमा होमिएका उनी अहिलेको राजनीतिप्रति दिग्भ्रमित छन् । भन्छन्, ‘सिद्धान्तअनुसार न पार्टी रह्यो न उसका गतिविधि । कम्युनिस्ट मुभमेन्ट नै कुहिरोको कागजस्तो भयो ।’
‘खुराफात, जालझेल र षड्यन्त्रले लखेट्न थालेपछि क्षयोन्मुख बन्दै गएँ । मैले धेरै पोस्ट देखेँ तर गोल गर्न सकिनँ । मूलभूत कारण त मै हुँ ।’
‘त्यो बेला गद्दार भन्नेहरू नै अहिले पुष्पलालको फोटो झुन्ड्याउँछन्, गद्दार त यिनीहरू हुन् ।’
फणीन्द्र संगम

मोटो गाता भएको पहेँलो फाइल एकसुरमा उधिनिरहेका छन्, जहाँ मिलाएर राखिएको छ– अखबारमा प्रकाशित कविता, लेख र निबन्धका कटिङ । बेलाबेला आफ्नो कवितासंग्रह ‘सातौं बादशाहको रातो कोट’ को लेआउट हेर्न डिजाइनरको कम्प्युटरतिर आँखा पुर्‍याउँछन् । गएको कात्तिक पहिलो साता बागबजारस्थित एक प्रकाशन गृहमा रेशम विरही यस्तै धपेडीमा भेटिए ।

सर्ट, पाइन्ट र इस्टकोट । हिउँजस्तो केस । सदाबहार सफाचट हुलिया । थपिएको थियो त केवल सेतो मास्क । नाकमुख छोपिए पनि उनको परिचित मुस्कान आँखाबाट प्रकट भइहाल्थ्यो । पौने घण्टा गफिएपछि डिजाइनरले डिजाइन फाइनल गरे । आवरणको रातो रङ दाइले मन पराए र केहीबेरमै फुत्त निस्किइहाले ।

करिब सात वर्षअघिसम्म रेशम विरही मेरा लागि बिराना थिए । न चिनेको न कतै भेटेको । राजधानीबाट प्रकाशित ब्रोडसिट अखबारका शनिबारीय परिशिष्टांकमा पहिलोपटक देखेको हुँ, उनलाई । गहकिला शब्द चयन, राजनीतिक चेत र काव्यिक शैलीले म प्रभावित हुँदै गएँ । र, बनेँ नियमित पाठक । सम्झिन्छु, बागबजारमा पहिलो भेट हुँदा उनले रातो हाफ स्वेटरमाथि कोट लगाएका थिए । अनुज पुस्तासँगको घुलमिल निकै लोभलाग्दो छ ।

यसबीच उनको निबन्धसंग्रह ‘सत्ता र स्वप्नदोष’ निस्कियो, जसको ‘ब्लर्ब’ मा लेखिएको छ– म जे हुँ, मलाई त्यही मन पर्दैन । म जातको अहंकार बोक्ने बाहुनको छोरा हुँ तर बाहुन मन पर्दैन । म पेसाले पत्रकार हुँ, पत्रकार देख्दैमा रिस उठ्छ । म सोखले कवि हुँ, कविको आवरण देख्दैमा रन्को छुट्छ । यो मेरो कस्तो मानसिकता हो ? ‘डिप्रेसन’ हो कि अज्ञात विषयको गहिरो ‘इम्प्रेसन’ ?

‘देब्रे आँखा’ निबन्धसंग्रह र ‘प्रेमदासको डायरी’ उपन्यासको इम्प्रेसनले नै मैले लगालग उनका २५ थान निबन्ध पढिभ्याएँ ।

पछिल्लो भेटमा सोधेँ, ‘कतिपय निबन्धमा त मृत्यु चिन्तन पो देखेँ त दाइ, जीवनप्रति किन यस्तो चरम निराशा ?’

‘कहिलेकाहीँ त्यस्तो अनुभूति आउँदो रहेछ,’ उनले प्रस्ट्याउन खोजे । संग्रहका ७ निबन्ध त उनले क्यान्सर अस्पतालको बेडमै बसेर लेखेका रहेछन्, जतिबेला उनको शरीरमा केमो सञ्चार भइरहेको थियो ।

२०७६ को सुरुवाततिरै पायल्सको शंका लागेर उनी उपचारविधिमा थिए । जनसांस्कृतिक महासंघले जेठमा एकल कविता वाचनको कार्यक्रम राख्यो । उनी उपस्थित त भए, तर वाचन गर्न केही कविको साथ लिनुपर्‍यो ।

त्यही बेला समकालीन कवि–लेखकले सोधेछन्, ‘के भयो यार, निकै दुब्लाइसकेछौ त ?’

अनि पो उनी झस्किए । र, केही दिनमै पुगे, त्रिवि शिक्षण अस्पताल । छोरोलाई डाक्टरले खुसुक्क भनेछन्, ‘बुबालाई त आन्द्रामा दोस्रो स्टेजको क्यान्सर छ ।’ बीपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल भरतपुरमा थप जाँच गर्दा एउटै आन्द्राको दुई ठाउँमा क्यान्सर फैलिइसकेको रहेछ । चारवटा केमो चलाएपछि २०७६ असोज ३० मा उनको शल्यक्रिया भयो । ‘अप्रेसन सफल हुन्छ भन्नेमा डा. विनय मात्रै ५० प्रतिशत आशावादी देखिए,’ विरही सुनाउँछन्, ‘कुल १२ वटा केमो चलाइदिए, अहिले स्वस्थ अनुभव गरिरहेको छु ।’

यहीबीच उनले एउटा कवितासंग्रहको पाण्डुलिपि तयार पारे । केही निबन्ध लेखे । उपचारका लागि प्रियजनले आर्थिक सहयोग जुटाइदिए, जसले आफ्नो आत्मबल बढेको उनी बताउँछन् । ‘साथीभाइले बैंक खाता खोलिदिएर खर्च जम्मा गर्न थाले । उपचारको चिन्ता नगर्नु भन्ने सान्त्वनाले म ढुक्क हुँदै गएँ,’ उनी भन्छन्, ‘त्यही कारण अस्पतालमै लेख्न सक्ने आँट बढ्यो ।’

‘राजनीतिमा फिट भइनँ’

लामो कालखण्ड राजनीति र पत्रकारितामा बिताएका विरहीको अहिलेको दिनचर्या लेखन–पठन नै हो । कुनैबेला पुष्पलाल श्रेष्ठसँगको संगतले कम्युनिस्ट रापतापमा होमिएका उनी नेपालको राजनीतिप्रति नै दिग्भ्रमित छन् । सिद्धान्तअनुसार न पार्टी रह्यो न उसका गतिविधि, उनको बुझाइ छ । ‘कम्युनिस्ट मुभमेन्ट नै एक किसिमले कुहिरोको कागजस्तो भयो,’ उनी भन्छन्, ‘डा. केशरजंग रायमाझीको पालादेखि नै दरबारको घूसपैठ र विदेशी शक्ति हाबी भयो । माक्र्सवादी दर्शनलाई अंगिकार गरेर कुनै पनि कम्युनिस्ट चलायमान हुन सकेनन् ।’

सुरुवातमा पुष्पलाल समूह, पछि एमाले र माओवादीसँग जोडिएका विरहीले हालसम्म कुनै राजनीतिक लाभ लिएनन् । धेरै समकालीनले राजनीतिक नियुक्ति पाइसके, कतिपय त्यही लोभमा चाकडीहरूको लाइनमा घुस्रिएका छन् । तर, विरहीलाई चितवन–काठमाडौं धाउनुमै आनन्द छ ।

‘आफूले ठानेजस्तो राजनीति भएन कि तपाईं राजनीतिमा फिट हुनुभएन दाइ ?’

‘म फिट नभा’ को हो । अहिले पनि कुनै राजनीतिमा लागेँ भने म फेल नै हुन्छु । राजनीतिमा त झूटो बोल्न सक्नुपर्ने, बेइमानी गर्न सक्नुपर्ने, कार्यकर्तालाई भ्रममा राख्न सक्नुपर्ने फरक चरित्र चाहिने रहेछ । खरो कुरा गरेर नेतृत्वमाथि आलोचना गर्‍यो, पूर्वाग्रह साधिहाल्छन् ।’

चितवन गीतानगरस्थित अरुणोदय माविमा उनी २०२६ सालमा विद्यार्थी संगठनको सभापति बनेका थिए । उनको राजनीतिक इन्ट्री त्यही थियो । पछि अनेरास्ववियुको जिल्ला सदस्य बने । २०२८ मा रूपलाल विश्वकर्मामार्फत पुष्पलाल श्रेष्ठ समूहको पार्टी सदस्यता लिए । त्यसबेला कम्युनिस्ट पार्टी टुटफुटमा रुमल्लिइसकेको थियो । पुष्पलालसँग तुलसीलाल अमात्यहरू छुट्टिइसकेका थिए । पछि मदन भण्डारी, जीवराज आश्रित, मोदनाथ प्रश्रितहरू पनि अलग भए ।

२०२९ मा पुष्पलालनिकट अखिल भारत नेपाली छात्र फेडेरेसनको अधिवेशन हुने भयो । विद्यार्थी फाँटको केन्द्रीय कमिटीमा रहेकाले नेपालबाट विरहीसहितका प्रतिनिधि वनारस पुगे । सम्मेलनमा राति सांस्कृतिक कार्यक्रम चल्थ्यो, जसमा मोदनाथ प्रश्रितको टोलीले ‘पचास रुपैयाँको तमसुक’ नाटक देखाएको स्मरण गर्छन्, उनी । यही अधिवेशनले पुष्पलालसँग उनको निकटता बढ्यो । पार्टी कामकै सिलसिलामा दरभंगा र पटना पुग्दा उनले पुष्पलालकै सान्निध्य पाए ।

पार्टीमा जब स्वार्थ र जालझेल झाँगिदै गयो, विरहीमा विरह जाग्न थाल्यो । २०३८ देखि उनी सक्रिय राजनीतिबाट टाढिए । पुष्पलालमाथि गद्दारको संज्ञा दिँदा नै उनलाई निकै बिझिसकेको थियो । नेपालमा संयुक्त आन्दोलन हुनुपर्छ भन्दै पहिलोपटक प्रस्ताव राख्दा कम्युनिस्टहरू नै पुष्पलालमाथि खनिए । कांग्रेससँग मिलेर पञ्चायत र राजा फाल्नुपर्छ भन्ने उनको प्रस्ताव अस्वीकार्य बन्यो । यसका लागि उनले बीपी कोइरालासँग पनि छलफल गरे । तर, कम्युनिस्टले धोका दिने ‘शंका’ ले बीपीले समेत सहमति जनाएनन् । मोहनविक्रम सिंहले त ‘गद्दार पुष्पलाल’ शीर्षकमा किताबै लेखे । भलै पछि नाम परिवर्तन गरी ‘क्रान्तिमा भ्रान्ति’ बनाइएको छ ।

‘एउटा गुलेलीले दुइटा चरा (राजतन्त्र र पञ्चायत) कसरी मर्छ भन्ने उनीहरूको प्रश्न थियो,’ विरही सम्झन्छन्, ‘पुष्पलाललाई सहयोद्धाहरूले बिस्तारै साथ छाड्दै गए । अवस्था निकै कमजोर बन्दै गयो । एक असल कम्युनिस्टको दयनीय अन्त्य हुन पुग्यो ।’ पुष्पलालको त्यही संयुक्त आन्दोलनको अवधारणामा टेकेरै २०४६ को आन्दोलन सफल भएको उनको दाबी छ । ‘त्यही अवधारणाले २०६२/६३ को आन्दोलन सफल भयो,’ विरही भन्छन्, ‘त्यो बेला गद्दार भन्नेहरू नै अहिले पुष्पलालको फोटो झुन्ड्याउँछन्, गद्दार त यिनीहरू हुन् ।’

विरहीका बुझाइमा कम्युनिस्ट दुईखालका छन्– विचारका लागि विचार भन्ने अति जडसूत्रवादी । र, सिद्धान्तलाई आफ्नो देशअनुसार लागू गर्नुपर्छ भन्ने नरमपन्थी । भन्छन्, ‘मलाई एमालेको लेबल लगाए लगाऊन्, जनताको बहुदलीय जनवाद नै नेपाली माटो सुहाउँदो राजनीतिक सिद्धान्त हो । त्यसैको प्रभावले एमाले शक्तिशाली बनेको थियो ।’ तर, त्यसैलाई भजाएर राजनीतिक लाभ लिनेहरूप्रति उनको खुब घृणा र आक्रोश छ ।

कम्युनिस्टको आवरणमा सामन्तवादी चरित्र देखाउने अनि विदेशीको छाया बनेर नांगो राष्ट्रवादको नारा उराल्ने कम्युनिस्ट पनि देखेका छन् उनले । ‘माक्र्सवादले राष्ट्र, धर्म, व्यक्तिगत सम्पत्तिलाई अस्वीकार गर्छ तर केपीजस्तो कम्युनिस्ट भन्नेले पशुपतिमा सुनको जलहरी हाल्छन्, सत्तामा आउनेबित्तिकै प्रचण्ड भैंसी पूजा गर्न पुग्छन्,’ आक्रोश मिश्रित आवाजमा उनी चर्किए, ‘बोका काटेर सिंहदरबार प्रवेश गर्नेहरूलाई पनि मैले राम्रैसँग चिनेको छु ।’

माओवादी धम्की

२०५९ को एक साँझ विरही ‘नेपालगन्ज एक्सप्रेस’ को कार्यालयमा लेख छोडेर फर्किइरहेका थिए । अचानक बन्दुकधारीको समूहले घेरा हाल्यो । धम्क्याउँदै भन्यो, ‘सक्छस् भने हाम्रो समर्थनमा लेख्, हामीविरुद्ध यस्तै लेख्दै गइस् भने कारबाहीमा पर्लास् ।’ पत्रिका भर्खर प्रेस नपुग्दै कसरी उनीहरूसम्म सूचना पुग्यो भनेर विरही चकित परे । आफ्ना तर्क पेस गरे र जसोतसो फुत्किएर घर पुगे ।

तत्काल सम्पादक शिव डोटेल र काठमाडौंमा अरू पत्रकारलाई जानकारी गराए । एफएम र भोलिपल्ट अखबारमा उनलाई धम्की दिइएकोबारे समाचार सार्वजनिक भयो । ‘म त रुपैडियामा गएर पत्रकार सम्मेलन गर्ने योजनामा थिएँ, यता एमाले र माओवादीबीच संवाद भइसकेको रहेछ,’ उनले सम्झिए, ‘माओवादीकै एक इन्चार्जले पनि खबर गरेर घटनाप्रति गल्ती स्विकारे । भोलिबाट कुनै समस्या हुन्न भनेपछि मात्रै म चुप लागेँ ।’

भोलिपल्ट उनको लेख छापियो– ‘कमरेड प्रचण्ड, तपाईंलाई रगत कति मिठो लाग्छ ?’ शीर्षकमा । ‘सुरुवातमै रगतको तात्पर्य रगतै खाने भन्ने होइन, रगतको खेल कहिलेसम्म भनेर प्रस्ट पारेको थिएँ,’ विरही भन्छन्, ‘उनीहरूको धम्कीले मेरो कलम रोकिने पनि होइन । त्यसपछि मसँग जोरी खोज्न पनि चाहेनन् ।’ नौलो जनवादी गणतन्त्र नआउन्जेल दीर्घकालीन जनयुद्ध भन्ने कार्यदिशा उनलाई चित्त बुझेको रहेनछ । ‘यो वा त्यो ढंगले तपाईंहरूले आत्मसमर्पण गर्नुपर्ने हुन्छ । कहिलेसम्म रगतबाट सन्तुष्टि प्राप्त हुन्छ ? भनेर प्रश्न गरेको थिएँ,’ लेखको मजबुनबारे उनले भने ।

संयोग वा दुर्घटना, उनी पछि माओवादीमै लागे । त्यो प्रवेशलाई उनी ‘मनोवैज्ञानिक दबाब’ भन्छन् । ‘एमालेमा सबै स्वार्थका झुन्ड मात्रै भए, मलाई माथि आउनै नदिने,’ उनले बाध्यता सुनाए, ‘चितवनका सबै साथीभाइ माओवादी बनिसकेका थिए । यता एमालेप्रति वितृष्णा जागिसकेको थियो ।’

सिधै जिल्ला कमिटीमा प्रवेश त पाए तर राजनीति त्यहाँ पनि उनले सङ्लो देखेनन् । ‘उही जालझेल, खुराफात, अहंकार, मैमत्त ट्यापे–मुन्द्रेहरू,’ उनी भन्छन्, ‘बाहिरबाट निकै क्रान्तिकारी चरित्र होला भन्ने लाग्थ्यो, भित्र पसेपछि चित्त बुझेन । भोलि मन्त्री पाउँछु भने पनि म बसिराख्नु हुन्न भनेर तीन महिनामै बाहिरिएँ ।’

अनि फर्किए, पुरानै घर । नेपागन्जमै रहेर एमाले अञ्चलको प्रचार विभागमा बसे । तीन–चार वर्षयता उनी पूर्णरूपमा निष्क्रिय छन् ।

पार्टी छाडी पत्रकारिता

कम्युनिस्ट पार्टीको टुटफुट र गुटका कारण पनि विरही विरक्तिइसकेका थिए । २०३७/३८ देखि राजनीति छाडेर सक्रिय पत्रकारितामा लागे । त्यसो त २०२५ मै उनी हस्तलिखित पत्रिका ‘भुंग्रो’ निकाल्थे । २०२८ मा गोविन्द वियोगीको ‘मातृभूमि’ र २०३७ मा बालमुकुन्ददेव पाण्डेको ‘प्रतिध्वनि’ पत्रिकाको डेस्कमा काम गरे । चितवन गएर आफैँले ‘मुलुकी आवाज’ र ‘भरतपुर’ पत्रिका निकाले । फर्केर २०४८ मा ‘कामना’ पब्लिकेसन्सको सह–सम्पादक बने । फिल्मी रिपोर्टिङदेखि ‘साधना’ मा अपराध रिपोर्टिङसमेत गरेका उनले नेपालगन्जमा करिब १५ वर्ष नेपाल प्रेस इन्स्टिच्युटमा रहेर प्रशिक्षण दिए ।

ललितपुरमा ‘अभिनन्दन’ दैनिक पनि सञ्चालन गरेको उनीसँग अनुभव छ । ‘एक रुपैयाँमा बेच्थ्यौंं, पछि कान्तिपुर प्रकाशनपछि यो पत्रिका बन्द भयो,’ उनी सम्झिन्छन् ।

पञ्चायतकालीन र अहिलेको पत्रकारितामा उनी तात्त्विक भिन्नता देख्दैनन् । त्यो बेला पीतपत्रकारिता थियो । हरेक मिडियामा पञ्चायतको घूसपैठ । आफूलाई ठूला कम्युनिस्ट र कांग्रेस भन्ने पनि दरबारसँग मिलिराखेका हुन्थे । पञ्चायतमै दुई गुट थिए, जो एकअर्काको भरमार आलोचना गर्थे । परिस्थिति भिन्न भए पनि दलको पछाडि नलाग्ने पत्रकारिता अहिले पाउन गाह्रो हुने उनको ठम्याइ छ । ‘स्वतन्त्र पत्रकारिता कहाँ छ नेपालमा ? यो त फगत नारा हो,’ उनी ढुक्क छन्् ।

उनी पत्रकारिताबाट समेत निवृत्त भए, घरायसी व्यवहारबाट मुक्त भए । अहिले धेरैजसो बसाइ छोराहरूसँग काठमाडौंमै छ । निरन्तर लेखिरहेका छन्, भ्याएसम्म कार्यक्रममा सहभागी हुन्छन् । ‘तर म प्रचारको भोकोचाहिँ होइन,’ भन्छन्, ‘ब्रोडसिटमा एकै दिन तीनतिर लेख छापिएको मलाई फिटिक्कै मन पर्दैन ।

१३ महिना जेल

गोरखाको हर्मीमा २००९ मा जन्मिएका विरही २०१५ मा परिवारसहित चितवन झरे । २०५२ मा नेपालगन्ज पुगे र फेरि चितवनै फर्किए, २०६६ मा । आफ्नै सुरमा भौंतारिँदै नेपालगन्जमा १४ वर्ष बिताएका उनीसँग त्यहाँका अनेक स्मृति मस्तिष्कमा खाँदाखाँद छन् । कविता, निबन्ध वा आख्यानमा त्यसको प्रतिविम्ब झल्किन्छ नै ।

२०३२ मा दुई वर्षजति स्कुल पढाएका उनले छोटो समय साझा प्रकाशनको इलाम शाखामा काम गर्ने मौका पाए । त्यसभन्दा बढ्ता जागिरे अनुभव उनीसँग छैन । इलाम छँदा चितवनमा भएको पर्चा काण्डमा उनको नाम पनि मुछियो । रूपलाल विश्वकर्माको समूहले पञ्चायत र राजाविरोधी पर्चा छरेपछि धेरै जना गिरफ्तार भएका थिए । इलामबाट वीरगन्जतिर हान्निएका उनी त्यहीँबाट पक्राउ परे– २०३३ सालमा । ‘६ महिनामै जागिर गुम्यो,’ उनी भन्छन्, ‘राजकाज अपराधमा ९ महिना र हिरासतमा ४ गरी १३ महिना जेलको चिसो हावा खानुपर्‍यो ।’

‘देब्रे आँखा’ मा निकट साथी श्यामलसँगको संवादमा उनले भनेका छन्, ‘राजनीति मेरा लागि दुनियाँ बदल्ने खेल हो । तर, अचेल देख्छु– दुनियाँ बदल्नेहरू आफैँ बदलिएका छन् । ती भारतका र अमेरिकाका दलाल भएर बदलिएका छन् । म जहाँ थिएँ त्यहीँ छु । एक अंश बदलिएको छैन ।’

जीवनको घनचक्करमा रुमल्लिएका विरही किन बदलिन चाहेनन् ?

‘मैले धेरै पोस्ट देखेँ तर गोल गर्न सकिनँ,’ उनको आत्मस्वीकृति छ, ‘मेरा साथीहरूले अनेक तिकडम गरेर फड्को मारिरहे, त्यो देख्दा मेरो राजनीतिक–साहित्यिक सक्रियता तिरोहित हुन पुग्यो । म क्षयोन्मुख बन्दै गएँ । खुरापात, जालझेल, षड्यन्त्रले मलाई असर गर्‍यो तथापि मूलभूत कारण त मै हुँ ।’ उनी कतिसम्म मुडी पनि छन् भने दुई दशकअघि आफ्नै शैक्षिक प्रमाणपत्रसमेत च्यातेर फालिदिएका रहेछन् । ‘उमेर पनि नाघ्यो, जागिर खान पनि आवश्यक छैन भन्ने लाग्यो,’ फिस्स हाँस्दै भन्छन्, ‘उमेरमा अराजक स्वभावकै थिएँ, सोचें– यो कागजको के काम †’

‘मुलाको बोक्रा र आलीमुनिको झ्याउँकिरी’, ‘भित्ताको रङ’, ‘मंगली गुप्ताको पान’, ‘थालथालमा सपना’ र ‘तुरुप’ उनका प्रकाशित कवितासंग्रह हुन् । नयाँ कविता–किताब चाँडै प्रकाशन हुँदै छ भने दुई उपन्यासको ड्राफ्ट तयार छ । यी कलमजीवी फकिरलाई जीवनमा केही पाइनँ वा गुमाएँ भन्ने कुनै गुनासो छैन । सबैले शिखरै चढ्ने हो भने भुइँमा बस्ने को ? भनेर चित्त बुझाउँछन् । ‘मन्त्री, सांसद हुनु नै ठूलो कुरा हो र ?’ उनी भन्छन्, ‘लामो समय पत्रकारिता गरेँ । साहित्य लेखिरहेकै छु । भावनात्मक रूपमा शिखर चढी नै रहेको छु । मेरो सन्तुष्टि यही हो ।’

(शनिबार प्रकाशन हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करण ‘शनिबार विशेष’बाट ।)

प्रकाशित : चैत्र ६, २०७७ २०:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कर्णालीका मान्ठ

हिमाल, डाँडापाखा र उराठलाग्दा चाउरिएका अनुहारहरू भएर कर्णाली दुर्गम भएको होइन । भएको हो– सामाजिक कुरीतिले ।
हीरा बिजुली नेपाली

केही वर्षअघि कर्णालीको गुम्दै गएको समृद्धिबारे लेखिएको, सायद पहिलो पुस्तक, ‘समृद्ध कर्णालीको दुःख’ पढ्ने अवसर पाएको थिएँ । सोमत घिमिरे र टीका भट्टराई लिखित उक्त पुस्तकले राज्यका मूलधारका भनिएका पत्रकार, लेखक र राजनीतिक दलहरूले ‘दुर्गम, भोकमरी’ हुने ठाउँ भनेर दिएको परिचयको खरो प्रतिकार गरेको छ । साथै ‘गोर्खे राज्य’ को जितअघिको समृद्ध कर्णालीले सिमान्तीकरणको चपेटामा परी आफूसँग भएका समृद्धिका आधार भत्काउँदै कालान्तरमा दुःखी र दरिद्र भएको तीतो सत्य प्रकाश पारेको छ ।

भर्खरै लेखकद्वयमध्येका भट्टराई र मित्र सम्राट् कट्वालको ‘कर्णाली पिपुल एन्ड प्लेसेस’ नामक फोटो किताब हात परेको छ ।

पुस्तकभित्रका कैयौं फोटासँग मेरो कसिलो साइनो पनि छ । मुगु, हुम्ला र जुम्लाका बस्तीहरूमा सडक नाटक देखाउँदै फेरो मारिरहँदा कति ठाउँमा राति पुगेको छु त कति ठाउँमा बिहानै । केही ठाउँमा पकाएको कुखुराको मासु बोकेर हिँडेको छु त कुनै ठाउँमा छुवाछुतका कारण गाउँलेको बारीमा पकाएर खाएर हिँडेको छु । धेरै फोटा मुगुकै भएकाले होला तिनले मेरो बालापनलाई पनि ताजा बनाइदिएका छन् ।

पुस्तकले कर्णालीवासीले नै कहिल्यै याद नगरेका र खासै महत्त्व नठानेका हाम्रा सामाजिक, सांस्कृतिक तथा वातावरणीय पक्षलाई सुन्दर तरिकाले प्रकाशमा ल्याएको छ । बाहिरियाहरूको चस्मा फेरिदिएको छ । तर, पुस्तकको भूमिकामा केदारभक्त माथेमा लेख्छन्, ‘कर्णाली नेपालको सबैभन्दा दुर्गम ठाउँ हो ।’ पछिल्ला अनुच्छेदहरूमा भने कर्णालीको सुन्दरतालाई उनले नकारेका छैनन् । त्यसैगरी नेपालका लागि स्विटजरल्यान्डकी राजदूत एलिजावेथ भोन क्यापलरले भूमिकामै ‘जातीय विविधता, भौगोलिक विविधता, कृषि उत्पादन र सांस्कृतिक सम्पदाहरूको धनी हुँदाहुँदै कर्णालीले दुर्गमताको पनि प्रतिनिधित्व गर्छ’ भनेकी छन् ।

यी दुई भूमिकामा घोरिने हो भने सजिलै बुझ्न सकिन्छ– कर्णालीको ‘दुर्गमता’ प्रचारमा बौद्धिकहरू जुटेका छन् । कुनै ठाउँको भौगोलिक कठिनताले मात्रै दुःखको भीमकाय भासभित्र छिराउँछ भनेर कसरी भन्न सकिन्छ ? यदि मान्छेको चेतना समृद्ध हुने हो भने उसले भीरपहरामै अत्याधुनिक वैज्ञानिक प्रविधिको प्रयोगले आफ्नो जीवनलाई सजिलो बनाउन सकिहाल्छ, जसको प्रमाण संसारभरै छरपस्ट छन् ।

हाम्रो समाजलाई दयनीय परिस्थितिमा पुर्‍याउने त हिन्दु धर्मीय भाग्यवादी सोचद्वारा निर्मित तहगत सामाजिक संरचना हो । मूल कुरो बिर्सेर खालि भीरपाखाको पछि दौडिरहनु कसरी सही विश्लेषण हुन्छ ?

सामाजिक कुरीतिको कालो बादलमाथि टेकेर पुस्तकले कर्णालीका कैयौं सकारात्मक पाटालाई केलाउने प्रयास गरेको छ । हिमाल भएर, डाँडापाखा भएर, उराठलाग्दा चाउरिएका अनुहारहरू बस्ने भएर कर्णाली दुर्गम भएको होइन । भएको हो– धार्मिक अन्धभक्ति, सामाजिक कुरीति, सामन्ती जातिवादी समाज भएकाले । यो तथ्य मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टबाहेक कसैले विश्लेषण गर्नै चाहेनन् ।

कर्णालीबाहिर बसेर कर्णालीसम्बन्धी फिक्का टिप्पणी गर्न रुचाउने बाँकी संसारले कर्णालीबारे शताब्दीऔंदेखि कर्णालीका दुर्गमताका एकतर्फी कथा लेख्दै आएका छन् ।

भौगोलिक विकटता, शून्य कृषि उत्पादन, चामल, भोकमरी र खडेरी, पुग्नै महिनौं लाग्ने कथा, यावत् यावत्...। तर, आजको बदलिँदो पर्यटन उद्योगको फड्कोले कर्णालीमा नयाँ साहु मात्रै जन्माएको छैन, जनसमुदायलाई आफ्ना कला, सिप र ज्ञानको प्रक्रियाको महत्त्व बुझ्नसमेत सघाएको छ । सदियौंदेखिको एकोहोरो कोकोहोलोलाई भंग गरेको छ । आज कर्णालीले परिचयका नयाँ वाक्यांश पाएको छ । जस्तो, हाइकिङ र ट्रेकिङको अपार सम्भावना बोकेको स्थान, कला–साहित्यको ऊर्वरभूमि, यार्सागुम्बा पाइने ठाउँ, अर्ग्यानिक कृषि र तरकारी हुने ठाउँ, स्याउ र सिमीका लागि प्रख्यात ठाउँ, आदिइत्यादि । दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न यस्ताखाले पुस्तकले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् ।

‘मनोरञ्जन’ शीर्षकमा राखिएका दुई फोटाहरूमध्ये पहिलो फोटोमा कुनै गाउँमा महिलाले देउडा खेलिरहेका छन् र छेवैमा एक जना पुरुषले मादल बजाइरहेका छन् । त्यस्तै अर्को फोटोमा एउटा हुड्केले हुड्को बजाउनुको साटो खैंजडी बजाइरहेको देखिन्छ । यी दुई फोटाले समयको बदलिँदो रेखामा कर्णालीको बदालिँदो सांस्कृतिक पुनर्गठनको प्रक्रिया झल्काउँछन् । यसबाट समाजमा नयाँ कुराले पुरानो कुरालाई प्रतिस्थापन गर्दै छ भन्ने तथ्य झल्काउँछ । पुस्तकले कर्णालीमा परम्परागत ज्ञान, सिप, कला र संस्कृतिको अन्तरपुस्तैनी हस्तान्तरण प्रक्रिया विस्तारै गुम्दै गइरहेको प्रस्ट पार्छ ।

‘एन्थिनिसिटी ग्रुपस्’ शीर्षकको सायद मुगु र हुम्ला जिल्लाको दोसाँधको कुनै गाउँमा खिचिएको, फोटोमा परम्परागत र स्थानीय स्तरमै उत्पादित कपडाको भेषभूषामा सजिएकी एक महिलासँगै दुई साना बालकले बजारिया फेन्सी कपडा लगाएका छन् । ती महिला र बालकहरूले कर्णालीका फरक पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्छन् । यो फोटोले उत्पादनको आफ्नो संयन्त्र गुमाएर हामी बजारमुखी र परनिर्भर बन्न थालेको संकेत गर्छ । पुस्तकले १० वर्षे माओवादी ‘जनयुद्ध’ लाई पनि समेट्ने प्रयास गरेको छ । कर्णालीका जनतामा जनयुद्धप्रेम कति थियो ? कुन स्तरसम्ममा जनयुद्ध स्थानीयकरण भएको थियो ? बुझ्न ‘द पिपुल्स वार’ भन्ने शीर्षकमा समेटिएको एउटै फोटो हेरे पुग्छ, जसमा एक जना अधबैंसे महिलाले एक हातमा सुल्फा समातेकी छन् त अर्को हातले लालसलाम गरिरहेकी छन् ।

केहीको मत यो पनि छ कि ‘जनयुद्ध’ ले कैयौंको घरबार भत्कायो, कैयौंलाई विस्थाापित बनायो । तर, त्यही ‘जनयुद्ध’ ले सोझासाझा, गरिब, आदिवासी, जनजाति, दलित, महिलाजस्ता हजारौं वर्षदेखि राज्यद्वारा नै नियोजित रूपमा सिमान्तकरणमा पारेका समुदायलाई आफ्ना लागि आफैं लड्नुपर्छ भन्ने ‘महान् शिक्षा’ दिएको हो । ‘जनयुद्ध’ झल्काउने सहिद गेटहरू, पथ्थरमा कुदिएका हँसिया हथौडा अंकित झन्डाहरू, कयौं भित्ताहरूमा लेखिएका मन र शरीर दुवै हल्लाउने मार्क्सवादी नाराहरू अहिले पनि कर्णालीका कुनाकन्दरामा छरपस्ट देख्न सकिन्छ । भलै, अहिले परिस्थिति बदलिएको छ । ‘वर्ग संघर्ष’ अहिले ‘व्यापार संघर्ष’ बनेको छ । नेपाली ‘उच्च जातीय कमाउनिस्ट’ अहंकारले मार्क्सवादलाई आत्था बनाइरहेको छ । पुस्तकले कर्णालीमा व्याप्त जात व्यवस्था र यसको कुरूपताको छोटो चर्चा पनि गरेको छ । तर, धारणा बनाउन पर्याप्त छैन, जसमा कालीकोटको कुनै गाउँमा एक जना कथित माथिल्लो जातको मानिसले एक गिलास दूध कथित तल्लो जातको मानिसले समातेको गिलासमा नछोईकन खन्याइरहेको छ ।

न्यारेसनमा लेखकहरूले यसलाई पनि ठूलो परिवर्तनको संज्ञा दिँदै खुसी व्यक्त गरेका छन् । किनकि त्यसअघि त्यस ठाउँमा कुनै पनि बाहिरियाहरूलाई गाईको दूध किन्न दिइँदैनथ्यो, जसको मारमा समाज रूपान्तरणको नारासहित गएका गैरसरकारी संस्थाका हाकिमहरू पनि पर्थे । केही अपवादबाहेक आजसम्म कर्णालीका दलितका विषयमा लेखिएका सन्दर्भहरू पूराका पूरा भाग्यवादी चिन्तनबाट ग्रसित छन् । अझै पनि कर्णालीवासी नै भएर लेखेका योगी नरहरिनाथदेखि आजसम्मको कुनै पनि साहित्यमा यहाँका दलित र महिलालाई ब्युँझाउने प्रगतिशीलता देखिँदैन । पढेलेखेका यी ‘अबुझ’ हरूलाई पनि लाग्छ कि दलित र महिला भएर जन्मिनु भाग्य वा कर्मको फल हो । यही कर्मकै फल सम्झेर यहाँका दलितका कैयौं पुस्ता आफ्नो पुर्पुरोमा धारेहात बजार्दै विरहका गीत गाउन विवश भए–

कालिका लड्कन्या माछा कर्णालीका भेल फेर्नै नसकिन्या भैगो करिमका खेल खासमा कर्णालीका दलितमा यो मानसिकताको विकास हिन्दु धर्मीय भाग्यवादी चिन्तनले गरेको हो भन्नेमा दुईमत छैन, जुन अँध्यारो पाटोलाई च्यात्नै पर्छ ।

पुस्तकले सामान्यतः जात व्यवस्थाबाहिरको विभेदरहित समाज भनेर चिनिएको कर्णालीको लामा समुदायभित्र पनि छुवाछुत र विभेद उजागर गरेको छ । लामा समुदायका दलितलाई घारा भनिन्छ, जसले खसान क्षेत्रका दलितको भन्दा सयौं गुणा उत्पीडन सहेर बसेका छन् । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र प्राकृतिक सम्पदामा पूर्णतः बन्देज लगाइएको छ, जुन कुरामा जिल्ला सदरमुकाममा संघर्षरत दलित अगुवासमेत अनभिज्ञ छन् । थोरै जनसंख्याको त्यो समुदाय धन र बलले शक्तिशाली लामा वा भोटे समुदायसँग जुध्न सकेको छैन । उनीहरूको यो विभेदको कथा खसान दलितको जत्तिकै लामो हो या लामाहरूले पनि पछि हिन्दु तहगत जातीय संरचनाको देखासिकी गरेर हो ? अनुसन्धानको विषय छ ।

तलको कालीकोट पाचाल झरनादेखि माथिको यारी हिल्सासम्म, दख्खिनको सिंजा उपत्यकादेखि उत्तरको लिमी उपत्यकासम्म, बाजुराको कोल्टी बजारदेखि डोल्पाको भिजार गाउँसम्मका सानाभन्दा साना नानीदेखि बूढापाकाका फोटा लोभलाग्दा छन् । यो फोटो–किताबले कर्णालीभित्र रहेको कृषिप्रणाली, मौसम र हावापानी, जनसमुदायको लवाइखवाइ, धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परागत सिप तथा ज्ञानको प्रणाली, चलिरहेको शैक्षिक परिवेश, स्थानीय उत्पादन र औद्योगिकता, वन तथा वातावरण र जनयुद्धको प्रभावलगायत धेरै विषय समेट्ने प्रयास गरेको छ । बहुआयामिक विषय समेटेको यो पुस्तक कर्णाली अध्ययन/अनुसन्धान गर्नेलाई सन्दर्भ सामग्री बन्न सक्छ ।

पुस्तकले सिंगो कर्णाली घुमाउँदा–घुमाउँदै पनि कुनै विशेष विषयमा गहिरो ज्ञान दिन भने चुक्यो भन्ने लाग्न सक्छ । कर्णालीसम्बन्धी लेखिएका अन्य पुस्तकजस्तै यो पनि कुनै एउटै विषयमा धारिलो तर्क र दृष्टिकोण पेस गर्न चुकेको छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २९, २०७७ ११:४४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×