आपा क्हार्पको इन्द्रधनुष- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

आपा क्हार्पको इन्द्रधनुष

ठूलो विपत्तिलाई सफलतापूर्वक टेकेर त्यसैमाथि उभिएको लेखक हो— तीर्थ गुरुङ । यस अर्थमा ऊ विजेता हो ।
रोशन शेरचन

सूर्योदय हेर्न उक्लनुस्
बेलुका अबेरसम्मै बसियो । तीर्थ गुरुङको कथासंग्रह ‘आपा क्हार्प’ को विमोचन सम्पन्न भएको खुसियाली, पोखराको चिसो साँझ मज्जैले तातेको थियो । लेकाली चुल्होको आतिथ्यको न्यायो पनि त्यसमा मिसिएको थियो ।

सखारै मोबाइलले ब्युझिएँ । अर्धनिद्रामै थिएँ । ‘दाइ, सूर्योदय हेर्न उक्लनुस्’, तीर्थ गुरुङको धोद्रो स्वर थियो । ढिलो सुतेकाले उठ्न मन लागेको थिएन । तर, सूर्योदय हेर्ने लालसाले ओछ्यान छाडेँ । छेउको ओछ्यानमा प्रकाशक भूपेन्द्र खड्का मस्त निद्रामै थियो । ज्याकेट र जुत्ता लगाई सिकलेसबाट निस्किएँ । हामी बसेको कोठाको नाम सिकलेस थियो । कोठाको नामकरण स्थानबाट गरिएको थियो— घान्द्रुक, सिकलेस, घनपोखरा आदि । सबै नामकरण सायद गुरुङ गाउँहरूबाटै थियो कि ? मनमनै त्यो आइडियालाई प्रशंसा गरेँ ।

होटल टास्कको रुफटपमा तीर्थ अघि नै उक्लिसकेको थियो । पोखरामा झन्डै तीन दशक बसेँ तर मध्यसहरबाट सूर्योदय देख्न सकिन्छ भन्ने पत्तै भएन । मान्छे त्यतिविधि अनभिज्ञ कसरी हुन सक्छ ? सूर्योदय भन्नासाथ सराङकोटको स्मृति मात्रै आउँथ्यो । तर, अग्लो होटल टास्कको माथिल्लो तला त भ्यु–प्वाइन्ट नै हो । त्यहाँबाट सूर्योदय, हिमाल र पोखरा मनमोहक देखिन्थ्यो । हामी सबैभन्दा माथिल्लो तलामा चढ्यौं । तीर्थलाई उचाइको भय रहेछ । रिंगटा लाग्यो भन्दै ऊ ओर्ल्यो । ऊ ओर्ले पनि म चढिरहने कुरा भएन । म पनि ओर्लें र रुफटपमै उत्सुकतावश घाम कुरिरह्यौं ।

माछापुच्छ्रे र अन्नपूर्ण सेताम्मे नदेखिए पनि प्रशस्त चिसो बोकेर ल्याएको थियो । सडकको सुनसान मिररमा सहर अझै निदाएको देख्न सकिन्थ्यो । ‘ल घाम देखियो,’ तीर्थको धोद्रो स्वर फेरि सुनियो । यसपटक त्यो धोद्रोमा थोरै उत्तेजना पनि मिसिएको थियो । सूर्योदयको आरम्भको दृश्य यस्तो देखियो मानौं अबिरमा लत्पतिएको डबल क्षितिजको आकाशको परत उप्काएर अगाडि बढ्दै छ । अब खिच्नुपर्छ, ढिलो गर्नु हुँदैन, यो चाँडै उदाउँछ, घोरेपानीमा प्राप्त मेरो अनुभव बोल्यो ।

तीर्थ र म क्यामेरामा उक्लँदै गरेको सूर्यको दृश्य खिच्न थाल्छौं । त्यो बिस्तारै ठूलो हुँदै गयो । र, लालीमाको वृत्त फैलँदै गयो । ‘वाउ, सुन्दर, सुन्दर !!!’, मेरो मुखबाट शब्द अनायास निस्किरह्यो (पछि मोबाइल हेर्दा थाहा पाएँ, ब्युटिफुल ब्युटिफुल भनिरहेको रहेछु) । सोचेँ, देखिरहेको त्यो सौर्यमण्डलकै केन्द्र हो । पृथ्वीको मात्र नभई असंख्य प्लानेटहरूको पनि केन्द्र, मठ हो । त्यसैको कारण पृथ्वीमा जीवन सम्भव भएको छ । सौर्यमण्डल मात्र होइन, मिल्की–वे ग्यालेक्सीसहित करोडौं ग्यालेक्सीहरूसँग द्रुत गतिमा फैलँदै गएको ब्रह्माण्डमा हाम्रो पृथ्वी कतै अज्ञात दिशातिर वेगले हुर्रिंदै (स्पिनिङ) छ, सोच्दा अभिभूत भएँ ।

विपत्ति टेकेर उभिएको लेखक

जीवनको ठूलो विपत्तिलाई सफलतापूर्वक टेकेर त्यसैमाथि उभिएको लेखक हो— तीर्थ गुरुङ । यस अर्थमा ऊ विजेता हो । मलाई उसको यो विजयी यात्रा अनन्तसम्म हेर्न मन छ । पहिला मृगौला रोग र पछि पारिवारिक विघटन, सानो विपत्ति होइन । सानो कठिनाइमै हात खुट्टा छाड्ने लेखकहरू प्रितकर हुँदैनन् । त्यस्ता लेखकहरू र जुनसुकै क्षेत्रका त्यस्ता व्यक्तिहरूसँग म तर्कन्छु । रुवावासी गर्नेसँग त छेवै पर्दिनँ । तर, केही लेखकहरू राम्रा मात्र लेख्दैनन्, उनीहरूको जीवनले ऊर्जा पनि प्रदान गर्छन् । तीर्थ गुरुङ मलाई त्यही कोटीको लेखक लाग्छ ।

अघि ‘पाठशाला’ र अहिले ‘आपा क्हार्प’ लेखेपछि, ऊ निरन्तरको यात्रामा देखिन्छ । विमोचन कार्यक्रममा लेखक सरस्वती प्रतीक्षाले सही भनेकी थिइन्– खहरेजस्तो हल्ला गर्दै आउने र हराउने लेखकहरू पनि छन् तर तीर्थ दाइ सेतीझैं कहिले फुक्दै कहिले लुक्दै तर निरन्तर लेखिरहने लेखक हुन् । वक्ताद्वय गनेस पौडेल र कुमारी लामाले पनि कथाकार गुरुङको उच्च मूल्यांकन गरेका थिए ।

दुई दशकभन्दा बढी भएछ, तीर्थ गुरुङलाई चिनेको । ऊ उमेरले भाइ हो तर रचनाधर्मिताले होइन । उसको लेखनको परिपक्वता र स्वतन्त्रचेत लोभलाग्दो छ । यस अर्थमा ऊ मेरो सहयात्री हो । लेखकहरू स्वतन्त्र (इन्डिपेन्डेन्ट) र विज्ञानसम्मत भएको जहिल्यै सुन्दर हुन्छ ।

शान्ति स्तूपा बसिबियाँलो

विमोचनको भोलिपल्ट शान्ति स्तूपासम्मको हाइकिङको कार्यक्रम बन्यो । निबन्धकार कुमारी लामा व्यस्तताले काठमाडौं फर्किइन् । लेखकद्वय गनेस पौडेल र तीर्थ गुरुङ, आर्टिस्ट कृष्ण मर्सानी, त्रिवेणी भाइ र म छोरेपाटनमा ओर्ल्यौं । खाजाघरमा चिया–चना खाई उकालो चढ्यौं । समीको चौतारा हो सायद, त्यसमा कविता वाचन दृश्यांकन गर्‍यौं । कवि भूपीनको ‘सुप्लाको हवाईजहाज’ संग्रहबाट तीर्थले एउटा कविता पढ्यो । मैले गिम्बलमा मोबाइल अड्याएर क्यामरा मोडमा राखेँ । गनेस र मैले भिडियो खिच्यौं । पार्दी, बिरौटाको उज्यालो पृष्ठभूमिमा तीर्थको सिलहट अमूर्त आएको छ । म फ्रेममा अलि उज्यालो खोज्दो रहेछु, गनेस डार्क ।

चौतारोबाट उकालो लाग्छौं । म हिजोको विमोचन कार्यक्रम सम्झँदै छु । तमू समाजले आफ्नो समुदायको प्रतिभाप्रति दर्साएको प्रेम सम्झिरहेको छु । गौरी तमूलगायतको सक्रियता सम्झिरहेको छु । पछिल्लो पाँच–सात वर्षको अवधिमा, पोखराको साहित्यमा हस्तक्षेप सम्झने हो भने त्यो कविता विधामा नभई आख्यानमा देखिन्छ । अब एक्लो लेखकले हस्तक्षेप गर्न अत्यन्त कठिन छ । तीन–चार जनाको समष्टि बल नमिस्सिए अनुभूति गर्ने तहमा हस्तक्षेप अब असम्भवप्रायः नै छ । हिजो एउटा संयोग भएको थियो । ‘नथिया’, ‘पाठशाला’ र ‘पैताला’ लेख्ने तीनै लेखकहरू एकै मञ्चमा देखिएका थिए । भिन्न धारका यी उपन्यासहरूले नेपाली औपन्यासिक फाँटमा देखिने तरंग ल्याएकै हो ।

रैथाने गनेस अन्य मामिलामा पनि चल्तापुर्जा छ । बाटैबाट उसले स्तूपाको एक होटलमा ढिँडो र लोकल कुखुरा तयार पार्न भन्यो । छोरेपाटनबाट एक घण्टाको यात्रा हो । तर, बात मार्दै बिस्तारै उकालो चढ्यौं । घामको न्यायो किरणले डाढमा छरिएर धकेल्दै थियो । स्वच्छ हावाले चराचुरुंगीको चिरबिर बोकेर आवतजावत गरेको देख्न सकिन्थ्यो । प्राकृतिक सान्निध्य र संगतिको मात चढ्दै गएको थियो ।

एलिट अर्ग्यानिक हाउसको छेवै क्रान्तिकारी चे–ग्वेभाराको चित्र कोरिएको थियो । त्यो कुनो सेल्फी कर्नरको रूपमा प्रसिद्ध छ । गनेसले आइडिया फुरायो– अर्ग्यानिक हाउसको अग्लो फलामे भर्‍याङ क्रमशः चढ्ने र त्रिवेणीले तलबाट भिडियो खिच्ने । माथि हलमा पुगेपछि झ्यालबाट क्यामेरातिर फर्केर हात हल्लाउने । गनेस अवतारी हो, विचित्र गर्छ । रुफटपबाट हिमाल, ताल र पोखराको दृश्य अद्भुत देखिन्थ्यो । मैले कवि विमल निभाको ‘आगोनेर उभिएको मानिस’ को एउटा कविता वाचन गरेँ । त्यसपछि गनेस र तीर्थको ‘आपा क्हार्प’ माथिको अनौपचारिक वार्तालाप सुरु भयो । त्रिवेणी, राजु क्षत्री र मैले भिडियो खिच्यौं । उन्मुक्त हाँसो हाँस्दै गनेसले कथाहरूउपर तीर्थको विचार जान्न चाह्यो । मिथककै बारेमा धेरै कुराकानी भयो । गुरुङ मिथकको प्रयोगले शीर्षक कथा ‘आपा क्हार्प’ विशिष्ट बनेको छ । त्यसमा ठूलो छोरासँग भाग्ने आमाको कथा छ । हामीले इडिपस कम्प्लेक्सको बारेमा सोफोक्लेसको ‘किङ अडिपस’ नाटकबाट थाहा पायौं तर त्यो ग्रन्थी (कम्प्लेक्स) हाम्रै जनजाति मिथकमा सदियौंदेखि रहेछ ।

एलिट हाउसको लोकेसन गज्जब छ । हलचल मच्चाउँछ । ढिँडोसँग लोकल कुखुराको झोल खाएर तृप्त भयौं । त्यसपछि शान्ति स्तूपाको दर्शनमा निस्क्यौं । ‘सौं चुहा खाके बिल्ली हज चली’ भनेजस्तै भएको थियो । मांसाहारी खान्की खाएर स्तूपा पुगेका थियौं । कोरोनाको कारण बन्द भएपछि स्तूपा हिजो मात्र खोलिएको रहेछ । करिब पैंतालीस मिनेट रानीवन हुँदै ओरालो हिँडेपछि फेवा किनारमा आइपुग्यौं । इन्द्रधनुषको अर्को रङलाई किनारमै बिदा गरेर डुंगा चढ्यौं ।

चित्रकार कृष्ण मर्सानीसँग

कृष्ण मर्सानी पोखरेली साथी । उनीसँगको परिचयको आयुले तीस वर्ष नाघिसक्यो । मेरा धेरै साथी छैनन् । तर, भएका साथीसँग दस, पन्ध्र, बीस वर्षभन्दा अधिकको घनिष्ठता छ । नयाँ साथी बनाउनुभन्दा पुरानै सम्बन्धलाई मलजल गर्न र सम्भव भएसम्म थाँक्रो हाल्न रुचाउँदो रहेछु, म । नयाँ साथी बनाउने मामिलामा म कन्जरभेटिभ नै छु । म पोखरा जाऊँ, कृष्णसँग कुरा नहोस् वा नभेटिहोस्, त्यो सम्भव छैन । फेवा किनारमा बियर खाएर बात मार्नु प्राथमिकतामा पर्छ ।

विसं २०४५ सालमा पश्चिमाञ्चल वन निर्देशनालयमा रेन्जर हुँदा परिचय भएको । म प्राविधिकतर्फ थिएँ । उनी प्रशासनतर्फ । कृष्णको अर्को परिचय छ, चित्रकारको । मुखाकृति बनाउन उनी अब्बल छन् । हरेक बिहान फेसबुकमा बसिबियाँलो शीर्षकमा उनले लेखक, कवि, राजनीतिज्ञ वा आफ्नो क्षेत्रमा ख्याति कमाएका हस्तीहरूको पोट्रेट बनाएर पोस्ट गरेको वर्षौं भइसक्यो ।

मलाई ताल किनारका रेस्टुरेन्टहरूले जहिल्यै मुग्ध बनाउँछन् । काठको मुढा भएको एउटा रेस्टुरेन्टमा छिर्‍यौं । अगाडि ताल छ । पानी नजिक भएपछि मन अधीर हुन्छ । हिमाल तर तालको विपरीत छ । त्यसले धैर्य र स्थिरता भाव दिन्छ । मन्द बतास चलिरहेको छ । बैंसका रूखहरू मानौं स्वागतार्थ उभिएको छ । बियर अर्डर गर्छौं । कस्तो संयोग ! प्रकृतिको सान्निध्यमा बियर आइपुग्छ— नेचर ब्रान्डको । चुस्की लिँदै अब केहीबेर प्रकृतिछेउ मौन बस्न चाहन्छौं । आखिर हिजोदेखि नै हामीले धेरै बातचित गरिसकेका थियौं ।

प्रकाशित : फाल्गुन १५, २०७७ ११:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आफ्नै विरोधाभासहरूमा

विगतका आफ्ना पुस्तकका केही प्रसंग पढ्दा अहिले असहज लाग्छ ! अचम्म लाग्छ ! मानौं त्यो अरू कसैले लेखेको हो, मैले होइन । मनोविश्लेषक कार्ल युंगले अटल गहिराइमा आफूभित्र रहने त्यस्ता पुरानो सत्त्वलाई (सेल्फ) स्याडो भनेका छन् । यहाँ त्यो स्याडोलाई समयको यो विन्दुबाट नियाल्ने यत्न गरिएको छ ।
रोशन शेरचन

काठमाडौँ — आफू हिँडेको बाटोलाई कहिलेकाहीँ फर्केर हेर्नुपर्छ । एकोहोरो हिँडी मात्रै रहँदा धेरै कुरा छुट्छ । शिक्षाविद् पाओलो फ्रेरेले रोकिँदै र फर्केर हेर्ने विधिलाई स्टेपिङ ब्याक भनेका थिए । कर्म समीक्षा, कर्म समीक्षा र कर्म समीक्षाको यो चक्र (एक्सन रिफ्लेक्सन साइकल) वास्तवमै उपयोगी विधि छ । आफू हिँडेको साहित्यिक यात्रालाई कहिलेकाहीँ मैले पनि फर्केर हेर्ने गरेको छु ।

कोभिड– १९ ले आक्रान्त–समयमा त्यसो गर्न झन् सुविधा छ ।

ज्ञान आर्जन, समीक्षा र परिमार्जनको शृंखला डुंगा चलाएजस्तो हिँड्दै छ, पाइला मेट्दै छ, हुनु हुँदैन । जोडिँदै थपिँदै जानुपर्छ । हजार माइलको यात्रा पहिलो पाइलाबाट प्रारम्भ हुन्छ भन्ने वाक्यांश हामीले यति धेरैपटक सुन्यौँ कि, त्यो सामान्य लाग्छ । सामान्य सुनिए पनि त्यो सामान्य होइन, अन्तरदृष्टि हो भनेर म आफैंलाई सम्झाइराख्छु । विगतमा सत्य मानेका आफ्नै विचार समयक्रममा असत्य र अधुरा लाग्न सक्छन् । केन्द्रीय कुरा छुटेको तर परिधिको कुरा मात्रै समातिरहेको लाग्न सक्छ । अहिले ती लेख पुनः लेख्नुपरे, त्यसरी लेख्दिनथेँ, यसरी लेख्थेँ भन्ने मनमा विचार उठ्ने गर्छ । मेरा पनि केही त्यस्ता अनुभव छन् ।

पहिलो कवितासंग्रहलाई आधार मान्दा मेरो लेखन–यात्राले पच्चीस बर्ष नाघेछ । विगतका आफ्ना पुस्तकहरूका चारवटा प्रसंग (दर्जनौं छन् तर यहाँ चारवटा मात्र) छन्, जसलाई पढ्दा मलाई असहज लाग्छ । हाँसो उठ्छ । अचम्म लाग्छ । मानौं त्यो अरू कसैले लेखेको हो, मैले होइन । मनोविश्लेषक कार्ल युंगले अटल गहिराइमा आफूभित्र रहने त्यस्ता पुरानो सत्त्वलाई (सेल्फ) स्याडो भनेका छन् । यो छोटो लेख, त्यो स्याडोलाई समयको यो विन्दुबाट नियाल्ने यत्न हो । स्याडोसँगको संघर्षको संक्षिप्त लेखोट । यहाँ किताबको नाम, लेखको शीर्षक र पृष्ठ संख्या उल्लेख गर्दै, आफ्ना धारणा राखेको छु ।

१. कविताको समाप्ति संसारको समाप्ति हो । संसारको समाप्तिको विचार अस्वस्थ छ– यद्यपी विश्वास तर्क पर छ– तसर्थ जीवन विसंगत छ । (कविताको समाप्ति संसारको समाप्ति हो, पृष्ठ ४०, मस्तिष्कहरूको मृत्यु, २०५८)

‘मस्तिष्कहरूको मृत्यु’, मेरो पहिलो निबन्ध संगालो । प्रकाशित भएको २० वर्ष पुगेछ । ‘कविताको समाप्ति संसारको समाप्ति हो’ शीर्षकको लेख आजभोलि पढ्दा, कसरी त्यस्तो अति (एक्स्ट्रिम) लेखेछु भन्ने लाग्छ । कुन मनोविज्ञानबाट डोहोरिएर त्यस्तो लेखेँ ? विसं २०५० तिर कवितासँग अत्यन्त लगाव थियो । अभिभूतै थिएँ । कुनै वस्तु वा घटनासँग एकाकार हुँदा त्यस्तै धारणा लेखिने रहेछ । एकाकार हुँदा वस्तुगत दूरी बन्दैन र त्यो विशाल ठूलो हुँदै विश्वरूपजस्तो बन्दो हो । अहिले अलिक परबाट (उचाइबाट ?) हेर्ने कोसिस गर्दै छु । धारणा अत्यन्त मनोगत भएकाले विज्ञानसम्मत दृष्टि थोरै उघ्रँदा पनि त्यस्ता धारणा गर्ल्यामगुर्लुम्म भत्कँदो रहेछ । इतिहास साक्षी छ, अतिशय भावुकताको परिणति त्यस्तै हुन्छ । कवितालाई नै संसारको दर्जामा राखेर बराबरी मान्नु कदाचित परिपक्व विचार थिएन । फर्केर हेर्दा, अतीव लगावको कारण अनुपातमा हेर्ने (सेन्स अफ प्रोपर्सन) क्षमता गुमेको रहेछ ।

मेरो ‘कविताको समाप्ति, संसारको समाप्ति हो’ मा निहित कमजोरी देख्न विश्वव्यापी कोरोना महामारीले थप सघाएको छ । कोभिड–१९ ले विश्वलाई थिलोथिलो बनाएको छ । आर्थिक क्रियाकलाप धराशायी बनाउँदै त्राहिमाम् मच्चाइरहेको छ । लाखौंको ज्यान लिँदै, समुदायमा प्रवेश गरेर प्रत्येक मान्छेको जीवनको लय नै भत्काइदिँदा त संसारको समाप्ति भएको छैन । केही हजार कविले आस्था राख्ने कविता समाप्त हुँदा, सात अर्बभन्दा बढी मानिस बसोबास गर्ने संसार समाप्त भएको कसरी मान्ने ? त्यो अनुपातमा हेर्ने क्षमता गुमाउँदा निकालेको निष्कर्ष लाग्छ अहिले फर्किहेर्दा ।

मान्छेको आशावादिता सजिलै कहाँ निभेको छ र अब निभ्नलाई ? मान्छे विश्वयुद्ध, अनिकाल, महाभूकम्प र कारोनाजस्ता हरेक विपत्मा आशावादितालाई जोगाउँदै पर्खिबस्छ । ऊ सुदूर भविष्यतिर हेर्दै पर्खन्छ तर रोकिँदैन । यस्तोमा कविताको समाप्तिलाई संसारकै समाप्ति मान्नु एक कविताप्रेमीको भावुक अभिव्यक्तिभन्दा बढी केही होइन । संसार छ र त कविताको महत्त्व छ । फर्केर हेर्दा, त्यो बेअर्थको विचार भेट्छु ।

२. जीवनका पाठशालाहरूका गुरुहरू अनुभवहरू, भोगाइहरू हुन् भने पाठ्यक्रमका पाठशालाहरूका गुरु, ज्ञान र विचारहरू हुन् । ज्ञान र विचारका अनुभवहरूका सापेक्षमा जहिलेसुकै सेकेन्ड ह्यान्ड हुन्छन् । सेकेन्ड ह्यान्ड कुरालाई लिएर लामो समयसम्म लड्न सकिन्न । (जीवनका पाठशालाहरू, पृष्ठ ५९, मस्तिष्कहरूको मृत्यु) ।

‘मस्तिष्कहरूको मृत्यु’ निबन्धसंग्रहमै जीवनका पाठशालाहरू निबन्धमा यस्तो लेखेको थिएँ । अन्य स्रोतबाट प्राप्त ज्ञान र आफ्नै अनुभवबाट प्राप्त ज्ञानको तुलना गर्ने क्रममा अनुभवप्रदत्त ज्ञानलाई श्रेष्ठ र त्यसैले भरपर्दो भनेको रहेछु । अनुभवमा आफैं संलग्न हुने भएकाले त्यो फस्ट ह््यान्ड हुन्छ र त्यसैले भरपर्दो भन्ने निष्कर्ष निकालेको रहेछु । अन्य ज्ञानहरू सेकेन्ड ह्यान्ड भएकाले भर पर्न सकिन्न भनेको रहेछु ।...लामो समयसम्म लड्न सकिन्न भन्नाले जीवनलाई युद्ध नै मानेको रहेछु ।

पुस्तकबाट प्राप्त ज्ञान भर पर्नयोग्य छैन, कारण त्यो आफ्नो अनुभव होइन, साह्रै मनोगत तर्क लाग्छ अहिले । भरपूर सतही । अनुभवबाट प्राप्त ज्ञान मात्र भरपर्दो हुन्छ भन्ने मान्दा, मान्छेको ज्ञानको सीमा धेरै खुम्चन्छ, कारण मान्छेको अनुभवको सीमा छ । आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक यथार्थले (मटेरियल कन्डिसन) प्रभावित गर्ने भएकाले मान्छेले खासखाले अनुभव मात्र गर्न सक्छ । सबै अनुभव गर्न सम्भव हुँदैन । मध्यमवर्गीय ठिटोले उच्चवर्गको अनुभव गर्न सक्दैन ? गैरदलितले दलितको । पुरुषले महिलाको । अध्ययनको हकमा त्यस्तो सीमा हुँदैन । गैरदलित युवाले दलितको अनुभव पढेर समानुभूति राख्न सक्छ । नेपालको पाठक अफगानी लेखकसँग उनको काल्पनिक यात्रामा निस्कन सक्छ । थरीथरीका लेखकको, विभिन्न कालखण्डमा लेखिएका विविध विषयको पुस्तक पढेर जानकारी, ज्ञान र अन्तरदृष्टि पाउन सकिन्छ । मान्छेको छोटो जीवनमा ज्ञान लिने पुस्तकभन्दा सजिलो माध्यम सायदै अर्को छ । बित्थामै फस्ट ह्यान्ड र सेकेन्ड ह्यान्डको रस्साकस्सीमा अल्झेछु ।

महत्त्वपूर्ण कुरो बरु कति अलोचनात्मक चेत वा वस्तुगत भएर पढ्न सकेँ, त्यो पो रहेछ । यी हरफलाई अहिले लेख्न परे, यसरी लेख्नेछु— अनुभवभन्दा बुद्धि (तर्कपद्धति) सधैँ उच्च छ । अनुभवबाट आउने ज्ञानलाई पनि तर्कको कसीमा नघोटेसम्म त्यसमा भर पर्नु हुँदैन । इतिहास पढ्दा बुझ्छौं, तर्क पद्धतिले सधैं जितेको छ ।

३. ...मैले दोस्रो प्रश्न गरेँ, आर्थिक दृष्टिले चीनले विकास त धेरै गर्‍यो तर गरिब र धनीबीचको खाडल पनि बढ्दै गएको छ नि ? नेपालमै अत्यन्त सोधिने तर चित्तबुझ्दो जवाफ नभेटिएकाले म उक्त प्रश्नको जवाफ अनुभव भोगेका चिनियाँबाट सुन्न चाहन्थेँ । जवाफमा उनले भनिन्, ‘गरिब र धनीबीचको खाडल त बढ्दो छ । तर, अहिलेका गरिब उहिलेका गरिबभन्दा धनी छन् (वेटर अफ, उनले प्रयोग गरेको शब्द)...। (देङ सियाओपिङ्को आत्मा, अन्नपूर्ण पोस्ट, १६ पुस, २०७३) ।

चीनको आर्थिक प्रगतिबारे बुझ्न नचाहने कमै होलान् । आर्थिक प्रगतिले निम्त्याउने गरिब र धनीवीचको खाडल (इनकम इनइक्वालिटी) पनि उत्तिकै चासोको विषय हो । एक अध्ययनअनुसार, सन् २०१९ मा चीनको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन करिब १४.१ ट्रिलियन हाराहारी छ । चीनको विगतको ३१ वर्षको (१९७९–२०१०) कुल गार्हस्थ्य उत्पादन नै वार्षिक ९.९ प्रतिशत छ, जुन आश्चर्यजनक आँकडा हो । सन् २०७३ मा बेइजिङ भ्रमणमा मैले एक जना चिनियाँलाई यसै सेरोफेरोमा प्रश्न गरेको थिएँ । देङ सियाओपिङ्को नीतिकै कारण धेरै चिनियाँ गरिबीबाट मुक्त भएको र विगतका गरिबभन्दा अहिलेको गरिब राम्रो (वेटर अफ) रहेको भन्दै उनले देङको प्रशंसा गरेका थिए ।

सन् ८० को दशकबाट सुरु भएको चीनको आय–असमानता विश्वकै अग्रपङ्क्तिमा पर्छ । सन् २०१३ मा, चीनको जिनी कोफिसियन्ट ५० अंक रहेको थियो । अघिल्लो नेतृत्वको पालामा (१९८०–२००८) चीनको उपल्लो २०, ३० प्रतिशतले अधिकांश लाभ लिएको देखिन्छ । यद्यपि वर्तमान सरकारले थालेको संरचनागत सुधार, ग्रामीण कृषि योजना, न्यूनतम तलब वृद्धि र कर प्रणालीमा सुधारजस्ता कार्यक्रमले सन् २००८ बाट भने आय–असमानता घटेको तथ्याङ्कले देखाउँछ ।

आर्थिक वृद्धि मात्र हेरेर नहुने रहेछ । त्यसको पुनर्वितरण कसरी भएको छ ? त्यस वृद्धिले धनी र गरिबको खाडल कम गरेको छ, छैन ? विपन्न समुदायलाई सामाजिक सुरक्षा उपलब्ध गराएको छ, छैन ? शिक्षा, स्वास्थ्य र सार्वजनिक यातायातमा सरकारको लगानी र स्वामित्व छ, छैन ? प्रगतिशील कर प्रणाली लागू छ, छैन ? कर उन्मुक्ति पो छ कि ? जस्ता प्रश्न महत्त्वपूर्ण रहेछन् । ऐतिहासिक विश्लेषणको निचोड नै छ— असन्तोष र विद्रोह जन्मने एक प्रमुख कारण नै विपन्न र धनी वर्गबीचको खाडलमा हो ।

सीमित वर्गकहाँ अथाह पुँजी थुपि्रँदै जाने र तर अर्कोतिर श्रमजीवी वर्गको ठूलो हिस्सा बाँच्नकै लागि जीवनभर लडिरहनुपर्नेजस्तो खराब व्यवस्था कुनै छैन । अर्थशास्त्री ब्रान्को मिलानोभिजका लेखहरू पढेपछि असमानताको गुरुत्वबारे केही थाहा पाएँ ।

चिनियाँको जवाफबाट धेरै प्रभावित बनेछु । आजको दिनमा त्यो हरफ लेख्न परे, म चीनको आय असमानताबारे थप सोध्ने थिएँ । त्यो लेख निकै अधुरो लाग्छ ।

४. सरुभक्तहरू/दर्शनका अनुयायीहरू मात्रै भएकाहरूको देशको/सायद एक दार्शनिक हुन्

(सरुभक्तहरू, लामो कविता, पृष्ठ. ५७) ।

विसं २०५६ सालमा प्रकाशित ‘सरुभक्तहरू’, मेरो लामो कवितासंग्रह हो । मनमा उठेकै भरमा, कुनै सर्वेक्षणबिना नै, नेपालमा दर्शनका अनुयायीहरू मात्रै छन् भन्ने निष्कर्ष लेखेँ । त्यतिविधि निश्चित कसरी हुन सकेछु ? दर्शन मेरो प्रिय विषय हो । ओशो, यूजी कृष्णमूर्ति, जे कृष्णमूर्ति हुँदै अघि बढेको पठनमा पछिल्लो समयमा विविध विषयका दार्शनिक, चिन्तक र वैज्ञानिकहरू थपिएकै छन् । ओशोजस्ता रहस्यमयी द्रष्टा र बाबाहरूलाई छाडेको दुई दशक नाघेको छ । पछिल्लो समय स्टोइक दार्शनिक मार्कस एरिलिअस्, सेनेका, एपिकटिटसमा रुचि बढेको छ । कोरोनाकालमा एरिलिअस्को ‘मेडिटेसन्स्’, सेनेकाको ‘अन द सर्टनेस अफ लाइफ’ र एपिकटिटसको ‘डिस्कोर्स अफ एपिकटिटस’ र ‘इनकारिडियन’ पढेपछि चमत्कृत भएँ ।

मानव जातिको नैसर्गिक जिज्ञासा र ज्ञानप्रतिको भोक कुनै कालखण्डको मात्र रहेनछ । त्यो अनन्तदेखि बग्दै आएको नदीजस्तै रहेछ । जीव वैज्ञानिकहरू चार्ल्स डार्विन, रिचर्ड डकिन्स, एल्डो लिओपल्ड र एडवर्ड इ विलसन मेरा प्रिय लेखक भइगए । भौतिकशास्त्री रिचार्ड फेमेन, फ्रिमन डायसनका अन्तर्वार्ता सुन्दा म अवाक बन्छु । बहुविधात्मक ज्ञानप्रणालीमा (मल्टी डिसिप्लिनरी) विश्वास गर्ने चार्ली मंगरले जहिल्यै छक्क पार्छ । दार्शनिक शब्दले धेरै विशद (सीमित क्षेत्रमा तर गहिरो) आयाम समेटेको पाउँछु ।

‘सरुभक्तहरू’ सायद एक दार्शनिक हुन्, लेखेको थिएँ । शब्द चयन उपयुक्त भएन भन्ने लाग्छ । दार्शनिक शब्दको महत्त्व, २२ वर्ष अघि सोच्न सकेभन्दा, धेरै विशद पाउँछु । संग्रहमै लेखेको थिएँ, सरुभक्तहरू व्यक्तिभन्दा पनि संरचना हुन् । कुनै एक संवेग (यहाँ अहम्) लाई सर्वोच्च (प्राथमिक) मान्ने र सृजनात्मक लेखनमार्फत त्यसको सत्ता स्थापित गर्न उद्यत रहने संरचना (प्याटर्न) हुन् । सरुभक्तहरूलाई विचारक (अहम्केन्द्रित मानवतावाद अवधारणाको सापेक्षमा) भन्नु उपयुक्त हुन्छ ।

आजभोलि आफैंलाई प्रश्न गर्छु, दार्शनिक को हो ? को होइन ? भनेर मूल्याङ्न गर्ने तिम्रो क्षमता पुग्छ ? वैधानिकता के ? त्यो तहको दुस्साहसले आफ्नै मूढताको कथा भन्दैन ? नाजवाफ हुन्छु ।

विगततिर फर्केर हेर्दा माथि उल्लिखित चार प्रसंगले असहजभाव, अल्लारेपन र हाँसो उत्पन्न गराउँछ । तर, पश्चत्ताप छैन । बुझ्ने, सिक्ने क्रममा गरिएका कमी–कमजोरीमा (आफूले भेटेभरिको) हाँस्ने हो, ग्लानि अनुभव गर्ने होइन । विगतबाट धेरै प्रभावित हुने होइन, बरु त्यसलाई शिक्षक (मेन्टर) बनाउँदै भविष्ययात्रामा थप ऊर्जासाथ अघि बढ्ने हो । रिद्म देसाई सही भन्छन्- मान्छे मूलतः भविष्यउन्मुख (फरवार्ड लुकिङ) जीव हो ।

(शनिबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करणबाट ।)

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७७ १८:४९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×