थला परेको नुनथलो- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

थला परेको नुनथलो

कुनै जुगको झिलीमिली ठोरी न आज बचेको छ, न त नुनथलो । ठोरी गुमनाम छ । न यहाँ नुन बोक्नेको लर्को लाग्छ न त भिखनाठोरीमा रेल गुड्छ ।
नवीन विभास

प्रधानमन्त्री केपी ओलीले ‘मिथ’ का राम नेपालमा जन्मेको दाबीसँगै गुमनाम ठोरी सञ्चारमाध्यममा (दुई/चार दिन नै सही) झुलुक्क झुल्केको सत्य हो । योभन्दा पनि सत्य हो, भारतमा मोदीले जसरी नेपालमा ओलीले गरेको ‘राम’ राजनीति । त्यत्ति नै सत्य हो, नुन बोक्ने हटारु लर्को लाग्ने कुनै जुगको नुनथलो ठोरी हो । भिखनाठोरीमा गुड्ने रेल गीत भएर फुलेको नि सत्य हो–

झुलुक्कै हेर्दा टलक्कैमा टल्किरहने हिमालबाट

खोलो झर्‍यो बेसी सललल

नदेखे माया के हो कसो देखे माया झलमल

तोरीको तेल, ठोरीको रेल,

तिम्रो हाम्रो साली, अब छैन बेल,

गयो अब हाम्रो दिन

सलल रेलमा है, घरजम गर्नुछ बेलैमा (मै नाचेँ छमछम्ती, अमृत गुरुङ, नेपथ्य ब्यान्ड) ।

यति ‘सत्य’ वाल कुनै जुगको झिलीमिली ठोरी न आज बचेको छ न त नुनथलो । न ठोरीमा नुन बोक्नेको लर्को लाग्छ न त भिखनाठोरीमा रेल गुड्छ । हटारुले छाडेको बास ठोरी अचेल ‘सिंहदरबार उपेक्षा कोरोना’ ले न गरिखाने न मरिजाने ‘थला’ परेको छ । गुमनाम छ ।

...

गोर्खा हर्मीबाट बाटो लागेको हटारु हूलले साँझपख मर्स्याङ्दी डुंगा तर्छ । तरेर मर्स्याङ्दी पल्लो किनारमा पहिलो बास बस्छ । सिङारेठाँटी हुँदै बाँसपानी थाप्लोमा पुगेपछि दोस्रो बास हुन्छ । तेस्रो बास जुगेडी ।

चौथो बास ? चौथो बास बस्न भने बहस चल्छ । ‘समय’ नापजाप बहस । कारण, चारकोसे झाडीवासीको आक्रमणबाट बच्नु छ । झाडीमै रात परे बासको समस्या त छँदै छ, त्योभन्दा चर्को समस्या छ, जंगली जनावरको आक्रमण । उज्यालो नबिलाउँदै घना जंगल पार गर्न नसकिए सबेरै सही, झुवानीमा बास बस्छ । झाडीमै रात झरे झर्ला भन्न त हटारु ‘जम्बो’ हूल चाहिन्छ । जुन हूल पंक्तिबद्ध भएर राँको बालेर हिँड्छ, जनयुद्धकालीन माओवादी मसाल जुलुसजस्तो । राँकोले दुई काम गर्छ । एक, अँध्यारोमा बाटो देखाउने । दुई, जंगली जनावरको सम्भावित आक्रमण टार्ने ।

पाँचौं बास ठोरीमा हुन्छ ।

झन्डै एक दर्जन दिनलाई पुग्ने सामल सामा गरी ठोरी पुगेको हटारु लर्कोले डोको बिसाउँछ । डोकोबाट झिकेको फापर, माससित नुन, मट्टितेल, परिवारको आङको रङ फेर्ने लुगासँग साट्छ । त्यसपछि बल्ल हटारु पाइला घरतिर फर्कन्छ ।

हर्मीबाट नुन हाट गएका पिता पाइला पछ्याउँदै पुगेको ठोरी स्मरणरत साहित्यकार मोदनाथ मरहट्टाको हटारु सिलुक जारी छ । तनगाडीले गोर्खा छाडे पनि हर्मी–ठोरी गर्ने मरहट्टा मनगाडीमा ब्रेक लागेको छैन ।

नुनथलो

चितवनमा बसोबास व्यवस्थाका लागि हजारौं बिगाहा जग्गा खोलिनुअघि ठोरी चितवनको मुख्य बजार हो । ...हेटौंडा–भरतपुर सडक बन्नुअघि तोरी र खाद्यान्नको अधिकांश ठोरी भएर भारत लाने हो । ...ठोरी चितवनको सबभन्दा बढी जनसंख्या (७६३०) भएको पञ्चायत हो (मेचीदेखि महाकाली, २०३१) ।

यही ठोरी त हो, गोर्खाका महरहट्टा पितासहित लमजुङ, कास्की, तनहुँ, चितवन, धादिङ, नुवाकोटवासी नुन जोहो गर्ने नुनथलो । देसी (भारतीय) नुन नेपाल भित्रने मुख्य ढोका नै ठोरी हो । ढिके नुन पाइने ठोरीमा नुन व्यापार गर्न पुगेका पहिलो व्यवसायी हुन्छन्, बन्दीपुरे नेवार ।

भारतबाट नुन कहिलेदेखि आउन थालेको हो ? यसबारे पक्का यकिन भन्न सकिन्न तापनि अनादिकालदेखि दक्षिणको तराई क्षेत्र र भित्री मधेससम्म आउने भारतीय नुनको हिसाब नगर्ने हो भने काठमाडौं निवासीले हविष्य खाने बेला प्रयोग गर्ने सिधेनुनको आयात मल्लकालदेखि नै भएको मान्नुपर्ने हुन्छ । ...चन्द्रशमशेरको पालामा भोटसँग कचकच उठिरहेको थियो । ...भोटेनुन बन्द भए नुनको आपूर्ति कम भई दुःख हुने छ भन्ने भई भारतबाट नुन झिकाउन थाल्नुको साथै नेपालले नेपालभित्रै पनि नुन खानी खोजी गराउन थाल्यो (कमलमणि दीक्षित, नुनको खोजीमा, पेज ३) ।

ठोरीमा कहिले देसी नुन आउन थालेको हो ? खोज हुँदै जाला । तर, ठोरीमा नुन बोक्ने हटारु लर्को लागेको भने भोटेनुन बन्द भएपछि हो ।

‘ठोरीबाट टाँडी निस्कन ८ घण्टाभन्दा बढी लाग्थ्यो,’ पाँच वर्षअघि कान्तिपुरकर्मी विमल खतिवडा स्थानीय ६० वर्षीय पूर्णप्रसाद अर्याललाई उद्धृत गर्छन्, ‘जंगलैजंगलको बाटो भएर टाढा–टाढादेखि नुन र मट्टितेल लिन ४/५ दिन लगाएर सर्वसाधारण आउँथे ।’ त्यसपछि अर्याल आफ्नो जुगको नुनतेलको भाउ सम्झन्छन्, ‘नुन रुपैयाँ पाथी र मट्टितेल रुपैयाँ लिटर थियो । बोरा र डोकोमा नुन बोकेर हिँड्नेको ताँती लाग्थ्यो ।’

भारतले सीमा क्षेत्रसम्म रेल चलाएपछि त ठोरी १६ वर्षे जवान बन्छ । ठोरी रेल र नुनथलोले कहलिन्छ । खतिवडा ठोरी गाविस पूर्वअध्यक्ष उद्धव सापकोटालाई उद्धृत गर्छन्, ‘५० वर्षअघि अहिलेको वाग्मती प्रदेशको नुन खरिद गर्न जाने ठाउँ थियो ठोरी । ठोरीको नुनले लगाएको गुनलाई अहिले पनि जो कोहीले भुल्न सक्दैन ।’

थारूथलो

नुनथलो ठोरी त थारूथलो हो । अनुसन्धाता एवं स्थानीय प्रेम लामाका अनुसार, ठोरीसहित सिकारीबास र माडीका बगौडा नै त्यस क्षेत्रका सबभन्दा पुराना बस्ती हुन् । तीनवटै बस्तीका मूलवासी थारू हुन् ।

२०२१ तिर राजा महेन्द्रले चितवनका बस्ती उठाई ठोरीमा बस्ती बसालेका हुन् ।

सरकारले ठोरीमा बस्ती बसाल्न जंगल फँडानी अनुमति दिन्छ ।

कृष्णप्रसाद रिमालको परिवार धादिङ पण्डितपौवाबाट चितवनको पुरानो पदमपुरमा बसाइँ सरेको वर्ष दिन नपुग्दै सरकारले २०२१ मा सिंगो बस्तीलाई ठोरी सार्छ । जंगल फाँड्न सरकारले ५० रुपैयाँ नगदसहित १०/१० पाथी गहुँ र चामल दिन्छ । फँडानी गरेपछि घैया धान फल्छ । धान एक मनको ४/५ रुपैयाँमा बेच्छन् । खतिवडा ७२ वर्षीय स्थानीय रिमाललाई उद्धृत गर्छन्, ‘सुरुमा सरकारले हाम्रो परिवारसहित ६१ घरधुरीलाई ठोरीमा राखेको हो । नाताले नाता तान्यो । ठोरी आउनेले आफ्ना ज्वाइँछोरी, काकाकाकी, भाइभतिजा बोलाए । त्यसपछि त जनसंख्या बढ्यो ।’ रिमालकै लयमा पत्रकार एवं स्थानीय प्रेम लामा आफ्ना बाबाले सुनाएको बसाइँसराइ सम्झन्छन्, ‘सिन्धुपाल्चोकबाट बाबा फँडानी गर्न आउनुभएको रे, २०२२ तिर ।’ यसैगरी, बाग्लुङ बलेवाबाट कार्कीनेटा, पोखरा, नारायणघाट, भीमपुर जंगल हुँदै एक कुँवर परिवार ठोरी पुग्छ । बलेवाबाट भैंसी डोर्‍याउँदै १९ दिन हिँडेर २०२४ मा बसाइँ सरेको हजुरबा कथन रामप्रकाश कुँवर सम्झन्छन् । ठोरी गाउँपालिका प्रवक्ता एवं १ नम्बर वडाध्यक्ष कुँवरले ‘भारतीय सामान सस्तो पाइने’ भएकाले बसाइँ सरेको सुनाउँछन् । खास नुनथलो ठोरी अहिले १ र २ नम्बर वडामा पर्छ ।

थारूथलो ठोरीमा अहिले थारू, तामाङ, गुरुङ, मगर, क्षेत्री, दसनामी, बाहुन, दलितसहित लोपोन्मुख जाति प्रजा, बोटे जातिहरूको मिश्रित बस्ती छ ।

इतिहास भन्छ, भारतमा दमन खेप्न नसकी ठोरीको बाटो भएर लिच्छवि नेपाल पसेका हुन् । कुनै बेला ठोरी नाकाबाट व्यापार पनि चलेको हो । अनिल शर्मा ‘राष्ट्रियता र राप्ती दून’ मा राहुल सांङ्कृत्यायनलाई उद्धृत गर्छन्, ‘नेपालमा शिवालिक (चुरे) र महाभारत श्रेणीको बीचमा फैलने प्रशस्त फराकिलो ऊर्वर उपत्यका पाटलीपुत्र (पटना) बाट भिखनाठोरी हुँदै नेपाल उपत्यकासम्म जाने व्यापारिक मार्ग यहीँबाट गुज्रन्थ्यो ।’

भोटेनुन बन्द भएपछि नुन हटारु हूल ठोरीमा ओइरिन्छ । त्यसबेला वीरगन्ज–रक्सौल नाकाको रूपमा अहिलेजसरी विकास भएको हुन्न । बुद्धिनारायण श्रेष्ठ लेख्छन्, ‘चार दशकअघिसम्म भिखनाठोरी नेपालको ठोरी हुँदै पश्चिम नेपालका विभिन्न जिल्लामा नुन, तेल तथा आवश्यकीय सामान ल्याउने मुख्य नाका थियो ।’ यसैगरी, ‘मेचीदेखि महाकाली’ मा पनि ‘हेटौंडा–भरतपुर सडक बन्नुअघि यहाँबाट भारत निकासी हुने तोरी र खाद्यान्नको अधिकांश ठोरी भएर लाने’ उल्लेख छ ।

पछिल्लो भारतीय नाकाबन्दमा ठोरीले भरथेग गर्छ । अवैध ठोरी तेल गोडाले काठमाडौं हिँड्छ । नाकाबन्दकै बेला चीनले नेपालसँग आयात–निर्यात सहज बनाउन थप सात सीमानाका (ओलाङ्चुङ्गोला, किमाथांका, लामाबगर, लार्के, कोरोला, नग्चा र हिल्सा) खुलाउन सहमत हुन्छ । श्रेष्ठ थप्छन्, ‘गोरखा लार्के नाकाबाट सडक यातायात खुलाउन गोरखा सदरमुकामबाट उत्तर दरौंदी खोला किनार हुँदै बारपाक र लाप्राकनजिकबाट बूढीगण्डकी खोलैखोला सामागाउँ छोएर लार्केको लज्याङ भञ्ज्याङसम्म सडक पुर्‍याउन आवश्यक पर्छ । नेपालतर्फ गोरखाबाट दक्षिण मुग्लिङ, नारायणघाट, भरतपुरसम्म ६० किमि पक्की सडक छ । यसपछि यस सडकलाई पूर्वको वीरगन्ज तथा पश्चिमको बुटवलतर्फ नबढाई दक्षिणतर्फ माडी उपत्यका र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज हुँदै भारतसँगको सीमानाका भिखनाठोरी जोडिए यसको आफ्नै ठूलो महत्त्व रहनेछ ।’

२००७ असोज २१ गते कांग्रेस नेता गणेशमान सिंह ठोरीमा समातिएका हुन् । सिंह भद्रगोल जेल तोडी ‘भेष बदलेर धादिङ, गोर्खा, चितवन हुँदै भारत पस्न लाग्दा (राष्ट्रियता र राप्ती दून)’ पक्राउ परेका हुन् । उनै सिंहको नाउँमा गणेशमान पार्क छ, ठोरीमा ।

अहिले ठोरीमा छोटी भन्सार छ । छोटी भन्सारबाट ठूलो कारोबार हुन्न । उही छोटी भन्सार पनि माओवादी जनयुद्धकालमा वीरगन्ज सरेको हो । ठूलो नाका चलाउन ठोरीवासीले माग गर्न थालेको वर्षौं बितिसकेको छ । नेपाल सरकारचाहिँ कानमा तेल हालेर बसेको छ ।

सिकारथलो

राप्ती, लोथर, रेवा, कर्राजस्ता दर्जनौं साना–ठूला नदीका काख, समथर भूमिमा घना जंगल छ । जंगल रैथाने छन्, हात्ती, गैंडा, बाघ, भालु आदि । स्वदेशी तथा विदेशी राजाका साथै राणाजीहरू जनावरका ज्यान लिएर रम्न ठोरी पुग्छन् । राणाले त जहानियाँ राज टिकाउन तिनै जनावरका सहारा लिन्छन् । त्यसताका विश्वभर राजरत अंग्रेजलाई खुसी पार्न बेलायती राजा र फिरंगी शासकहरूलाई राणा शासकले ठोरीमा सिकार खेलाउँछ ।

श्री ३ चन्द्रशमशेरको पालामा अर्थात् सन् १९११ (डिसेम्बर १८ देखि २८) मा भिखनाठोरीदेखि नेपालको माडी क्षेत्रमा बेलायतका राजा जर्ज पञ्चम (१८६५–१९३६) सिकार खेल्छन् । त्यसबेला १८ गैंडा, ३९ बाघ र चार स्लथ बियरका ज्यान लिन्छन् (किज रुकम्याकर, बार्बरा नेल्सन र डारेल डोरिङ्टन, द रोयल हन्ट अफ टाइगर एन्ड राइनोसर्स इन द नेप्लिज तराई इन १९११) । जर्ज आएको चौध वर्षपछि बेलायतका तत्कालीन युवराज एडवर्ड सिकार खेल्दै ठोरीमा बस्छन् ।

सिकार खेल्न ठोरी आएका राजालाई चन्द्रशमशेरले हात्तीको बच्चा, गैंडा, दुईवटा साम्भर, बाख्रा, दुईवटा भालु, चितुवा, मृग, बाज, अजिंगरजस्ता जनावर तथा पक्षी उपहार दिन्छन् । त्यति मात्र होइन, हात्तीको दाँतबाट बनेका सामग्री र सुनले मोडेको खुकुरी पनि । युवराज सिकार खेल्दा १४ बाघ, सातवटा गैंडा, दुईवटा चितुवा र दुईवटा भालु मारिएका हुन् । एडबर्ड एट्थ, वेल्स प्रिन्स एडवर्ड अष्टम, (सन् १९२२ र २३), लर्ड लेन्लिथगो (विसं १९९५ र १९३७) ठोरी पुगेर नै सिकार खेलेका छन् । विसं १९१५ मा जंगबहादुरले हेटौंडामा ९७५ हात्ती जम्मा गरी ठोरीबाट सिकार खेल्दै नेपालगन्जसम्म पुग्दा २१ वनहात्ती, ३१ बाघ, ११ अर्ना र एउटा गैंडा मार्छन् (अनिल शर्मा, राष्ट्रियता र राप्ती दून, २८) । जनावरका ज्यान लिन नेपालका राजा कसरी छुट्नु ? जर्ज, राजा महेन्द्र सिकार खेल्दा बसेको भिखनाठोरीको घर अहिले जीर्ण छ । त्यसबेला बिजुली नभएकाले पंखाको काम गराउन ‘बाहिर डोरीले तानेर कोठामा हावा जाने’ गरी मिलाइएको छ (स्थानीय एवं पत्रकार प्रेम लामा) ।

थला परेको ठोरी

नेपालको ठोरी र भारतको भिखनाठोरीको दसगजामा ठुटेखोला र चिताखोला मिल्छन् । त्यसपछि बग्छ, पण्डई नदी । ठुटेखोला काटेर गाग्री बोकी पानी लिने भारतीय भीड लाग्छ । नेपालबाट दुईवटा कुलो बनाएर भारतले पानी लगेको छ ।

अन्य भागमा जसरी भारतले ठोरीमा पनि सीमा मिचेको हो । बुद्धिनारायण श्रेष्ठ अनिल शर्माको ‘राष्ट्रियता र राप्ती दून’ को भूमिकामा लेख्छन्, ‘ठोरीमा अंग्रेजका पालामा स्थापना गरिएको सीमास्तम्भ नं.४३४/६ आधा किलोमिटर नेपालतर्फ हटाई नेपालको ठोरीको ७० हेक्टर भूभाग भारतको भिखनाठोरीमा गाभिएको छ । यसबाहेक ठोरीको ठुटेखोलामा नेपालले २०६५ सालमा पुल बनाउन खोज्दा भारतले रोकावट गरेकोबाट सीमा मिचिएको कुरा पुष्टि हुन पुगेको छ ।’

कुनै जुगको झिलीमिली ठोरी आज भने सुनसान छ । गुमनाम छ ।

ठोरी सुनसानिनुका केही कारण छन् ।

एक, पूर्व–पश्चिम राजमार्ग विसं.२०२६ मा बन्छ । २०२८/२९ तिर त नुनथलो ठोरी नै नारायणघाट सर्छ । नारायणघाटबाट नुन पहाड जाने चलन चल्छ । भरतपुरजस्ता सुक्खा ठाउँमा समेत बस्ती बस्छ । २०३४ तिर पोखरा जाने बाटो बनेपछि ठोरी झन् सुनसान हुन्छ ।

दुई, वीरगन्जमा सरकारी आँखा लाग्छ । वीरगन्ज–रक्सौल नाका विस्तार हुन्छ । ठोरी ओझेलिन्छ । यता, नुनथलो नारायणघाट सर्छ । ठोरी त दुई ठूला सल्ला बोटका बीचमा न गरिखाने न मरिजाने गरी झोक्राइरहेको धाइराको बोट बन्छ ।

तीन, ठोरीलाई तीनतिरबाट सी आकार बनाएर निकुञ्जले घेर्छन् । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज, चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज । दक्षिणबाट भारतको वाल्मीकि टाइगर रिजर्भ थपिन्छ । वातावरण, पर्यावरण आँखाले फाइदा पुगे पनि निकुञ्जमार्फत ठोरीजनका जीवनशैली र दैनिकी सहज बनाउन सरकार असफल हुन्छ । निकुञ्जका कारण ठोरीमा न खेती मौलाउँछ न वस्तुपालन न त स्थानीयजन आफूलाई सुरक्षित महसुस गर्छन् । ठोरी गाउँपालिका अध्यक्ष पदमलाल श्रेष्ठ भन्छन्, ‘बारी बाँझा छन् । बाली लगाए कि जंगली जनावरले खाएर हैरान छ ।’

चार, ठोरीको आवाज सिंहदरबार पुग्ने बाटो छैन । अध्यक्ष श्रेष्ठ भन्छन्, ‘जिल्ला विकास समिति सदस्यसम्म भए । सांसद्, मन्त्री पदमा पुगेका छैनन् । कर्मचारीमा उपसचिव भएका छन् ।’ उसै त मधेसमा छ ठोरी । मधेसप्रति सिंहदरबारिय आँखाको ‘नानी’ फुला परेको छ । त्यसमाथि ‘चर्को आवाज’ समेत नसुन्ने सिंहदरबारले कसरी सुन्छ, ठोरी ठसठस ?

पाँच, ठोरी–नारायणघाट बाटो बन्न समयमा बन्दैन । वीरगन्ज–नारायणघाट अघि नै बन्छ । वीरगन्जबाट रक्सौल विस्तार हुन्छ । वीरगन्ज नाका हुन्छ । ठोरीवासी त सडकका कारण माडी भएर जानुपर्ने हुन्छ ।

छ, भारतले ठोरीसम्म आउँदा पर्ने भूभागलाई ‘वाल्मीकि बाघ संरक्षित क्षेत्र’ बनाएर रेल रोक्छ । रेल टाढिएपछि पर्साको पश्चिम कुनामा अवस्थित ठोरी थप सुनसानिन्छ ।

मिनी उपत्यका ठोरीको नुनथलो टहरेबजार छ । प्रवक्ता कुँवरका अनुसार, नेपालतिर ५०–६० र भारततर्फ ५०–६० वटा टहरा छन् । भारततिर प्रायः युरिया मल र चिनी किनमेल हुन्छ त नेपालतिर धान, मकै । ठोरीका पहिलो व्यवसायी बन्दीपुरे नेवार कति नारायणट पुगिसकेका छन् त कति बन्दीपुर फर्केका छन् । स्थानीय उनै रिमाललाई खतिवडा उद्धृत गर्छन्, ‘बत्ती छैन । बाटो राम्रो छैन । खहरे खोलाले बर्सेनि सताउँछ ।’

...

साबिक सुवर्णपुर, निर्मलबस्ती र ठोरी गाविसलाई समावेश गरी पाँच वडावाल ठोरी गाउँपालिका बनेको छ । चितवन माडीको अयोध्यापुरीनजिकैको ठोरीलाई राजधानीवाल वाग्मती प्रदेशको चितवन फर्कन मन छ । स्थानीय एवं पत्रकार प्रेम लामाका अनुसार, घना जंगल छिचोल्नुपर्ने र वन्यजन्तुको त्रासले २०३४ मा गाउँ पञ्चायतले नै निर्णय गरी चितवनबाट ठोरी पर्सा सरेको हो । राज्य पुनर्संरचनाका क्रममा ठोरीलाई वाग्मती प्रदेशमै राखिएको हो । तर, संशोधन गर्दा पर्सामा । पछि पर्सामा गाभेपछि स्थानीयले आन्दोलनसमेत गरेका हुन् ।

चितवन फर्कने ठोरी–तर्क यस्ता छन्–

एक, पर्सासँगको ठोरी सम्बन्ध सरकारी कार्यालय काममै सीमित छ । व्यापार व्यवसाय, अध्ययन र रोजगारका लागि चितवन जाने संख्या ठूलो छ । यसैगरी पहाडी मूल ठोरीको भेषभूषा चितवनसँग मिल्छ । सुवर्णपुरमा मात्र थोरै मधेसी छन् ।

दुई, राजधानीवाल वाग्मती प्रदेशबाट भारतसित जोडिने एक मात्र नाका बन्ने ठोरी आस छ, जुन नाका केरुङसित जोडिँदै छ । प्रवक्ता कुँवर ठोरी वाग्मती लैजानैपर्ने यस्तो जिकिर गर्छन्, ‘राजधानीसमेत रहेको वाग्मती प्रदेशको मुख्य नाका ठोरीलाई नै बनाउनुपर्छ ।’ दुई नम्बर प्रदेशमा वीरगन्ज, जनकपुरजस्ता चल्तीका ठूला नाका छन् ।

...

नुनथलो ठोरीले हटारु, मजदुर, राजा, राणा अनुहार देखेको छ । राजा, राणा ‘मस्ती’ का साक्षी बनेको छ भने हटारु, मजदुर, भरियाका आँसु, पसिना र स–साना सपनाका । तर, अब ती ठोरीबाट नुन बोक्ने पुस्तासँगै सकिन थालेको छ । ठोरीले साँचेका स्मृति अब सधैँलाई सुक्न लागेको हो कि पुनर्जीवन पाउने छाँट कतै छ ? छ भने केरुङ–ठोरी लोकमार्ग हो । जो दुई ठूला अर्थतन्त्र भएका चीन र भारत जोड्ने सबभन्दा छोटो (१९२ किलोमिटर, ठोरी–भण्डारा बने १ सय ६८) लोकमार्ग हो । जुन लोकमार्ग ठोरी हुँदै चितवनको माडी–भरतपुर–लोथर–मलेखु–गल्छी–विदुर–मैलुङ–स्याफ्रुबेंसी–रसुवागढी भएर केरुङ पुग्नेछ । लोकमार्गले ठोरी ‘इन्टरनेसनल ट्रान्जिट हब’ र चीन र भारतको पारवहन केन्द्र बन्न सक्छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २९, २०७७ १०:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कर्णालीका मान्ठ

हिमाल, डाँडापाखा र उराठलाग्दा चाउरिएका अनुहारहरू भएर कर्णाली दुर्गम भएको होइन । भएको हो– सामाजिक कुरीतिले ।
हीरा बिजुली नेपाली

केही वर्षअघि कर्णालीको गुम्दै गएको समृद्धिबारे लेखिएको, सायद पहिलो पुस्तक, ‘समृद्ध कर्णालीको दुःख’ पढ्ने अवसर पाएको थिएँ । सोमत घिमिरे र टीका भट्टराई लिखित उक्त पुस्तकले राज्यका मूलधारका भनिएका पत्रकार, लेखक र राजनीतिक दलहरूले ‘दुर्गम, भोकमरी’ हुने ठाउँ भनेर दिएको परिचयको खरो प्रतिकार गरेको छ । साथै ‘गोर्खे राज्य’ को जितअघिको समृद्ध कर्णालीले सिमान्तीकरणको चपेटामा परी आफूसँग भएका समृद्धिका आधार भत्काउँदै कालान्तरमा दुःखी र दरिद्र भएको तीतो सत्य प्रकाश पारेको छ ।

भर्खरै लेखकद्वयमध्येका भट्टराई र मित्र सम्राट् कट्वालको ‘कर्णाली पिपुल एन्ड प्लेसेस’ नामक फोटो किताब हात परेको छ ।

पुस्तकभित्रका कैयौं फोटासँग मेरो कसिलो साइनो पनि छ । मुगु, हुम्ला र जुम्लाका बस्तीहरूमा सडक नाटक देखाउँदै फेरो मारिरहँदा कति ठाउँमा राति पुगेको छु त कति ठाउँमा बिहानै । केही ठाउँमा पकाएको कुखुराको मासु बोकेर हिँडेको छु त कुनै ठाउँमा छुवाछुतका कारण गाउँलेको बारीमा पकाएर खाएर हिँडेको छु । धेरै फोटा मुगुकै भएकाले होला तिनले मेरो बालापनलाई पनि ताजा बनाइदिएका छन् ।

पुस्तकले कर्णालीवासीले नै कहिल्यै याद नगरेका र खासै महत्त्व नठानेका हाम्रा सामाजिक, सांस्कृतिक तथा वातावरणीय पक्षलाई सुन्दर तरिकाले प्रकाशमा ल्याएको छ । बाहिरियाहरूको चस्मा फेरिदिएको छ । तर, पुस्तकको भूमिकामा केदारभक्त माथेमा लेख्छन्, ‘कर्णाली नेपालको सबैभन्दा दुर्गम ठाउँ हो ।’ पछिल्ला अनुच्छेदहरूमा भने कर्णालीको सुन्दरतालाई उनले नकारेका छैनन् । त्यसैगरी नेपालका लागि स्विटजरल्यान्डकी राजदूत एलिजावेथ भोन क्यापलरले भूमिकामै ‘जातीय विविधता, भौगोलिक विविधता, कृषि उत्पादन र सांस्कृतिक सम्पदाहरूको धनी हुँदाहुँदै कर्णालीले दुर्गमताको पनि प्रतिनिधित्व गर्छ’ भनेकी छन् ।

यी दुई भूमिकामा घोरिने हो भने सजिलै बुझ्न सकिन्छ– कर्णालीको ‘दुर्गमता’ प्रचारमा बौद्धिकहरू जुटेका छन् । कुनै ठाउँको भौगोलिक कठिनताले मात्रै दुःखको भीमकाय भासभित्र छिराउँछ भनेर कसरी भन्न सकिन्छ ? यदि मान्छेको चेतना समृद्ध हुने हो भने उसले भीरपहरामै अत्याधुनिक वैज्ञानिक प्रविधिको प्रयोगले आफ्नो जीवनलाई सजिलो बनाउन सकिहाल्छ, जसको प्रमाण संसारभरै छरपस्ट छन् ।

हाम्रो समाजलाई दयनीय परिस्थितिमा पुर्‍याउने त हिन्दु धर्मीय भाग्यवादी सोचद्वारा निर्मित तहगत सामाजिक संरचना हो । मूल कुरो बिर्सेर खालि भीरपाखाको पछि दौडिरहनु कसरी सही विश्लेषण हुन्छ ?

सामाजिक कुरीतिको कालो बादलमाथि टेकेर पुस्तकले कर्णालीका कैयौं सकारात्मक पाटालाई केलाउने प्रयास गरेको छ । हिमाल भएर, डाँडापाखा भएर, उराठलाग्दा चाउरिएका अनुहारहरू बस्ने भएर कर्णाली दुर्गम भएको होइन । भएको हो– धार्मिक अन्धभक्ति, सामाजिक कुरीति, सामन्ती जातिवादी समाज भएकाले । यो तथ्य मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टबाहेक कसैले विश्लेषण गर्नै चाहेनन् ।

कर्णालीबाहिर बसेर कर्णालीसम्बन्धी फिक्का टिप्पणी गर्न रुचाउने बाँकी संसारले कर्णालीबारे शताब्दीऔंदेखि कर्णालीका दुर्गमताका एकतर्फी कथा लेख्दै आएका छन् ।

भौगोलिक विकटता, शून्य कृषि उत्पादन, चामल, भोकमरी र खडेरी, पुग्नै महिनौं लाग्ने कथा, यावत् यावत्...। तर, आजको बदलिँदो पर्यटन उद्योगको फड्कोले कर्णालीमा नयाँ साहु मात्रै जन्माएको छैन, जनसमुदायलाई आफ्ना कला, सिप र ज्ञानको प्रक्रियाको महत्त्व बुझ्नसमेत सघाएको छ । सदियौंदेखिको एकोहोरो कोकोहोलोलाई भंग गरेको छ । आज कर्णालीले परिचयका नयाँ वाक्यांश पाएको छ । जस्तो, हाइकिङ र ट्रेकिङको अपार सम्भावना बोकेको स्थान, कला–साहित्यको ऊर्वरभूमि, यार्सागुम्बा पाइने ठाउँ, अर्ग्यानिक कृषि र तरकारी हुने ठाउँ, स्याउ र सिमीका लागि प्रख्यात ठाउँ, आदिइत्यादि । दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न यस्ताखाले पुस्तकले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् ।

‘मनोरञ्जन’ शीर्षकमा राखिएका दुई फोटाहरूमध्ये पहिलो फोटोमा कुनै गाउँमा महिलाले देउडा खेलिरहेका छन् र छेवैमा एक जना पुरुषले मादल बजाइरहेका छन् । त्यस्तै अर्को फोटोमा एउटा हुड्केले हुड्को बजाउनुको साटो खैंजडी बजाइरहेको देखिन्छ । यी दुई फोटाले समयको बदलिँदो रेखामा कर्णालीको बदालिँदो सांस्कृतिक पुनर्गठनको प्रक्रिया झल्काउँछन् । यसबाट समाजमा नयाँ कुराले पुरानो कुरालाई प्रतिस्थापन गर्दै छ भन्ने तथ्य झल्काउँछ । पुस्तकले कर्णालीमा परम्परागत ज्ञान, सिप, कला र संस्कृतिको अन्तरपुस्तैनी हस्तान्तरण प्रक्रिया विस्तारै गुम्दै गइरहेको प्रस्ट पार्छ ।

‘एन्थिनिसिटी ग्रुपस्’ शीर्षकको सायद मुगु र हुम्ला जिल्लाको दोसाँधको कुनै गाउँमा खिचिएको, फोटोमा परम्परागत र स्थानीय स्तरमै उत्पादित कपडाको भेषभूषामा सजिएकी एक महिलासँगै दुई साना बालकले बजारिया फेन्सी कपडा लगाएका छन् । ती महिला र बालकहरूले कर्णालीका फरक पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्छन् । यो फोटोले उत्पादनको आफ्नो संयन्त्र गुमाएर हामी बजारमुखी र परनिर्भर बन्न थालेको संकेत गर्छ । पुस्तकले १० वर्षे माओवादी ‘जनयुद्ध’ लाई पनि समेट्ने प्रयास गरेको छ । कर्णालीका जनतामा जनयुद्धप्रेम कति थियो ? कुन स्तरसम्ममा जनयुद्ध स्थानीयकरण भएको थियो ? बुझ्न ‘द पिपुल्स वार’ भन्ने शीर्षकमा समेटिएको एउटै फोटो हेरे पुग्छ, जसमा एक जना अधबैंसे महिलाले एक हातमा सुल्फा समातेकी छन् त अर्को हातले लालसलाम गरिरहेकी छन् ।

केहीको मत यो पनि छ कि ‘जनयुद्ध’ ले कैयौंको घरबार भत्कायो, कैयौंलाई विस्थाापित बनायो । तर, त्यही ‘जनयुद्ध’ ले सोझासाझा, गरिब, आदिवासी, जनजाति, दलित, महिलाजस्ता हजारौं वर्षदेखि राज्यद्वारा नै नियोजित रूपमा सिमान्तकरणमा पारेका समुदायलाई आफ्ना लागि आफैं लड्नुपर्छ भन्ने ‘महान् शिक्षा’ दिएको हो । ‘जनयुद्ध’ झल्काउने सहिद गेटहरू, पथ्थरमा कुदिएका हँसिया हथौडा अंकित झन्डाहरू, कयौं भित्ताहरूमा लेखिएका मन र शरीर दुवै हल्लाउने मार्क्सवादी नाराहरू अहिले पनि कर्णालीका कुनाकन्दरामा छरपस्ट देख्न सकिन्छ । भलै, अहिले परिस्थिति बदलिएको छ । ‘वर्ग संघर्ष’ अहिले ‘व्यापार संघर्ष’ बनेको छ । नेपाली ‘उच्च जातीय कमाउनिस्ट’ अहंकारले मार्क्सवादलाई आत्था बनाइरहेको छ । पुस्तकले कर्णालीमा व्याप्त जात व्यवस्था र यसको कुरूपताको छोटो चर्चा पनि गरेको छ । तर, धारणा बनाउन पर्याप्त छैन, जसमा कालीकोटको कुनै गाउँमा एक जना कथित माथिल्लो जातको मानिसले एक गिलास दूध कथित तल्लो जातको मानिसले समातेको गिलासमा नछोईकन खन्याइरहेको छ ।

न्यारेसनमा लेखकहरूले यसलाई पनि ठूलो परिवर्तनको संज्ञा दिँदै खुसी व्यक्त गरेका छन् । किनकि त्यसअघि त्यस ठाउँमा कुनै पनि बाहिरियाहरूलाई गाईको दूध किन्न दिइँदैनथ्यो, जसको मारमा समाज रूपान्तरणको नारासहित गएका गैरसरकारी संस्थाका हाकिमहरू पनि पर्थे । केही अपवादबाहेक आजसम्म कर्णालीका दलितका विषयमा लेखिएका सन्दर्भहरू पूराका पूरा भाग्यवादी चिन्तनबाट ग्रसित छन् । अझै पनि कर्णालीवासी नै भएर लेखेका योगी नरहरिनाथदेखि आजसम्मको कुनै पनि साहित्यमा यहाँका दलित र महिलालाई ब्युँझाउने प्रगतिशीलता देखिँदैन । पढेलेखेका यी ‘अबुझ’ हरूलाई पनि लाग्छ कि दलित र महिला भएर जन्मिनु भाग्य वा कर्मको फल हो । यही कर्मकै फल सम्झेर यहाँका दलितका कैयौं पुस्ता आफ्नो पुर्पुरोमा धारेहात बजार्दै विरहका गीत गाउन विवश भए–

कालिका लड्कन्या माछा कर्णालीका भेल फेर्नै नसकिन्या भैगो करिमका खेल खासमा कर्णालीका दलितमा यो मानसिकताको विकास हिन्दु धर्मीय भाग्यवादी चिन्तनले गरेको हो भन्नेमा दुईमत छैन, जुन अँध्यारो पाटोलाई च्यात्नै पर्छ ।

पुस्तकले सामान्यतः जात व्यवस्थाबाहिरको विभेदरहित समाज भनेर चिनिएको कर्णालीको लामा समुदायभित्र पनि छुवाछुत र विभेद उजागर गरेको छ । लामा समुदायका दलितलाई घारा भनिन्छ, जसले खसान क्षेत्रका दलितको भन्दा सयौं गुणा उत्पीडन सहेर बसेका छन् । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र प्राकृतिक सम्पदामा पूर्णतः बन्देज लगाइएको छ, जुन कुरामा जिल्ला सदरमुकाममा संघर्षरत दलित अगुवासमेत अनभिज्ञ छन् । थोरै जनसंख्याको त्यो समुदाय धन र बलले शक्तिशाली लामा वा भोटे समुदायसँग जुध्न सकेको छैन । उनीहरूको यो विभेदको कथा खसान दलितको जत्तिकै लामो हो या लामाहरूले पनि पछि हिन्दु तहगत जातीय संरचनाको देखासिकी गरेर हो ? अनुसन्धानको विषय छ ।

तलको कालीकोट पाचाल झरनादेखि माथिको यारी हिल्सासम्म, दख्खिनको सिंजा उपत्यकादेखि उत्तरको लिमी उपत्यकासम्म, बाजुराको कोल्टी बजारदेखि डोल्पाको भिजार गाउँसम्मका सानाभन्दा साना नानीदेखि बूढापाकाका फोटा लोभलाग्दा छन् । यो फोटो–किताबले कर्णालीभित्र रहेको कृषिप्रणाली, मौसम र हावापानी, जनसमुदायको लवाइखवाइ, धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परागत सिप तथा ज्ञानको प्रणाली, चलिरहेको शैक्षिक परिवेश, स्थानीय उत्पादन र औद्योगिकता, वन तथा वातावरण र जनयुद्धको प्रभावलगायत धेरै विषय समेट्ने प्रयास गरेको छ । बहुआयामिक विषय समेटेको यो पुस्तक कर्णाली अध्ययन/अनुसन्धान गर्नेलाई सन्दर्भ सामग्री बन्न सक्छ ।

पुस्तकले सिंगो कर्णाली घुमाउँदा–घुमाउँदै पनि कुनै विशेष विषयमा गहिरो ज्ञान दिन भने चुक्यो भन्ने लाग्न सक्छ । कर्णालीसम्बन्धी लेखिएका अन्य पुस्तकजस्तै यो पनि कुनै एउटै विषयमा धारिलो तर्क र दृष्टिकोण पेस गर्न चुकेको छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २९, २०७७ ११:४४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×