थला परेको नुनथलो- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

थला परेको नुनथलो

कुनै जुगको झिलीमिली ठोरी न आज बचेको छ, न त नुनथलो । ठोरी गुमनाम छ । न यहाँ नुन बोक्नेको लर्को लाग्छ न त भिखनाठोरीमा रेल गुड्छ ।
नवीन विभास

प्रधानमन्त्री केपी ओलीले ‘मिथ’ का राम नेपालमा जन्मेको दाबीसँगै गुमनाम ठोरी सञ्चारमाध्यममा (दुई/चार दिन नै सही) झुलुक्क झुल्केको सत्य हो । योभन्दा पनि सत्य हो, भारतमा मोदीले जसरी नेपालमा ओलीले गरेको ‘राम’ राजनीति । त्यत्ति नै सत्य हो, नुन बोक्ने हटारु लर्को लाग्ने कुनै जुगको नुनथलो ठोरी हो । भिखनाठोरीमा गुड्ने रेल गीत भएर फुलेको नि सत्य हो–

झुलुक्कै हेर्दा टलक्कैमा टल्किरहने हिमालबाट

खोलो झर्‍यो बेसी सललल

नदेखे माया के हो कसो देखे माया झलमल

तोरीको तेल, ठोरीको रेल,

तिम्रो हाम्रो साली, अब छैन बेल,

गयो अब हाम्रो दिन

सलल रेलमा है, घरजम गर्नुछ बेलैमा (मै नाचेँ छमछम्ती, अमृत गुरुङ, नेपथ्य ब्यान्ड) ।

यति ‘सत्य’ वाल कुनै जुगको झिलीमिली ठोरी न आज बचेको छ न त नुनथलो । न ठोरीमा नुन बोक्नेको लर्को लाग्छ न त भिखनाठोरीमा रेल गुड्छ । हटारुले छाडेको बास ठोरी अचेल ‘सिंहदरबार उपेक्षा कोरोना’ ले न गरिखाने न मरिजाने ‘थला’ परेको छ । गुमनाम छ ।

...

गोर्खा हर्मीबाट बाटो लागेको हटारु हूलले साँझपख मर्स्याङ्दी डुंगा तर्छ । तरेर मर्स्याङ्दी पल्लो किनारमा पहिलो बास बस्छ । सिङारेठाँटी हुँदै बाँसपानी थाप्लोमा पुगेपछि दोस्रो बास हुन्छ । तेस्रो बास जुगेडी ।

चौथो बास ? चौथो बास बस्न भने बहस चल्छ । ‘समय’ नापजाप बहस । कारण, चारकोसे झाडीवासीको आक्रमणबाट बच्नु छ । झाडीमै रात परे बासको समस्या त छँदै छ, त्योभन्दा चर्को समस्या छ, जंगली जनावरको आक्रमण । उज्यालो नबिलाउँदै घना जंगल पार गर्न नसकिए सबेरै सही, झुवानीमा बास बस्छ । झाडीमै रात झरे झर्ला भन्न त हटारु ‘जम्बो’ हूल चाहिन्छ । जुन हूल पंक्तिबद्ध भएर राँको बालेर हिँड्छ, जनयुद्धकालीन माओवादी मसाल जुलुसजस्तो । राँकोले दुई काम गर्छ । एक, अँध्यारोमा बाटो देखाउने । दुई, जंगली जनावरको सम्भावित आक्रमण टार्ने ।

पाँचौं बास ठोरीमा हुन्छ ।

झन्डै एक दर्जन दिनलाई पुग्ने सामल सामा गरी ठोरी पुगेको हटारु लर्कोले डोको बिसाउँछ । डोकोबाट झिकेको फापर, माससित नुन, मट्टितेल, परिवारको आङको रङ फेर्ने लुगासँग साट्छ । त्यसपछि बल्ल हटारु पाइला घरतिर फर्कन्छ ।

हर्मीबाट नुन हाट गएका पिता पाइला पछ्याउँदै पुगेको ठोरी स्मरणरत साहित्यकार मोदनाथ मरहट्टाको हटारु सिलुक जारी छ । तनगाडीले गोर्खा छाडे पनि हर्मी–ठोरी गर्ने मरहट्टा मनगाडीमा ब्रेक लागेको छैन ।

नुनथलो

चितवनमा बसोबास व्यवस्थाका लागि हजारौं बिगाहा जग्गा खोलिनुअघि ठोरी चितवनको मुख्य बजार हो । ...हेटौंडा–भरतपुर सडक बन्नुअघि तोरी र खाद्यान्नको अधिकांश ठोरी भएर भारत लाने हो । ...ठोरी चितवनको सबभन्दा बढी जनसंख्या (७६३०) भएको पञ्चायत हो (मेचीदेखि महाकाली, २०३१) ।

यही ठोरी त हो, गोर्खाका महरहट्टा पितासहित लमजुङ, कास्की, तनहुँ, चितवन, धादिङ, नुवाकोटवासी नुन जोहो गर्ने नुनथलो । देसी (भारतीय) नुन नेपाल भित्रने मुख्य ढोका नै ठोरी हो । ढिके नुन पाइने ठोरीमा नुन व्यापार गर्न पुगेका पहिलो व्यवसायी हुन्छन्, बन्दीपुरे नेवार ।

भारतबाट नुन कहिलेदेखि आउन थालेको हो ? यसबारे पक्का यकिन भन्न सकिन्न तापनि अनादिकालदेखि दक्षिणको तराई क्षेत्र र भित्री मधेससम्म आउने भारतीय नुनको हिसाब नगर्ने हो भने काठमाडौं निवासीले हविष्य खाने बेला प्रयोग गर्ने सिधेनुनको आयात मल्लकालदेखि नै भएको मान्नुपर्ने हुन्छ । ...चन्द्रशमशेरको पालामा भोटसँग कचकच उठिरहेको थियो । ...भोटेनुन बन्द भए नुनको आपूर्ति कम भई दुःख हुने छ भन्ने भई भारतबाट नुन झिकाउन थाल्नुको साथै नेपालले नेपालभित्रै पनि नुन खानी खोजी गराउन थाल्यो (कमलमणि दीक्षित, नुनको खोजीमा, पेज ३) ।

ठोरीमा कहिले देसी नुन आउन थालेको हो ? खोज हुँदै जाला । तर, ठोरीमा नुन बोक्ने हटारु लर्को लागेको भने भोटेनुन बन्द भएपछि हो ।

‘ठोरीबाट टाँडी निस्कन ८ घण्टाभन्दा बढी लाग्थ्यो,’ पाँच वर्षअघि कान्तिपुरकर्मी विमल खतिवडा स्थानीय ६० वर्षीय पूर्णप्रसाद अर्याललाई उद्धृत गर्छन्, ‘जंगलैजंगलको बाटो भएर टाढा–टाढादेखि नुन र मट्टितेल लिन ४/५ दिन लगाएर सर्वसाधारण आउँथे ।’ त्यसपछि अर्याल आफ्नो जुगको नुनतेलको भाउ सम्झन्छन्, ‘नुन रुपैयाँ पाथी र मट्टितेल रुपैयाँ लिटर थियो । बोरा र डोकोमा नुन बोकेर हिँड्नेको ताँती लाग्थ्यो ।’

भारतले सीमा क्षेत्रसम्म रेल चलाएपछि त ठोरी १६ वर्षे जवान बन्छ । ठोरी रेल र नुनथलोले कहलिन्छ । खतिवडा ठोरी गाविस पूर्वअध्यक्ष उद्धव सापकोटालाई उद्धृत गर्छन्, ‘५० वर्षअघि अहिलेको वाग्मती प्रदेशको नुन खरिद गर्न जाने ठाउँ थियो ठोरी । ठोरीको नुनले लगाएको गुनलाई अहिले पनि जो कोहीले भुल्न सक्दैन ।’

थारूथलो

नुनथलो ठोरी त थारूथलो हो । अनुसन्धाता एवं स्थानीय प्रेम लामाका अनुसार, ठोरीसहित सिकारीबास र माडीका बगौडा नै त्यस क्षेत्रका सबभन्दा पुराना बस्ती हुन् । तीनवटै बस्तीका मूलवासी थारू हुन् ।

२०२१ तिर राजा महेन्द्रले चितवनका बस्ती उठाई ठोरीमा बस्ती बसालेका हुन् ।

सरकारले ठोरीमा बस्ती बसाल्न जंगल फँडानी अनुमति दिन्छ ।

कृष्णप्रसाद रिमालको परिवार धादिङ पण्डितपौवाबाट चितवनको पुरानो पदमपुरमा बसाइँ सरेको वर्ष दिन नपुग्दै सरकारले २०२१ मा सिंगो बस्तीलाई ठोरी सार्छ । जंगल फाँड्न सरकारले ५० रुपैयाँ नगदसहित १०/१० पाथी गहुँ र चामल दिन्छ । फँडानी गरेपछि घैया धान फल्छ । धान एक मनको ४/५ रुपैयाँमा बेच्छन् । खतिवडा ७२ वर्षीय स्थानीय रिमाललाई उद्धृत गर्छन्, ‘सुरुमा सरकारले हाम्रो परिवारसहित ६१ घरधुरीलाई ठोरीमा राखेको हो । नाताले नाता तान्यो । ठोरी आउनेले आफ्ना ज्वाइँछोरी, काकाकाकी, भाइभतिजा बोलाए । त्यसपछि त जनसंख्या बढ्यो ।’ रिमालकै लयमा पत्रकार एवं स्थानीय प्रेम लामा आफ्ना बाबाले सुनाएको बसाइँसराइ सम्झन्छन्, ‘सिन्धुपाल्चोकबाट बाबा फँडानी गर्न आउनुभएको रे, २०२२ तिर ।’ यसैगरी, बाग्लुङ बलेवाबाट कार्कीनेटा, पोखरा, नारायणघाट, भीमपुर जंगल हुँदै एक कुँवर परिवार ठोरी पुग्छ । बलेवाबाट भैंसी डोर्‍याउँदै १९ दिन हिँडेर २०२४ मा बसाइँ सरेको हजुरबा कथन रामप्रकाश कुँवर सम्झन्छन् । ठोरी गाउँपालिका प्रवक्ता एवं १ नम्बर वडाध्यक्ष कुँवरले ‘भारतीय सामान सस्तो पाइने’ भएकाले बसाइँ सरेको सुनाउँछन् । खास नुनथलो ठोरी अहिले १ र २ नम्बर वडामा पर्छ ।

थारूथलो ठोरीमा अहिले थारू, तामाङ, गुरुङ, मगर, क्षेत्री, दसनामी, बाहुन, दलितसहित लोपोन्मुख जाति प्रजा, बोटे जातिहरूको मिश्रित बस्ती छ ।

इतिहास भन्छ, भारतमा दमन खेप्न नसकी ठोरीको बाटो भएर लिच्छवि नेपाल पसेका हुन् । कुनै बेला ठोरी नाकाबाट व्यापार पनि चलेको हो । अनिल शर्मा ‘राष्ट्रियता र राप्ती दून’ मा राहुल सांङ्कृत्यायनलाई उद्धृत गर्छन्, ‘नेपालमा शिवालिक (चुरे) र महाभारत श्रेणीको बीचमा फैलने प्रशस्त फराकिलो ऊर्वर उपत्यका पाटलीपुत्र (पटना) बाट भिखनाठोरी हुँदै नेपाल उपत्यकासम्म जाने व्यापारिक मार्ग यहीँबाट गुज्रन्थ्यो ।’

भोटेनुन बन्द भएपछि नुन हटारु हूल ठोरीमा ओइरिन्छ । त्यसबेला वीरगन्ज–रक्सौल नाकाको रूपमा अहिलेजसरी विकास भएको हुन्न । बुद्धिनारायण श्रेष्ठ लेख्छन्, ‘चार दशकअघिसम्म भिखनाठोरी नेपालको ठोरी हुँदै पश्चिम नेपालका विभिन्न जिल्लामा नुन, तेल तथा आवश्यकीय सामान ल्याउने मुख्य नाका थियो ।’ यसैगरी, ‘मेचीदेखि महाकाली’ मा पनि ‘हेटौंडा–भरतपुर सडक बन्नुअघि यहाँबाट भारत निकासी हुने तोरी र खाद्यान्नको अधिकांश ठोरी भएर लाने’ उल्लेख छ ।

पछिल्लो भारतीय नाकाबन्दमा ठोरीले भरथेग गर्छ । अवैध ठोरी तेल गोडाले काठमाडौं हिँड्छ । नाकाबन्दकै बेला चीनले नेपालसँग आयात–निर्यात सहज बनाउन थप सात सीमानाका (ओलाङ्चुङ्गोला, किमाथांका, लामाबगर, लार्के, कोरोला, नग्चा र हिल्सा) खुलाउन सहमत हुन्छ । श्रेष्ठ थप्छन्, ‘गोरखा लार्के नाकाबाट सडक यातायात खुलाउन गोरखा सदरमुकामबाट उत्तर दरौंदी खोला किनार हुँदै बारपाक र लाप्राकनजिकबाट बूढीगण्डकी खोलैखोला सामागाउँ छोएर लार्केको लज्याङ भञ्ज्याङसम्म सडक पुर्‍याउन आवश्यक पर्छ । नेपालतर्फ गोरखाबाट दक्षिण मुग्लिङ, नारायणघाट, भरतपुरसम्म ६० किमि पक्की सडक छ । यसपछि यस सडकलाई पूर्वको वीरगन्ज तथा पश्चिमको बुटवलतर्फ नबढाई दक्षिणतर्फ माडी उपत्यका र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज हुँदै भारतसँगको सीमानाका भिखनाठोरी जोडिए यसको आफ्नै ठूलो महत्त्व रहनेछ ।’

२००७ असोज २१ गते कांग्रेस नेता गणेशमान सिंह ठोरीमा समातिएका हुन् । सिंह भद्रगोल जेल तोडी ‘भेष बदलेर धादिङ, गोर्खा, चितवन हुँदै भारत पस्न लाग्दा (राष्ट्रियता र राप्ती दून)’ पक्राउ परेका हुन् । उनै सिंहको नाउँमा गणेशमान पार्क छ, ठोरीमा ।

अहिले ठोरीमा छोटी भन्सार छ । छोटी भन्सारबाट ठूलो कारोबार हुन्न । उही छोटी भन्सार पनि माओवादी जनयुद्धकालमा वीरगन्ज सरेको हो । ठूलो नाका चलाउन ठोरीवासीले माग गर्न थालेको वर्षौं बितिसकेको छ । नेपाल सरकारचाहिँ कानमा तेल हालेर बसेको छ ।

सिकारथलो

राप्ती, लोथर, रेवा, कर्राजस्ता दर्जनौं साना–ठूला नदीका काख, समथर भूमिमा घना जंगल छ । जंगल रैथाने छन्, हात्ती, गैंडा, बाघ, भालु आदि । स्वदेशी तथा विदेशी राजाका साथै राणाजीहरू जनावरका ज्यान लिएर रम्न ठोरी पुग्छन् । राणाले त जहानियाँ राज टिकाउन तिनै जनावरका सहारा लिन्छन् । त्यसताका विश्वभर राजरत अंग्रेजलाई खुसी पार्न बेलायती राजा र फिरंगी शासकहरूलाई राणा शासकले ठोरीमा सिकार खेलाउँछ ।

श्री ३ चन्द्रशमशेरको पालामा अर्थात् सन् १९११ (डिसेम्बर १८ देखि २८) मा भिखनाठोरीदेखि नेपालको माडी क्षेत्रमा बेलायतका राजा जर्ज पञ्चम (१८६५–१९३६) सिकार खेल्छन् । त्यसबेला १८ गैंडा, ३९ बाघ र चार स्लथ बियरका ज्यान लिन्छन् (किज रुकम्याकर, बार्बरा नेल्सन र डारेल डोरिङ्टन, द रोयल हन्ट अफ टाइगर एन्ड राइनोसर्स इन द नेप्लिज तराई इन १९११) । जर्ज आएको चौध वर्षपछि बेलायतका तत्कालीन युवराज एडवर्ड सिकार खेल्दै ठोरीमा बस्छन् ।

सिकार खेल्न ठोरी आएका राजालाई चन्द्रशमशेरले हात्तीको बच्चा, गैंडा, दुईवटा साम्भर, बाख्रा, दुईवटा भालु, चितुवा, मृग, बाज, अजिंगरजस्ता जनावर तथा पक्षी उपहार दिन्छन् । त्यति मात्र होइन, हात्तीको दाँतबाट बनेका सामग्री र सुनले मोडेको खुकुरी पनि । युवराज सिकार खेल्दा १४ बाघ, सातवटा गैंडा, दुईवटा चितुवा र दुईवटा भालु मारिएका हुन् । एडबर्ड एट्थ, वेल्स प्रिन्स एडवर्ड अष्टम, (सन् १९२२ र २३), लर्ड लेन्लिथगो (विसं १९९५ र १९३७) ठोरी पुगेर नै सिकार खेलेका छन् । विसं १९१५ मा जंगबहादुरले हेटौंडामा ९७५ हात्ती जम्मा गरी ठोरीबाट सिकार खेल्दै नेपालगन्जसम्म पुग्दा २१ वनहात्ती, ३१ बाघ, ११ अर्ना र एउटा गैंडा मार्छन् (अनिल शर्मा, राष्ट्रियता र राप्ती दून, २८) । जनावरका ज्यान लिन नेपालका राजा कसरी छुट्नु ? जर्ज, राजा महेन्द्र सिकार खेल्दा बसेको भिखनाठोरीको घर अहिले जीर्ण छ । त्यसबेला बिजुली नभएकाले पंखाको काम गराउन ‘बाहिर डोरीले तानेर कोठामा हावा जाने’ गरी मिलाइएको छ (स्थानीय एवं पत्रकार प्रेम लामा) ।

थला परेको ठोरी

नेपालको ठोरी र भारतको भिखनाठोरीको दसगजामा ठुटेखोला र चिताखोला मिल्छन् । त्यसपछि बग्छ, पण्डई नदी । ठुटेखोला काटेर गाग्री बोकी पानी लिने भारतीय भीड लाग्छ । नेपालबाट दुईवटा कुलो बनाएर भारतले पानी लगेको छ ।

अन्य भागमा जसरी भारतले ठोरीमा पनि सीमा मिचेको हो । बुद्धिनारायण श्रेष्ठ अनिल शर्माको ‘राष्ट्रियता र राप्ती दून’ को भूमिकामा लेख्छन्, ‘ठोरीमा अंग्रेजका पालामा स्थापना गरिएको सीमास्तम्भ नं.४३४/६ आधा किलोमिटर नेपालतर्फ हटाई नेपालको ठोरीको ७० हेक्टर भूभाग भारतको भिखनाठोरीमा गाभिएको छ । यसबाहेक ठोरीको ठुटेखोलामा नेपालले २०६५ सालमा पुल बनाउन खोज्दा भारतले रोकावट गरेकोबाट सीमा मिचिएको कुरा पुष्टि हुन पुगेको छ ।’

कुनै जुगको झिलीमिली ठोरी आज भने सुनसान छ । गुमनाम छ ।

ठोरी सुनसानिनुका केही कारण छन् ।

एक, पूर्व–पश्चिम राजमार्ग विसं.२०२६ मा बन्छ । २०२८/२९ तिर त नुनथलो ठोरी नै नारायणघाट सर्छ । नारायणघाटबाट नुन पहाड जाने चलन चल्छ । भरतपुरजस्ता सुक्खा ठाउँमा समेत बस्ती बस्छ । २०३४ तिर पोखरा जाने बाटो बनेपछि ठोरी झन् सुनसान हुन्छ ।

दुई, वीरगन्जमा सरकारी आँखा लाग्छ । वीरगन्ज–रक्सौल नाका विस्तार हुन्छ । ठोरी ओझेलिन्छ । यता, नुनथलो नारायणघाट सर्छ । ठोरी त दुई ठूला सल्ला बोटका बीचमा न गरिखाने न मरिजाने गरी झोक्राइरहेको धाइराको बोट बन्छ ।

तीन, ठोरीलाई तीनतिरबाट सी आकार बनाएर निकुञ्जले घेर्छन् । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज । दक्षिणबाट भारतको वाल्मीकि टाइगर रिजर्भ थपिन्छ । वातावरण, पर्यावरण आँखाले फाइदा पुगे पनि निकुञ्जमार्फत ठोरीजनका जीवनशैली र दैनिकी सहज बनाउन सरकार असफल हुन्छ । निकुञ्जका कारण ठोरीमा न खेती मौलाउँछ न वस्तुपालन न त स्थानीयजन आफूलाई सुरक्षित महसुस गर्छन् । ठोरी गाउँपालिका अध्यक्ष पदमलाल श्रेष्ठ भन्छन्, ‘बारी बाँझा छन् । बाली लगाए कि जंगली जनावरले खाएर हैरान छ ।’

चार, ठोरीको आवाज सिंहदरबार पुग्ने बाटो छैन । अध्यक्ष श्रेष्ठ भन्छन्, ‘जिल्ला विकास समिति सदस्यसम्म भए । सांसद्, मन्त्री पदमा पुगेका छैनन् । कर्मचारीमा उपसचिव भएका छन् ।’ उसै त मधेसमा छ ठोरी । मधेसप्रति सिंहदरबारिय आँखाको ‘नानी’ फुला परेको छ । त्यसमाथि ‘चर्को आवाज’ समेत नसुन्ने सिंहदरबारले कसरी सुन्छ, ठोरी ठसठस ?

पाँच, ठोरी–नारायणघाट बाटो बन्न समयमा बन्दैन । वीरगन्ज–नारायणघाट अघि नै बन्छ । वीरगन्जबाट रक्सौल विस्तार हुन्छ । वीरगन्ज नाका हुन्छ । ठोरीवासी त सडकका कारण माडी भएर जानुपर्ने हुन्छ ।

छ, भारतले ठोरीसम्म आउँदा पर्ने भूभागलाई ‘वाल्मीकि बाघ संरक्षित क्षेत्र’ बनाएर रेल रोक्छ । रेल टाढिएपछि पर्साको पश्चिम कुनामा अवस्थित ठोरी थप सुनसानिन्छ ।

मिनी उपत्यका ठोरीको नुनथलो टहरेबजार छ । प्रवक्ता कुँवरका अनुसार, नेपालतिर ५०–६० र भारततर्फ ५०–६० वटा टहरा छन् । भारततिर प्रायः युरिया मल र चिनी किनमेल हुन्छ त नेपालतिर धान, मकै । ठोरीका पहिलो व्यवसायी बन्दीपुरे नेवार कति नारायणट पुगिसकेका छन् त कति बन्दीपुर फर्केका छन् । स्थानीय उनै रिमाललाई खतिवडा उद्धृत गर्छन्, ‘बत्ती छैन । बाटो राम्रो छैन । खहरे खोलाले बर्सेनि सताउँछ ।’

...

साबिक सुवर्णपुर, निर्मलबस्ती र ठोरी गाविसलाई समावेश गरी पाँच वडावाल ठोरी गाउँपालिका बनेको छ । चितवन माडीको अयोध्यापुरीनजिकैको ठोरीलाई राजधानीवाल वाग्मती प्रदेशको चितवन फर्कन मन छ । स्थानीय एवं पत्रकार प्रेम लामाका अनुसार, घना जंगल छिचोल्नुपर्ने र वन्यजन्तुको त्रासले २०३४ मा गाउँ पञ्चायतले नै निर्णय गरी चितवनबाट ठोरी पर्सा सरेको हो । राज्य पुनर्संरचनाका क्रममा ठोरीलाई वाग्मती प्रदेशमै राखिएको हो । तर, संशोधन गर्दा पर्सामा । पछि पर्सामा गाभेपछि स्थानीयले आन्दोलनसमेत गरेका हुन् ।

चितवन फर्कने ठोरी–तर्क यस्ता छन्–

एक, पर्सासँगको ठोरी सम्बन्ध सरकारी कार्यालय काममै सीमित छ । व्यापार व्यवसाय, अध्ययन र रोजगारका लागि चितवन जाने संख्या ठूलो छ । यसैगरी पहाडी मूल ठोरीको भेषभूषा चितवनसँग मिल्छ । सुवर्णपुरमा मात्र थोरै मधेसी छन् ।

दुई, राजधानीवाल वाग्मती प्रदेशबाट भारतसित जोडिने एक मात्र नाका बन्ने ठोरी आस छ, जुन नाका केरुङसित जोडिँदै छ । प्रवक्ता कुँवर ठोरी वाग्मती लैजानैपर्ने यस्तो जिकिर गर्छन्, ‘राजधानीसमेत रहेको वाग्मती प्रदेशको मुख्य नाका ठोरीलाई नै बनाउनुपर्छ ।’ दुई नम्बर प्रदेशमा वीरगन्ज, जनकपुरजस्ता चल्तीका ठूला नाका छन् ।

...

नुनथलो ठोरीले हटारु, मजदुर, राजा, राणा अनुहार देखेको छ । राजा, राणा ‘मस्ती’ का साक्षी बनेको छ भने हटारु, मजदुर, भरियाका आँसु, पसिना र स–साना सपनाका । तर, अब ती ठोरीबाट नुन बोक्ने पुस्तासँगै सकिन थालेको छ । ठोरीले साँचेका स्मृति अब सधैँलाई सुक्न लागेको हो कि पुनर्जीवन पाउने छाँट कतै छ ? छ भने केरुङ–ठोरी लोकमार्ग हो । जो दुई ठूला अर्थतन्त्र भएका चीन र भारत जोड्ने सबभन्दा छोटो (१९२ किलोमिटर, ठोरी–भण्डारा बने १ सय ६८) लोकमार्ग हो । जुन लोकमार्ग ठोरी हुँदै चितवनको माडी–भरतपुर–लोथर–मलेखु–गल्छी–विदुर–मैलुङ–स्याफ्रुबेंसी–रसुवागढी भएर केरुङ पुग्नेछ । लोकमार्गले ठोरी ‘इन्टरनेसनल ट्रान्जिट हब’ र चीन र भारतको पारवहन केन्द्र बन्न सक्छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २९, २०७७ १०:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बिलाएको भोटेताल्चा

भोटेताल्चा नामकरणबारे विमर्श हुँदै जाला । विवाद पनि होला । तर, नेपाली लोकजीवन र लोकमनमा भोटेताल्चा बसेको सत्य हो । स्थानीय कामी समुदायले रैथाने फलामबाट बनाएको भोटेताल्चा हामीमाझ नरहनु रैथाने उत्पादन लोप हुनु हो ।
नवीन विभास

भोटेताल्चा मारेर छातीमा, राखेँ तिम्लाई कलेजी माझैमा (गीत– सरुभक्त, स्वर– तिलक बम मल्ल, परिवेश ब्यान्ड)

ठूला घरको ठूलै छानो, ठूलै भोटेताला (ताल्चा),

केइ बुझ्या मै मरीजाम्, बाली साइँका चाला 

(लोकगीत, शशिराम ओली)


चौबाटोमा एक्लो घर, केई लाग्दैन डर,

मूल देला (ढोका) मा भोटेताला, त्यसकै लाग्छ भर ।

(लोकगीत, मनलाल ओली)


उद्धृत गीति थुंगा नेपाली घरका ढोकामा भोटेताल्चा तुर्लुंग झुन्डिन थालेपछि फुलेका हुन् । सायद ‘जानभान’ ले यसै कसरी भन्दा हुन्, ‘उत्पादनको प्रभाव संस्कृतिमा र संस्कृतिको प्रभाव उत्पादनमा पर्छ ।’

माथिका गीति झझल्का नै भोटेताल्चा नेपाली लोकजीवन, लोकमन र संस्कृतिमा कति गहिरो गरी बसेको छ भन्ने दसी प्रमाण हुन् । भलै दुर्गम बूढा–घर र गोठका ढोका रुँघेर जिन्दगीको अन्तिम सास फेरिरहेका भोटेताल्चा अचेल भने ‘सिला’ समेत नभेटिने गरी बिलाएका छन् । तर, जनमनमा तिनका सम्झना साँचेर ।

दिल–दिमागमा भोटेताल्चा

लोकमन र संस्कृतिमा देखापर्ने क्रमसँगै घरको ढोकाबाट भोटेताल्चा नेपाली दिल, दिमाग, मन, मुटु र मुखको ढोकामा पनि सर्छ । मन–दिलको ढोकामा भोटेताल्चा ! सरुभक्तको गीत लहराले ‘दिलबाट दिल चोरी नहोस् भनेर छातीमा भोटेताल्चा लगाउने’ त भन्छ । गीत मात्र होइन, ताल पर्नेबित्तिकै भोटेताल्चा त नेपाली जनबोलीमा पनि झुलुक्क झुल्कन्छ । जस्तो :

– मैले के एक शब्द बोलेको थिएँ, खुबै फुर्ती लाउने फलानाको मुखमा त भोटेताल लाइ’गो !

– दिमागमा लागेको भोटेताल मरिकाटे खुले पो !

– फलानोको मनको भोटेताल कहिले खुल्ने हो, को जानी ?

– फलानोको पर्‍याल त टाढै गए कि क्या हो, घरमा यमानको भोटेताल्चा पो झुन्डिएको छ !

ताल्चा र भोटेताल्चाका नाम अनेक छन् । जस्तो कि, रोल्पा, रुकुमका कुनै भेगमा ताल्चालाई ताल भन्छन् त कुनै भेगमा ताला । यसैगरी, भोटेताल्चालाई रोल्पाकै कुनै भेगमा तालकुची भन्छन्, कतै साँचा, कतै पुरानो ताल त कतै लान्ताल । कर्णालीको जडान क्षेत्रको हुम्लातिर भोटेताल्चालाई गोल्ज्याक त जडानकै मुगुतिर गोल्छ्याक । हुम्लाकै कुनै भेगमा भोटेताल्चालाई खारिम भन्छन् ।

नाम किन भोटेताल्चा ?

भोटेनुन, भोटेऊन, भोटेसुन, भोटेकुकुर, भोटेमकै, भोटेलसुन, भोटेसेलो, भोटेनाम्लो, जार (भोटे खम्बा), जार (भोटे) टाकु, जार (भोटे) लम्बीसँगै भोटेताल्चा पनि नेपाली लोकमनमा बास बस्छ । भोटेनुन र लसुन नेपाली भान्सामा पस्छ । भोटेसुन नाक–कानमा बस्छ त भोटेऊन जीउमा । भोटेताल्चा भने घर/गोठका ढोका, बाकसमा । भलै ‘ठूलो’ ‘बलियो’ ‘पक्का’ ‘ओरिजिनल’ भनेर जनमनमा बसेको भोटेताल्चाको चर्चा कम छ, जति भोटेनुनको ‘अर्थ–राजनीतिक चर्चा’ चल्छ ।

फलामको लाम्चो आकारे ठूलो ताल्चाको नाउँ कसरी भोटेताल्चा रह्यो होला ? सवाल उठ्छ । जसको जवाफ विविध हुन सक्छन्/होलान् ।

जस्तो कि–

अ. भोटेनुन, भोटेऊन र भोटेसुनजस्तै भोटको भएकाले भोटेताल्चा भनिएको हो ।

आ. भोटेताल्चा त सामान्य ताल्चाभन्दा ठूलो भएकाले ।

इ. भोटे समुदायले प्रयोग गरेकाले ।

ई. नेपालमै बने पनि भोटेताल्चा बनाउने कला भोटबाट ल्याएकाले ।

भोटेताल्चा स्थानीय खानीबाट निकालिएको फलामबाट स्थानीय कामी समुदायले बनाएका हुन् । त्यसैले भोटेताल्चा रैथाने ताल्चा हो । ‘भोटे तालको प्रचलन मगर जातिमा बढी छ’ भन्ने तर्क सार्दै मगरविद् बमकुमारी बुढामगर भोटेताल्चा स्मरण गर्छिन्, ‘कामीले भोटेताल्चा बनाएबापत आमाले दुई माना मकै दिएको सम्झना छ ।’ त्यसबेला मगरले खानीबाट निकालेका फलामबाट कामी समुदायले भोटेताल्चा बनाएका हुन् । अठार मगरातका मगर खानीमा काम गर्न माहिर मानिन्छन् भने बाह्र मगरातका मगर कपास खेतीका लागि ।

रोल्पाको दक्षिणी भेग मैचन्ने माइत भएकी लक्ष्मी शाह (७१) लाई भेडी ग्वालाबाट किनेका भोटेताल्चा अहिले पनि सम्झना छ । भन्छिन्, ‘भेडा ग्वालाले भोटेताल्चा ल्याइदिन्थे । भोटबाट ल्याएको भन्थे ।’

जाडो याममा दाङसम्म ओर्लने भेडी गोठाला कि रोल्पा थबाङ भेगका हुन् त कि रुकुम मैकोट भेगका । ती भेगबाट भोटे नुन लिन कहिले ताराभोट त कहिले डोल्पाको तिब्बतसँग सीमा जोडिएको छार्काभोट जाने चलन हो । कुनै बेला तारभोट भनेर चिनिने डोल्पास्थित तराली मगरबस्तीका स्थानीय एवं अनुसन्धाता जगबहादुर बुढामगरले ‘भोटेताल्चा भोटबाट ल्याएको नभई स्थानीय कामी समुदायले बनाएको’ बताउँदै भेडी गोठालाले डोल्पा वा रुकुम वा रोल्पाका माथिल्लो भेगका कामी समुदायले बनाएका भोटेताल्चा बेचेको हुन सक्ने तर्क गर्छन् ।

तिब्बत अर्थात् नेपालमा भोट भनेर चिनिने ठाउँमा फलाम खानी नभएको प्रसंगसाथ लेखक तीर्थबहादुर श्रेष्ठले भोटेताल्चा वा ताल्चा बनाउने प्रविधि भोटबाट ल्याइएको हो कि भन्ने तर्कप्रति ‘शंका’ गर्छन्, ‘फलाम खानी नै नभएको भोटमा कसरी भोटेताल्चा बन्यो होला र बनाउने प्रविधि नेपाल पस्यो होला र !’ लेखक श्रेष्ठको तर्कप्रति विमति जनाउने एउटा कुरामा भने दम छ । त्यो हो, चीनबाट आयात गरिएको फलामबाट भोटले भोटेताल्चा बनाएको र बनाउने कला भोटबाट नेपाल पसेको पनि हुन सक्छ । त्यसैले फलाम स्थानीय र ताल्चा बनाउने स्थानीय कामी समुदाय भए पनि ‘टेक्निक’ भोटको हुन सक्छ । यसो भन्नुको धेरै कारणमध्ये एक हो, चिनियाँ सभ्यता र प्रविधि धेरै पुरानो मानिन्छ । जितबहादुर साशंकर ‘हाम्रा पुर्खाले भोटमा ताल्चा देखेर त्यसको देखासिकी गर्दै भोटेताल्चा बनाउन थाले कि’ भन्ने लख काट्छन् । हरिसिद्धिस्थित झुप्रे आरनमा छड तिखार्दै उनले भोटेताल्चा बनाउन माहिर आफ्ना हजुरबालाई सम्झन्छन् ।

साशंकरको तर्कप्रति सहमति जनाउन अनुसन्धाता दीपेन्द्र रोकाया हुम्ली जयविर्‍या कामीलाई उद्धृत गर्छन्, ‘हाम्रा पुर्खाले भोटबाट सीप सिकेर भोटेताल्चा बनाउन थालेको बाबाले सुनाउनुहुन्थ्यो, जो बाजेले बाबालाई र बाजेलाई जिजुले सुनाएका रे ।’ मुगुका गुरु लामा स्थानीय घारा (कामी समुदाय) बनाएको भोटेताल्चा घरका ढोका, बाकसमा लगाए पनि गुम्बामा लगाउने ठूलठूला भोटेताल्चा लामाले भोटबाट ल्याएको सम्झना गर्छन् । गुरु भन्छन्, ‘भोटबाट आएकाले हाम्रोतिर भोटेताल्चा बेच्थे ।’

भोटेताल्चाको नामकरणबारे त्यति पर तिब्बतको भोट किन पुग्ने ? नेपालमै भनिने भोट र भोटे नामले चिनिने भेग मात्र पुगे के हुन्छ ? भोटे समुदायका राजनीतिकर्मीले पश्चिमको अपी, सैपाल हिमालदेखि पूर्व गणेश हिमाल पनि काटेर पूर्व शेर्पाको भेग भनेर चिनिने हिमाली क्षेत्रका आदिवासी भोटे समुदाय ठान्छन् । हिमाली भोटे लामा राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चाको प्रकाशन भोट दर्पणमा छिरिङ डम्डुल लामाको ‘जातीय मुक्तिको सवाल’ मा होस् या कपिल लामाको पुस्तक ‘संघीय नेपालमा भोट स्वायत्त प्रदेश’ मा होस्, ती क्षेत्रलाई भोट र बसोबास गर्नेलाई भोटे उल्लेख छ । तिनले अहिले भने भोटे समुदाय नै तामाङ, शेर्पा, गुरुङ, लामा, विष्ट र ठकुरीमा विभक्त भएको तर्क पेस गरेका छन् ।

भोटे भनेर चिनिने समुदायबारे कपिल लामा लेख्छन्, ‘१९५० को दशकपछि दक्षिणका टाठाबाठा गुरुङ, थकाली, खस, ठकुरीलाई तालुकदार तोकी तिरो संकलन गर्न लगाए । तिरो तिर्नेका नामको पछाडि जात नलेखेको देखेर भोटे लेख्न लगाएको देखिन्छ ।

शासकीय चिन्तनवाल शासक खलकका कतिपयले मंगोल अनुहारका नेपालका आदिवासीलाई हेय दृष्टिले ‘भोटे’ भन्छन् । तिनै समुदायले बढी प्रयोग गरेकाले पो नाम भोटेताल्चा रहेको हो कि !’ साहित्यकार गणेश रसिक र अनुसन्धाता भोगिराज चाम्लिङ चोरीचकारी नहुँदा साङ्लो (आग्लो) मात्र झुन्डिने किराती घरका ढोकामा भोटेताल्चा झुन्डिएको सम्झना गर्छन्, ‘घरका ढोका, सन्दुक, हुन्ना (तामाको गाग्राभन्दा ठूला आकारका भाँडा जसमा गरगहना र महत्त्वपूर्ण कागजात राख्छन्) मा भोटेताल्चा लगाउँथे ।’

स्मरणीय त के भने, कतिपय क्षेत्रका जनसमझमा त आफूभन्दा माथिल्लो भेगमा बस्नेलाई ‘भोटे’ भन्छन् । अनुसन्धाता जगबहादुर बुढामगरका अनुसार खसानकालेले डोल्पाको माथ्लो डोल्पाका तरालीमगरलाई समेत ‘जार भोटे’ भन्छन् ।

पहाड र हिमालका उच्च भेगमा बस्नेले प्रयोग गर्ने ताल्चा भएकाले भोटेताल्चा रहेको हुन सक्छ ।

भोटेताल्चा भनेर असली, ओरिजिनल, चोरले फुटाउन नसक्ने, पक्का, बलियो र ठूलो भन्ने जनबुझाइ छ । यसैले होला, भोटेताल्चाको भरोसामै घर र गोठ जिम्मा लगाउँछन् । रोल्पा, रुकुमतिर बर्खा लाग्यो कि, वस्तुभाउ लिएर लेकतिर उकालिने चलन हो । त्यसबेला सिंगो घर नै भोटेताल्चा भरोसे हुन्छ । चम्चा काँटाजस्तो फलामैफलामको गजबारवाल भरपर्दो भन्छ, माथि उद्धृत लोकगीतको टुक्काले पनि ।

ठूलो कुकुरलाई भोटे कुकुर वा जारे कुकुर भनेजस्तै ठूलो आकारको ताल्चा भएकाले नाउँ भोटेताल्चा रहेको भन्ने पनि छन् । कारण हो,

भोटेताल्चा सामान्य ताल्चाभन्दा ठूलो हुन्छ । लेखक सीताराम तामाङका अनुसार भोटे शब्दले ठूलो भन्ने जनाउँछ र तिब्बतमा निर्मित चीजलाई भोटे शब्दले जोड्ने चलन छ । भोटेताल्चा पनि अन्य ताल्चाभन्दा ठूलो भएकाले भोटेताल्चा भनिएको हो । काठमाडौंका रैथाने एवं लेखक तीर्थबहादुर श्रेष्ठले आफ्नो घरमा लगाएको एक धार्नी जति गह्रौं र अगुल्टो आकारको भोटेताल्चा सम्झन्छन् । २०३० सालसम्म त काठमाडौंका पसल, घरमा भोटेताल्चा लगाउने चलन रहेको सीताराम सम्झनामा छ ।

हुम्ली सांसद एवं अनुसन्धाता छक्कबहादुर लामाका अनुसार भोटे भनेर खसानतिर ठूलो हो । जसलाई जार पनि भन्छन् । लामा भन्छन्, ‘खसहरूले ठूलो खम्बालाई जार खम्बा, ठूलो कुकुरलाई जारे कुकुर, जार लम्बी, जार टाकु भन्छन् ।’ उनका अनुसार रैथाने भोटे जार हुन् । जो पौराणिक सीप, कला भएको, आर्थिक रूपले सम्पन्न, सीपवाल मानिन्छन् । भोटेलाई जनाउने जार शब्द कर्णालीतिरको खसान र जडानसँग सम्बन्धित छ । खासमा हिमालवारिकालाई जार भन्छन् भने हिमालपारिकालाई भोटे । हिमालवारि खेती पनि हुन्छ भने हिमालपारि पशुपालन मात्र । लामाका अनुसार हिमालपारि भनेको तिब्बत हो ।

लेखक मोदनाथ मरहट्टा ‘लेख्ने विषयको खोजी’ पुस्तकमा सेतो अनुहारको ठूलो गेडावाल भोटेमकै ‘पश्चिमा वर्णसंकर मकै’ ले खाएको प्रसंग उप्काएका छन् । गोर्खातिर भोटेमकै नाम दिइएको भोटेमकै ‘ठूलो गेडा, सेतो रङ, घुनपुत्लो नलाग्ने, खडेरी सहन सक्ने र रोगप्रतिरोधी क्षमतावाल’ भनेर जनमानसमा परिचित हो । उनी भन्छन्, ‘भातजस्तै सेतो देखिने भएकाले त्यसबेलाका बाहुनले भात खान भोटेमकै खोजीखोजी खेती गर्थे ।’ त्यसैगरी, भोटेलसुन, भोटेनाम्लो र भोटे सेलो पनि छन् । मरहट्टाका अनुसार पञ्चैबाजाको तालमा दमाई समुदायले भोटेसेलो नामक एउटा चाली नै बजाउँछन् ।

भोटेताल्चा नाम जसरी रहेको भए पनि नेपाली संस्कृति र उत्पादनमा भोट संस्कृति र उत्पादन प्रभाव छ । यही संस्कृति र उत्पादन सम्बन्ध निफन्दै लेखक कुमार शाह भन्छन्, ‘नेपालमा दुई उत्पादन, दुई संस्कृति संघर्ष देखिन्छ । तराईमा दक्षिणकै संस्कृति हावी छ भने पहाड र हिमालमा उत्तर (भोट) को ।’ नेपालको अर्थराजनीति पूरै ‘दक्षिण’ ढल्केपछि भने बलियो, पक्का, भरपर्दो मानिने हाम्रो रैथाने भोटेताल्चालाई ‘देसी ताल’ ले निल्छ ।

भारतीय ताल्चालाई रोल्पा रुकुमतिर अहिले पनि देसी ताल भन्छन् । आरनमा फलामका भाँडा जप्दै जितबहादुर साशंकर आफ्ना बाजेले बनाएका भोटेताल्चा किन्न काभ्रे धुमखर्कमा टाढाटाढाबाट आएका मानिस र भोटेताल्चा सम्झन्छन्, ‘भारत र चाइनाको ताल्चा आएपछि हाम्रो भोटेताल्चा हेर्दाहेर्दै हरायो ।’

ताल्चाबिनाका ढोका

ढोकामा ताल्चा झुन्डिनैपर्ने अवस्था कसरी आएको होला, हाम्रो समाजमा ? लख काट्न सजिलो छ, निजी सम्पत्ति सुरुवातसँगै आफ्ना सरसामान सुरक्षित गर्न पूर्वजले खोज थाले होलान् । सामाजिक असुरक्षा बढेपछि खोज्नु अस्वाभाविक होइन । त्यसअघि त ताल्चा सरोकारको विषय नै हुन्न । खोजीनितीकै परिणामस्वरूप कुनै चीज जन्मन्छ । जो घरका ढोका, बाकस, सन्दुकमा जागाराम हुन्छ । जुन जिनिसलाई नाम दिइन्छ, ताल्चा । पहिलो ताल्चा सामान्य डोरीको हुन्छ । रोल्पा र रुकुमतिरका कतिपय बर्खेगोठमा त अचेल पनि डोरीले नै ताल्चाको जिम्मेवारी सम्हाल्छन् ।

डोरीको ठाउँ काठले लिन्छ । प्रविधि विकाससँगै काठको ठाउँ धातुले लिन्छ । इतिहासकारहरूका अनुसार छ हजार वर्षअघि इजिप्टमा पहिलो ताल्चा बन्छ, काठबाट बनेको जुन ताल्चाको अनुहार दाँत माझ्ने ब्रसजस्तो हुन्छ । ताल्चा र बनाउने प्रविधि चीन, ग्रिस, रोमजस्ता ठाउँतिर फैलन्छ ।

प्रविधि विकाससँगै इन्जिनियरहरूले अठारौं सदीपछि भने ताल्चाको आधुनिक प्रारूप दिन्छन् । ‘टेलिग्राफ डट सीओ डट यूके’ मा ब्रेन्डन क्विन लेख्छन् :

१७७८ मा रोबर्ट बार्रोनले विकास गरेको ताल्चा जेरिमिह चुबले १८१८ मा र १८४८ मा लिनस यलले ‘थप’ परिष्कृत गर्छन् । त्यसपछि त कनेक्सिस लि स्मार्ट लक त स्मार्ट फोन वा कि ट्यागले चल्छ ।

अचेल ढोकाको छातीमा तुर्लुंग झुन्डिने ताल्चा सुरुमा ढोकाको गोडामा झुन्डिएको हो । त्यसपछि साङ्ला (आग्लो) सहाराले ढोकाको शिरमा पुग्छ । ढोकामा ताल्चाको बसाइ मात्र होइन, ताल्चाकै अनुहारसमेत फेरिएको छ ।

भोटेताल्चा नामकरणबारे विमर्श हुँदै जाला । विवाद पनि होला । तर, नेपाली लोकजीवन र लोकमनमा भोटेताल्चा बसेको त सत्य हो, जसबारे विवाद छैन । स्थानीय कामी समुदायले बनाउने र नेपालकै रैथाने फलामबाट बनेको भोटेताल्चा त रैथाने ताल्चा हो । त्यसैले भोटेताल्चा हामीमाझ नरहनु, रैथाने उत्पादन लोप हुनु हो । भोटेताल्चा बनाउने कामी समुदायका सीपले सास फेर्न नपाउनु हो । विदेशी ताल्चा किन्ने रकम बाहिरिनु मात्र होइन, रैथाने उत्पादन र सीप बिलाउनु हो ।

अहिले नेपालमा न भोटेताल्चा छ न त फलाम खानी नै सुचारु । नेपालले अहिले फलाम किन्छ । ताल्चा पनि किन्छ । रैथाने भोटेताल्चा बाँच्दो हो त, थोरै सही, नेपालबाट पुँजी बाहिरिन रोकिँदो हो । भन्सार विभागका अनुसार, नेपालले गएको पाँच महिनामा मात्रै २६ करोड १५ लाख ९ हजार रुपैयाँ बराबरको ताल्चा आयात गरेको छ । अर्को कुनै नाउँको रैथाने ताल्चा हुँदो हो त, बाहिरिने यति धेरै रकममा अलिकति भए पनि कमि आउँदो हो ।

तपाईंलाई लाग्ला, बिलाएको भोटेताल्चाको के गनगन गर्नु । गरे नयाँ ताल्चाको कुरा गर्नु नि । हो, गनगन गरेको रैथाने उत्पादनको हो । नाउँ भोटेताल्चा होस् कि अरू कुनै । भन्नुको कारण हो, भोटेताल्चा बिलाए पनि नेपालमा ताल्चा लाउने चलन चल्तीमै छ । र, विदेशी ताल्चाको राइँदाइँ छ ।

भोटेताल्चाजस्तो उहिलेको कुरा खुइले नै हो भने अब ताल्चाबिनाका ढोकावाल समाज र मानिसको जिन्दगी मन्थन पो गर्ने कि ! ताल्चा तर्कको बदला ताल्चाबिनाको समाज निर्माण विमर्श पो थाल्ने कि ? ताल्चाबिनाको समाजको परिकल्पना पो गर्ने कि !

कल्पनुस् त, ताल्चाबिनाको तपाईंको घरको ढोका, दिलको ढोका ! बस्, तपाईंको घरको, दिलको, दिमागको ढोकामा ताल्चा नहोस् । एकै सेकेन्ड भए पनि ठन्डा दिमागले सोच्नुस् त, त्यसबेला कति सुन्दर होला, तपाईंको घर ? तपाईंको दिल ? हाम्रो समाज ? हाम्रो जीवन ? कति उन्मुक्त होला, जगजगीबिनाको समाज र समय ? भलै कम्युनिस्ट (गैरसंसद्वादी कम्युनिस्ट) परिकल्पनाको ‘साम्यवाद’ जस्तो किन नहोस् ।

के त्यस्तो दिन आउला ?

आस गरौँ ।

किन आस मात्र ?

जिन्दगी आखिर भरोसामै चल्छ भने भर पनि परौँ ।

प्रकाशित : माघ २४, २०७७ १०:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×