कर्णालीका मान्ठ- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कर्णालीका मान्ठ

हिमाल, डाँडापाखा र उराठलाग्दा चाउरिएका अनुहारहरू भएर कर्णाली दुर्गम भएको होइन । भएको हो– सामाजिक कुरीतिले ।
हीरा बिजुली नेपाली

केही वर्षअघि कर्णालीको गुम्दै गएको समृद्धिबारे लेखिएको, सायद पहिलो पुस्तक, ‘समृद्ध कर्णालीको दुःख’ पढ्ने अवसर पाएको थिएँ । सोमत घिमिरे र टीका भट्टराई लिखित उक्त पुस्तकले राज्यका मूलधारका भनिएका पत्रकार, लेखक र राजनीतिक दलहरूले ‘दुर्गम, भोकमरी’ हुने ठाउँ भनेर दिएको परिचयको खरो प्रतिकार गरेको छ । साथै ‘गोर्खे राज्य’ को जितअघिको समृद्ध कर्णालीले सिमान्तीकरणको चपेटामा परी आफूसँग भएका समृद्धिका आधार भत्काउँदै कालान्तरमा दुःखी र दरिद्र भएको तीतो सत्य प्रकाश पारेको छ ।

भर्खरै लेखकद्वयमध्येका भट्टराई र मित्र सम्राट् कट्वालको ‘कर्णाली पिपुल एन्ड प्लेसेस’ नामक फोटो किताब हात परेको छ ।

पुस्तकभित्रका कैयौं फोटासँग मेरो कसिलो साइनो पनि छ । मुगु, हुम्ला र जुम्लाका बस्तीहरूमा सडक नाटक देखाउँदै फेरो मारिरहँदा कति ठाउँमा राति पुगेको छु त कति ठाउँमा बिहानै । केही ठाउँमा पकाएको कुखुराको मासु बोकेर हिँडेको छु त कुनै ठाउँमा छुवाछुतका कारण गाउँलेको बारीमा पकाएर खाएर हिँडेको छु । धेरै फोटा मुगुकै भएकाले होला तिनले मेरो बालापनलाई पनि ताजा बनाइदिएका छन् ।

पुस्तकले कर्णालीवासीले नै कहिल्यै याद नगरेका र खासै महत्त्व नठानेका हाम्रा सामाजिक, सांस्कृतिक तथा वातावरणीय पक्षलाई सुन्दर तरिकाले प्रकाशमा ल्याएको छ । बाहिरियाहरूको चस्मा फेरिदिएको छ । तर, पुस्तकको भूमिकामा केदारभक्त माथेमा लेख्छन्, ‘कर्णाली नेपालको सबैभन्दा दुर्गम ठाउँ हो ।’ पछिल्ला अनुच्छेदहरूमा भने कर्णालीको सुन्दरतालाई उनले नकारेका छैनन् । त्यसैगरी नेपालका लागि स्विटजरल्यान्डकी राजदूत एलिजावेथ भोन क्यापलरले भूमिकामै ‘जातीय विविधता, भौगोलिक विविधता, कृषि उत्पादन र सांस्कृतिक सम्पदाहरूको धनी हुँदाहुँदै कर्णालीले दुर्गमताको पनि प्रतिनिधित्व गर्छ’ भनेकी छन् ।

यी दुई भूमिकामा घोरिने हो भने सजिलै बुझ्न सकिन्छ– कर्णालीको ‘दुर्गमता’ प्रचारमा बौद्धिकहरू जुटेका छन् । कुनै ठाउँको भौगोलिक कठिनताले मात्रै दुःखको भीमकाय भासभित्र छिराउँछ भनेर कसरी भन्न सकिन्छ ? यदि मान्छेको चेतना समृद्ध हुने हो भने उसले भीरपहरामै अत्याधुनिक वैज्ञानिक प्रविधिको प्रयोगले आफ्नो जीवनलाई सजिलो बनाउन सकिहाल्छ, जसको प्रमाण संसारभरै छरपस्ट छन् ।

हाम्रो समाजलाई दयनीय परिस्थितिमा पुर्‍याउने त हिन्दु धर्मीय भाग्यवादी सोचद्वारा निर्मित तहगत सामाजिक संरचना हो । मूल कुरो बिर्सेर खालि भीरपाखाको पछि दौडिरहनु कसरी सही विश्लेषण हुन्छ ?

सामाजिक कुरीतिको कालो बादलमाथि टेकेर पुस्तकले कर्णालीका कैयौं सकारात्मक पाटालाई केलाउने प्रयास गरेको छ । हिमाल भएर, डाँडापाखा भएर, उराठलाग्दा चाउरिएका अनुहारहरू बस्ने भएर कर्णाली दुर्गम भएको होइन । भएको हो– धार्मिक अन्धभक्ति, सामाजिक कुरीति, सामन्ती जातिवादी समाज भएकाले । यो तथ्य मानवशास्त्री डोरबहादुर विष्टबाहेक कसैले विश्लेषण गर्नै चाहेनन् ।

कर्णालीबाहिर बसेर कर्णालीसम्बन्धी फिक्का टिप्पणी गर्न रुचाउने बाँकी संसारले कर्णालीबारे शताब्दीऔंदेखि कर्णालीका दुर्गमताका एकतर्फी कथा लेख्दै आएका छन् ।

भौगोलिक विकटता, शून्य कृषि उत्पादन, चामल, भोकमरी र खडेरी, पुग्नै महिनौं लाग्ने कथा, यावत् यावत्...। तर, आजको बदलिँदो पर्यटन उद्योगको फड्कोले कर्णालीमा नयाँ साहु मात्रै जन्माएको छैन, जनसमुदायलाई आफ्ना कला, सिप र ज्ञानको प्रक्रियाको महत्त्व बुझ्नसमेत सघाएको छ । सदियौंदेखिको एकोहोरो कोकोहोलोलाई भंग गरेको छ । आज कर्णालीले परिचयका नयाँ वाक्यांश पाएको छ । जस्तो, हाइकिङ र ट्रेकिङको अपार सम्भावना बोकेको स्थान, कला–साहित्यको ऊर्वरभूमि, यार्सागुम्बा पाइने ठाउँ, अर्ग्यानिक कृषि र तरकारी हुने ठाउँ, स्याउ र सिमीका लागि प्रख्यात ठाउँ, आदिइत्यादि । दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न यस्ताखाले पुस्तकले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् ।

‘मनोरञ्जन’ शीर्षकमा राखिएका दुई फोटाहरूमध्ये पहिलो फोटोमा कुनै गाउँमा महिलाले देउडा खेलिरहेका छन् र छेवैमा एक जना पुरुषले मादल बजाइरहेका छन् । त्यस्तै अर्को फोटोमा एउटा हुड्केले हुड्को बजाउनुको साटो खैंजडी बजाइरहेको देखिन्छ । यी दुई फोटाले समयको बदलिँदो रेखामा कर्णालीको बदालिँदो सांस्कृतिक पुनर्गठनको प्रक्रिया झल्काउँछन् । यसबाट समाजमा नयाँ कुराले पुरानो कुरालाई प्रतिस्थापन गर्दै छ भन्ने तथ्य झल्काउँछ । पुस्तकले कर्णालीमा परम्परागत ज्ञान, सिप, कला र संस्कृतिको अन्तरपुस्तैनी हस्तान्तरण प्रक्रिया विस्तारै गुम्दै गइरहेको प्रस्ट पार्छ ।

‘एन्थिनिसिटी ग्रुपस्’ शीर्षकको सायद मुगु र हुम्ला जिल्लाको दोसाँधको कुनै गाउँमा खिचिएको, फोटोमा परम्परागत र स्थानीय स्तरमै उत्पादित कपडाको भेषभूषामा सजिएकी एक महिलासँगै दुई साना बालकले बजारिया फेन्सी कपडा लगाएका छन् । ती महिला र बालकहरूले कर्णालीका फरक पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्छन् । यो फोटोले उत्पादनको आफ्नो संयन्त्र गुमाएर हामी बजारमुखी र परनिर्भर बन्न थालेको संकेत गर्छ । पुस्तकले १० वर्षे माओवादी ‘जनयुद्ध’ लाई पनि समेट्ने प्रयास गरेको छ । कर्णालीका जनतामा जनयुद्धप्रेम कति थियो ? कुन स्तरसम्ममा जनयुद्ध स्थानीयकरण भएको थियो ? बुझ्न ‘द पिपुल्स वार’ भन्ने शीर्षकमा समेटिएको एउटै फोटो हेरे पुग्छ, जसमा एक जना अधबैंसे महिलाले एक हातमा सुल्फा समातेकी छन् त अर्को हातले लालसलाम गरिरहेकी छन् ।

केहीको मत यो पनि छ कि ‘जनयुद्ध’ ले कैयौंको घरबार भत्कायो, कैयौंलाई विस्थाापित बनायो । तर, त्यही ‘जनयुद्ध’ ले सोझासाझा, गरिब, आदिवासी, जनजाति, दलित, महिलाजस्ता हजारौं वर्षदेखि राज्यद्वारा नै नियोजित रूपमा सिमान्तकरणमा पारेका समुदायलाई आफ्ना लागि आफैं लड्नुपर्छ भन्ने ‘महान् शिक्षा’ दिएको हो । ‘जनयुद्ध’ झल्काउने सहिद गेटहरू, पथ्थरमा कुदिएका हँसिया हथौडा अंकित झन्डाहरू, कयौं भित्ताहरूमा लेखिएका मन र शरीर दुवै हल्लाउने मार्क्सवादी नाराहरू अहिले पनि कर्णालीका कुनाकन्दरामा छरपस्ट देख्न सकिन्छ । भलै, अहिले परिस्थिति बदलिएको छ । ‘वर्ग संघर्ष’ अहिले ‘व्यापार संघर्ष’ बनेको छ । नेपाली ‘उच्च जातीय कमाउनिस्ट’ अहंकारले मार्क्सवादलाई आत्था बनाइरहेको छ । पुस्तकले कर्णालीमा व्याप्त जात व्यवस्था र यसको कुरूपताको छोटो चर्चा पनि गरेको छ । तर, धारणा बनाउन पर्याप्त छैन, जसमा कालीकोटको कुनै गाउँमा एक जना कथित माथिल्लो जातको मानिसले एक गिलास दूध कथित तल्लो जातको मानिसले समातेको गिलासमा नछोईकन खन्याइरहेको छ ।

न्यारेसनमा लेखकहरूले यसलाई पनि ठूलो परिवर्तनको संज्ञा दिँदै खुसी व्यक्त गरेका छन् । किनकि त्यसअघि त्यस ठाउँमा कुनै पनि बाहिरियाहरूलाई गाईको दूध किन्न दिइँदैनथ्यो, जसको मारमा समाज रूपान्तरणको नारासहित गएका गैरसरकारी संस्थाका हाकिमहरू पनि पर्थे । केही अपवादबाहेक आजसम्म कर्णालीका दलितका विषयमा लेखिएका सन्दर्भहरू पूराका पूरा भाग्यवादी चिन्तनबाट ग्रसित छन् । अझै पनि कर्णालीवासी नै भएर लेखेका योगी नरहरिनाथदेखि आजसम्मको कुनै पनि साहित्यमा यहाँका दलित र महिलालाई ब्युँझाउने प्रगतिशीलता देखिँदैन । पढेलेखेका यी ‘अबुझ’ हरूलाई पनि लाग्छ कि दलित र महिला भएर जन्मिनु भाग्य वा कर्मको फल हो । यही कर्मकै फल सम्झेर यहाँका दलितका कैयौं पुस्ता आफ्नो पुर्पुरोमा धारेहात बजार्दै विरहका गीत गाउन विवश भए–

कालिका लड्कन्या माछा कर्णालीका भेल फेर्नै नसकिन्या भैगो करिमका खेल खासमा कर्णालीका दलितमा यो मानसिकताको विकास हिन्दु धर्मीय भाग्यवादी चिन्तनले गरेको हो भन्नेमा दुईमत छैन, जुन अँध्यारो पाटोलाई च्यात्नै पर्छ ।

पुस्तकले सामान्यतः जात व्यवस्थाबाहिरको विभेदरहित समाज भनेर चिनिएको कर्णालीको लामा समुदायभित्र पनि छुवाछुत र विभेद उजागर गरेको छ । लामा समुदायका दलितलाई घारा भनिन्छ, जसले खसान क्षेत्रका दलितको भन्दा सयौं गुणा उत्पीडन सहेर बसेका छन् । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र प्राकृतिक सम्पदामा पूर्णतः बन्देज लगाइएको छ, जुन कुरामा जिल्ला सदरमुकाममा संघर्षरत दलित अगुवासमेत अनभिज्ञ छन् । थोरै जनसंख्याको त्यो समुदाय धन र बलले शक्तिशाली लामा वा भोटे समुदायसँग जुध्न सकेको छैन । उनीहरूको यो विभेदको कथा खसान दलितको जत्तिकै लामो हो या लामाहरूले पनि पछि हिन्दु तहगत जातीय संरचनाको देखासिकी गरेर हो ? अनुसन्धानको विषय छ ।

तलको कालीकोट पाचाल झरनादेखि माथिको यारी हिल्सासम्म, दख्खिनको सिंजा उपत्यकादेखि उत्तरको लिमी उपत्यकासम्म, बाजुराको कोल्टी बजारदेखि डोल्पाको भिजार गाउँसम्मका सानाभन्दा साना नानीदेखि बूढापाकाका फोटा लोभलाग्दा छन् । यो फोटो–किताबले कर्णालीभित्र रहेको कृषिप्रणाली, मौसम र हावापानी, जनसमुदायको लवाइखवाइ, धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परागत सिप तथा ज्ञानको प्रणाली, चलिरहेको शैक्षिक परिवेश, स्थानीय उत्पादन र औद्योगिकता, वन तथा वातावरण र जनयुद्धको प्रभावलगायत धेरै विषय समेट्ने प्रयास गरेको छ । बहुआयामिक विषय समेटेको यो पुस्तक कर्णाली अध्ययन/अनुसन्धान गर्नेलाई सन्दर्भ सामग्री बन्न सक्छ ।

पुस्तकले सिंगो कर्णाली घुमाउँदा–घुमाउँदै पनि कुनै विशेष विषयमा गहिरो ज्ञान दिन भने चुक्यो भन्ने लाग्न सक्छ । कर्णालीसम्बन्धी लेखिएका अन्य पुस्तकजस्तै यो पनि कुनै एउटै विषयमा धारिलो तर्क र दृष्टिकोण पेस गर्न चुकेको छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २९, २०७७ ११:४४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ज्ञानु : ५० वर्षअघि, ५० वर्षपछि !

त्रिपन्न वर्ष भइसकेछ पारिजात दिदीसँग भेट भा’को । आज दिदी हुनुहुन्न । स्थिति धेरै बदलिइसक्यो । मञ्जुल र मेरो मित्रता टुटेको पनि करिब ३३ वर्ष भइसकेछ । ज्ञानु र मलाई समयले बूढो बनाइसकेछ । पहिलेझैं चञ्चल थिएन ऊ ।
रामेश

टेबहालको एउटा कोठा । कोठा भाडा महिनाको ३५ रुपैयाँ । एक जनाको आयस्ताले नभ्याउने भएकाले तीन जना साथीहरू मिलेर लिएको । नयाँसडकछेउको डेरा । साँझ यसो न्युरोड घुमेपछि हाम्रो कोठामा सुस्ताउन आइपुग्थे किसिम किसिमका साथीहरू ।

धेरै अल्लारे त गफै लडाउन मात्रै आउँथे । कोही भने पढ्न आएका सोझा विद्यार्थीजस्ता लाग्थे । कोही चैं धन कमाउन खेलोफड्को मार्न आएका चतुरेहरू । कोही बोल्दै नबोल्ने, कुरैमात्र सुनिरहने अनि एउटा चैं थियो– अरूले बोलेको कुरा कागजमा टिपेर मात्रै बसिरहने । कोही सतर्क हुँदै भन्थे, ‘हन, यो विद्यार्थी हो कि सीआईडी ? हाम्रो कुराहरू सरकारलाई बुझाएर तलबै पो खान्छ कि क्या हो यो हरामी !’ मलाई चैं किन हो त्यो बबुरोको माया लाग्थ्यो । बिचरा कागजमा लेखेको लेख्यै, टिपेको टिप्यै...!

एक जना साथी थियो, ऊ आएको अघि नै थाहा पाइने । भर्‍याङबाटै होहल्ला मच्चाउँदै आउने र खल्तीमा भएका अनेकखाले कागजका टुक्राहरूबाट एउटा छानेर सुनाउन थालिहाल्ने । ऊ भन्थ्यो, ‘यो चैं मेरो नयाँ कविता ।’ सुन्न नचाहनेलाई ऊ गाली गरेरै भए पनि आफ्नो कविता सुनाएरै छाड्ने । ध्यान दिएर सुन्नेहरू भेटे झन् सुरिँदै सुरिँदै वाचन गर्न थाल्ने । सुन्दै जाँदा उसको कविताको भावले कताकता मन छुँदै लगेको आभास हुन्थ्यो मलाई । तर, उसलाई त्यसको रत्तिभर पर्वाह थिएन । कविता सुनाउन पाए पुग्यो । आफ्नो मात्रै कविता सुनाउने हो र, अरूका राम्रा, मीठा कविता पनि गोजीभरि बोकेर हिँड्ने र मौका पाउनेबित्तिकै सुनाउन थालिहाल्ने । त्यसमध्ये भोजपुरतिरबाट काठमाण्डू पसेको एउटा कवि–केटोको कविता पनि खुबै रस लिईलिई सुनाउँथ्यो ऊ । कहिलेकाहीँ त कागजै नहेरी कण्ठै सुनाउँथ्यो उसको कविता † खप्न नसकेर एक दिन त मैले त्यो कविको नाम सोधेरै छाडें । ‘नाम चैं मेघराज भन्छ, कवितामा चैं उसले मञ्जुल भनेर लेख्छ । गीत पनि पो लेख्छ त्यल्ले त...†’ उदेक मान्दै भन्थ्यो ज्ञानु ।

कहिलेकाहीँ उसका गीतका हरफहरू आफ्नै ढंगको लयमा सुनाउँथ्यो । उसको मनबाट निस्केको त्यो लय सुनेर म मनमनै हाँस्थें । जे होस् मान्छे चैं थियो फूर्तिलो र रहरलाग्दो । ऊ आयो कि कोठै उज्यालो हुने । अरूलाई गाली गर्न पनि जान्ने, आफूलाई कसैले गाली गर्‍यो भने पनि किञ्चित पर्वाह नगर्ने । कविता पनि कहिलेकाहीँ त कोठैभित्र फुर्ने अनि फर्रर सुनाउन थालिहाल्ने । कहिलेकाहीँ त ज्ञानु कवि मात्रै हुन जन्मेको हो कि झैं लाग्थ्यो मलाई ।

०२२–२३ तिरको समय । काठमाण्डूको असह्य जाडो । चिसो पानी टाउकोमा पर्दा टाउकै फुट्लाजस्तो हुने, छालाको मासु नै मर्ने । कुनैबेला ऊ बिहानै आएर हामीलाई हुट्हुटी लाउँदै नजिकैको सुन्धारातिर लिएर जान्थ्यो । भन्थ्यो, ‘केटा हो, कलको पानीले नुहाउँदा ज्यान जान बेर छैन । मूलको पानीमा नुहाउन हिँड् । जाडो भए कविता भट्याउँदै नुहाउलास्, जाडो भाको थाहै हुन्न ।’ ज्ञानु जाडो भगाउने तरिका पनि सम्झाउँथ्यो । आँसु–कविजस्तो पनि थियो । त्यस बिहान पनि सुन्धारामा हल्ला गर्दै नुहाउने तरखरमा थियौं । उसको मनमा कविता फुरिहालेछ । धरहरातिर हेर्दै सुनाउन थालिहाल्यो– धरहराकै कविता । छेउकै ब्यारेकबाट नुहाउन आएका सिपाहीहरू पनि मुसुमसु हाँस्दै कविता सुन्न थाले । कवितामा उसले धरहरालाई ‘काठमाण्डूको भाले चिह्न’ भनेर सम्बोधन गरेको थियो । हाँस्दा–हाँस्दा अररो भएर झन्डै ढलिएन ।

अति फरासिलो साथी ऊ । पूरा नाम ज्ञान उदास । ओखलढुंगाबाट गायक–कलाकार हुने सोखले हामी राजधानी पसेजस्तै चैनपुरवाट कवि–मन लिएर ऊ पनि काठमाण्डू छिरेको रहेछ । लाग्थ्यो, सफल कवि भएर कविताको इतिहासमा एउटा अविस्मरणीय नाम दर्ज गराउने ऊसँग एउटा भव्य सपना छ । हृष्टपुष्ट शरीर, नेपाली उचाइको ज्यान । ‘यस्तो रहरलाग्दो ज्यान कुन केटीको भाग्यमा जुर्ने हो,’ कल्पिदै भन्थ्यो ज्ञानु अनि आफूलाई मनपर्ने मैंयालाई सपनामा मीठो–मीठो कविता सुनाएको कुरा रसिलो पारामा वर्णन गर्थ्यो । ‘तर सपनाको मैयाको त्यो हिस्सी परेको अनुहार चैं मैले पूरै बिर्सें यार,’ हैरान भएर भन्थ्यो । आफू नहाँसी सबैलाई हँसाउन जान्ने ऊ ।

मञ्जुलको कोठामा पनि ज्ञानुले मेरो तारिफ लाएर खुबै कुरा गर्दो रहेछ । ‘हन हौ, पूर्वका लोकगीतहरू रेडियोबाट छरेर अचम्मै पो गरेका छन् त तिनीहरूले ! हेर्दा नपत्याउँदा लाग्छन् तर तिनका गीत भनेपछि हुरुक्कै हुने कति छन् कति ! के गर्नु र, गाउँ–बजारवाट आएका ती लाटासोझा बिचराहरूलाई आफ्ना बारेका यस्तो कुरा क्यै थाहै छैन ! भेडाजस्तो एकोहोरिएर रेडियोबाट गाएको छ छ !’ धेरै पटकको तारिफ सुनेपछि मञ्जुल पनि मसँग परिचय गर्न लोभिएछ । जहिले पनि ज्ञानुले ‘पख है त’ भन्ने तर भेट गराउने संजोग चै जुर्दै नजुर्ने ! असारको याम, झमझम पानी परिरहेका बेला न्युरोड गेटबाट टेबहाल छिर्ने बाटोमा ज्ञानुसँग भेट भयो । ‘कता हो यस्तो पानीमा ?’ ज्ञानुले भन्दा नभन्दै एक जना अर्को केटो पनि अचानक त्यहीं आइपुग्यो । यत्रो आँखाले अचम्म मान्दै ज्ञानुले भन्यो, ‘लौ आज दुई जनाको भेट आफैँ भयो, मैले भेटाउनै परेन ।’ मञ्जुल र मेरो भेट–परिचय यसरी भयो काठमाण्डूमा । चिनाजानी गराउने उही थियो– पूर्वचैनपुरको फरासिला कवि साथी ज्ञान उदास !

मञ्जुल र म आत्मीय साथी भयौं । मेरो मनको गीत लेख्ने गीतकार साथी थियो ऊ अनि उसको गीतमा लयभर्नेे संगीतकार साथी म । आफ्नो गीतलाई संगीतमा सुन्दा खुसी हुन्थ्यो मञ्जुल, उसको गीतमा संगीत रचना गर्दा गदगद हुन्थेँ म । नियमित भेट हुन थाल्यो । गीत–संगीतको समुद्रभित्र हेलियौं हामी !

साँझ एक फन्को न्युरोडतिर चक्कर काटेपछि ज्ञानु हाम्रो कोठामा छिर्थ्यो छिर्थ्यो । अनि सुरु गर्थ्यो कविहरूका कुरा, कविताहरूका बयान, गोष्ठीका खबरहरू । नयाँ, पुराना कविहरूको तुलनात्मक चर्चा गर्न माहिर थियो । उसले राम्रा–नराम्रा कवि र कविताको समीक्षा गरिरहँदा वाल्ल परेर सुन्नेमा म पनि एक हुन्थें । नारी कवयित्रीका कुरा गर्दा उसको मन बिछट्टै खुसी भएको प्रस्टै थाहा हुन्थ्यो । ‘हन हौ, कवयित्रीहरू भएको गोष्ठीको मजै अर्को ! लोग्ने मान्छेहरूको धोद्रो स्वर सुन्दासुन्दा थाकेका बेला नारी स्वरमा मधुर कविता सुन्दा बेहोस हुन लागेको मान्छे बौरे जस्तो पो हुने त हौ !’ कवि केदारमान व्यथितको जन्डो कविता सुनेर आएको कुरा गथ्र्यो कहिले । कहिले नीरविक्रम प्यासीको सुरो कविताको वर्णन गथ्र्यो । ‘वासु शशीको कवितामा ज्यान छ यार’ भन्थ्यो त, प्रेमा शाहको रूप र कविताको तारिफ गरेरै थाक्दैनथ्यो । नबुझ्ने खाले अमूर्त कवितालाई कवितै नमान्ने ऊ जंगिँदै भन्थ्यो, ‘नाम चलेर मात्र हुन्छ ? नाम त गुन्डाको पनि चल्छ । आफैँले लेखेको कविता आफैं नबुझ्ने कवि के कवि ? त्यस्तो कविता के कविता ?’ अनि नरम भाषामा बोल्न सुरु गर्थ्यो, ‘भूपिजस्तो कवि मात्र सायद सधैं बाँचिरहला । सबैले बुझ्ने भाषामा, सबैको मनका कुरा लेख्ने, बोल्दिने...।’ ज्ञानुको कुराले धेरै सिकायो मलाई । कविताको मर्म र महत्त्व बुझायो । ‘पारिजातले त्यसै मदन पुरस्कार पाएको हैन नि हौ । उनको गद्य पनि कविताजस्तो । एक पटक पढेर नहुने, जति दोहोर्‍यायो उति मर्म र स्वाद फुक्दैफुक्दै आउने ।’ ‘शिरीषको फूल’ मा शंकर लामिछानेले लेखेको लामो भूमिका बारे पनि मज्जैले बोल्थ्यो ऊ । सबैका कविताबारे कुराहरू गरेपछि आफ्नो बारे पनि बोल्थ्यो ज्ञानु, ‘कसैले राम्रो भनोस्–नभनोस् आफू त कविता लेख्न छाडिँदैन । तारिफ पाउन मात्र लेख्नेलाई म त कवि पनि मान्दिनँ । मनबाट भावना उम्लेर जब फुट्न थाल्छ अनि पो बन्छ कविता । सबैलाई मनपर्ने कविता त संसारमा कसैले लेख्न सक्दैन ।’

रायन, अरिम र मैले रेडियो नेपालविरुद्ध मुद्दा दिइसकेका थियौं । हाम्रो गीतको पारिश्रमिक राष्ट्र बैंकबाट रेडियोका कर्मचारीमध्ये कसैले किर्ते गरेर लैजाँदो रहेछ । सबुतप्रमाणसहित भ्रष्टाचार विभागमा मुद्दा दर्ता गरेपछि हामी रेडियो नेपालको शत्रु भइसकेका थियौं । हामीलाई गीत गाउने ढोका बन्द भइसकेको थियो । अनेकखाले धम्किले आतंकित बनाइरहेको थियो । ओखलढुंगा फर्कनुबाहेक अर्को विकल्प थिएन । ओइलिएको बिरुवाजस्तै थियो हाम्रो अवस्था ।

डेरा सरेर जहाँ पुगे पनि ज्ञानु खोजीखोजी आइपुग्थ्यो हाम्रो कोठामा । त्यस दिन पनि ऊ कताकताबाट आइपुग्यो र आफ्नै तालमा भन्यो, ‘ए, तिमीहरूलाई पारिजातले भेट्न खोजेको छ है ।’ हामीजस्तो पहाडे निमुखा केटाहरूलाई त्यस्तो नाम चलेकी मान्छेले मन पराएर बोलाएको कुरा पत्याएनौं । वास्तै गरेनौं । उसै हामीलाई उल्याउन हावा कुरा भन्देको होला !

केही दिनपछि फेरि साँझतिर आएर ज्ञानुले भन्यो, ‘एइ, तिमीहरूले नपत्याएको ? पूर्वका लोकगीत गाउने तिमीहरूलाई खोजेको खोज्यै छ त । हिजै मात्रै म आफैँ पारिजातकहाँ गएर आ’को । मैले चिनेको छु भन्दा खुसी भइन् । लु हिँड, पारिजातलाई भेट्न ।’ जीउ अप्ठयारो, लुलो भएजस्तो भयो । जानै मन लागेन । पछि जाने कुरा गरेर त्यो दिन टार्‍यौं हामीले । अर्काेपल्ट चैं दिउँसै आएर ‘आजचैं पारिजातकाँ लाने लाने’ भनेर धर्नाढुक् दियो । ‘जस्तो होला, जे पर्लापर्ला’ भन्दै दिन ढल्केपछि ज्ञानुको पछि लाग्यौं । पुतलीसडकछेउको घरभित्र पसायो । एक तला चढेर सानो कोठाभित्र पुग्नेबित्तिकै ज्ञानुले बाहिरैवाट भन्यो, ‘लौ ल्याएँ है लोकगीत गाउने केटाहरूलाई ।’ भित्र पसेपछि पारिजात दिदीले हामीतिर हेर्दै सानो स्वरमा भन्नुभो, ‘तिमीहरू नै हौ पूर्वेली लोकगीतहरू गाउने ? खुसी लाग्यो ।’

उभिन, हिँड्न नसकिने खाटमाथि घुँडा खुम्च्याएर बस्नुभएको थियो पारिजात दिदी । इच्छा भएर पनि बोल्न नसक्ने, कताकता हराएझैं । मनभरि दुखैदु:ख, पीडैपीडा भरिएजस्तो । त्यत्रो नाम चलेको मान्छे यस्तो दु:खमा ! साह्रै नमज्जा लाग्यो । एकछिन्मा अफिसबाट सुकन्या दिदी पनि आइपुग्नुभयो । ज्ञानुले हाम्रो परिचय दिइसकेपछि सुकन्या दिदी बोल्नुभो, ‘कहिलेदेखि खोजेको हो त दिदीले । हेर दिदी बिरामी छ । यस्तो बेला पनि ट्रान्जिस्टरबाट तिमीहरूको गीत सुन्दा दिदी कम्ता रमाउँदैन त !’ बिदा हुने बेला पारिजात दिदीले भन्नुभयो ‘बेलाबेलामा आइराख है ।’

५३ वर्ष भइसकेछ पारिजात दिदीसँग भेट भा’को । आज दिदी हुनुहुन्न । हँसिली, फरासिली सुकन्या दिदी पनि धेरै बोल्नुहुन्न । स्थिति धेरै बदलिइसक्यो । मञ्जुल र मेरो मित्रता टुटेको पनि करिब ३३ वर्ष भइसकेछ । साथीहरू भन्नुहुन्छ, ‘त्यतिका जीवन बिताइसक्यौ आफ्ना अनुभव केही त लेख । पछिकाले पढ्लान्, बुझ्लान् ।’ नभन्दै मैले केही लेखेँ । छापिएछ पनि । त्यही लेख पढेर एक दिन मलाई खोज्दैखोज्दै ज्ञान उदास आइपुगेछ । आत्मीय हात मिलायौं । दुवैलाई समयले बूढो बनाइसकेछ । ‘हन हौ, मैले त सोचेकै थिइनँ मञ्जुल र पारिजातलाई चिनाइदिएर मैले ठूलो काम गरेको भनेर तपाईंले लेख्नुभएछ । म त खुसीले अटेसमटेस भएर थाम्न नसकेपछि खोजीखोजी भेट्न पो आएँ त !’

पहिलेझैं चञ्चल थिएन ज्ञानु । पत्नी र छोराछोरीका जिम्मेवार अभिभावक थियो । ‘तपाईं’ भनेर सम्बोधन गरिएको औपचारिक भाषाले नै हामीलाई टाढा पारेको अनुभव भयो । सायद ‘तिमी’ भनेको भए पहिलाझैं स्वाभाविकता अनुभव हुन्थ्यो ! निरन्तर सक्रिय थियो उसको कविजीवन । प्यारा छोराछोरीसँग आत्मीय परिचय गराएजस्तै आफ्ना प्रकाशित कविताका पुस्तक मेरो हातमा थमाउँदै भन्यो, ‘यी पनि मेरा छोराछोरी...!’ बाहिर त सामान्य नै थिएँ, तर मेरो भित्री मन भावुक बनेको थियो । कता–कता मनभित्र आँसु भरिएजस्तो भयो ।

ज्ञानु बिदा भएर गयो । ऊ गएपछि मेरो मन कता–कता हराइरह्यो । ज्ञानुले परिचय नगराएको भए मञ्जुल र मैले त्यतिका सुन्दर रचना कसरी सिर्जना गर्न सक्थ्यौं ! चेतनाका बीउहरू लिएर देशभरिका जनतामा कसरी जान सक्थ्यौं ! बाधक सामन्तीसत्ता ढाल्न जनतासँग त्यसरी एकाकार हुन कसरी सम्भव हुन्थ्यो ! उसले पारिजात दिदीसँग भेट नगराएको भए ‘राल्फा’ कसरी जन्मन सक्थ्यो ! ‘राल्फा’ का विद्रोही गीत–संगीत, साहित्य अनि ‘संकल्प’ का प्रगतिशील गीतले नेपालको राजनैतिक परिवर्तनका लागि त्यति अहं भूमिका कसरी खेल्न सक्थ्यो ! ओहो ! चराले ल्याएको सानो बीज ठीक ठाउँमा पर्दा कसरी त्यो घनाबोट भएर फैलिन सक्दो रहेछ...! बाइस–तेइस सालतिरको चञ्चल ज्ञानुको सम्झनामा धेरैबेर हराइरहेँ...!

(शनिबार प्रकाशन हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करण ‘शनिबार विशेष’बाट ।)

प्रकाशित : फाल्गुन २८, २०७७ १९:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×