मायानगरीका मायावी कथा- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मायानगरीका मायावी कथा

राज्य भन्छ– कलाकार देशका गहना हुन्  । तर, राज्यले कलाकारलाई डुब्लिकेट गहना सोचिरहेको छ  । जस्तो भनिन्छ नि– सुनभन्दा कम छैन, हराएमा डर छैन ।
निखिल उप्रेती

एकदम डरपोक मान्छे हुँ । मेरोबारे अरूले के भन्थे सम्झना छैन । तर, आफूलाई डरछेरुवा नै मान्छु । तराईका फाँट हेरेर हुर्केको बाल्यकालले यौवनसम्म डोर्‍यायो । त्यसपछि मेरो यात्रा स्वप्न नगरी मुम्बईतर्फ पलायन भइगयो । हरेक नेपालीको नियति मोफसलबाट काठमाडौंतर्फ हुन्छ, मेरो महाकाठमाडौंतिर भयो । सायद ठूलो समुद्रमा माछा परिहाल्छ र भोकै मर्नु पर्दैन भन्ने मनोविज्ञानले काम गरेको हुनुपर्छ । चलचित्रको नगरीमा हिँड्न सिकें, दौडन जानेँ र उड्ने प्रयास गरेँ ।

मुम्बई मायानगरीका कथा मायावी नै थिए । प्रतिस्पर्धी धेरै थिए । काम सीमित थियो । त्यहाँ मन्दिर, चर्चदेखि मस्जिदसम्म थिए तर श्रद्धालुका सपना विपनामा अनूदित हुन चुक्थे । मलाई लाग्थ्यो, भगवान् पनि माग्ने मान्छेहरूको ट्राफिक समस्यामा फसेको हुनुपर्छ, अन्यथा सबैका हात खाली किन थिए ? एकाधका सपना पूरा हुन हजारका सपना निमोठिनुपर्थ्यो । एउटा परिवार खुसी हुँदा धेरै परिवारमा सपना टुटेको पीडा बर्बराउँथ्यो ।

तर, मुम्बई नगरीको कोलाहलमा पीडाका आवाज सुन्ने कसले ? एउटै घरभित्र रहेका अर्को कोठाका मान्छेको दिनचर्याबाट अपरिचित अर्को एक कोठामा चियाउँदा लाग्थ्यो, त्यो अर्कै टापुमा बसोबास गरिरहेको आदिवासी हो । हामी उसको भाषा बुझ्दैनौँ वा उसको दुःख–पीडासँग हाम्रो कुनै साइनो छैनजस्तो व्यवहार हुन्थ्यो । मेरो अनुभवले भन्छ— संसारका सबै सहरको नियति यही हो कि ! जहाँजहाँ म गएँ, सहरहरू त्यस्तै देखेको छु ।

मेरो कलाकारिता–यात्रा निर्देशनबाट सुरु भयो । सहायक निर्देशकका रूपमा थुप्रै सिनेमामा काम गर्ने अवसर पाएँ । मेरो आम्दानीको अचुक बाटो भने स्टन्ट पेसा नै थियो । रिस्क पनि धेरै हुने, पैसा पनि धेरै हात लाग्ने ! मेरो संघर्ष भनेकै खतरासँग जुध्नुभयो । पहिलेपहिलेको डरपोक केटो म ! पछिपछि त स्टन्ट एउटा आदत बन्न थालिसकेको थियो । स्टन्टको गतिलो सिन गर्न नपाएपछि खालीपना महसुस हुन थाल्थ्यो । भनौं एकखाले नसा बसिसकेको थियो— खतरासँग खेल्ने, मृत्युसँग पौंठेजोरी खेल्ने ! मान्छेहरू कुस्ती वा बक्सिङमा हुटिङ गर्छन् । तर, खतराको सम्भावनालाई हेर्ने हो भने स्टन्टभन्दा अर्को कुनै पेसा छैन । उनान्सय प्रतिशत रिस्कमा रहेर खतरा मोल्नु भनेको चानचुने कुरो होइन, तर म त्यो गर्दै आएँ र अभ्यस्त रहँदै आएँ । अध्ययन गरेको विषय निर्देशन तर काम पर्‍यो स्टन्टको ! ब्रुस ली, ज्याकी च्यानदेखि कैयौं एक्सनका प्रतिमूर्ति मेरा मानक थिए । ती सबैको शैली मभित्र जीवित थियो । र, त म खतरा मोल्न पछि पर्दैनथेँ ।

बिदामा नेपाल आएको थिएँ, बिदा लम्बिँदै गयो । नेपालै प्यारो पनि किन भयो भने भाषा र आफ्नो संस्कार अगाडि आयो । एकाध अपवादबाहेक संसारका कुनै पनि स्थानमा बसेका नेपालीलाई आत्मा साक्षी राखेर सोध्ने हो भने सबैले नेपालै प्यारो भन्नेछन् । हरेकको नियति र जीवनको शैली फरक छ र नेपालमै रोकिने अनेक कारण छन् । यसैगरी प्याजको पत्रैपत्रले जीवन आयु खर्लप्प खाइसक्छ र फर्कने दिन नआउन पनि सक्छ । म अकारण नेपालमै रमाएँ । त्यो बाहना सिनेमा थियो ।

मायानगरी मुम्बईमा सँगै काम गर्दा देखेको प्रसिद्धिको चुलीमा चलिरहेका कलाकारलाई नजिकैबाट हेर्दा मैले देखेँ– चम्किलो चर्चाभित्र यिनीहरूको अनुहारमा एकान्तिकता लुकेको छ । पीडाका छिर्काहरू अचल भइबसेका छन् । त्यसैले पनि मलाई प्रसिद्धिको भोक लागेन बरु आम्दानी र जीवनयन्त्र चलाउनु मेरो ध्येय भइरह्यो । अचानक नेपालबाट पवन मैनालीको फोन आयो, ‘पिँजडा’ सिनेमाका निम्ति । सिकेको निर्देशन, मैले तर गर्नुपर्‍यो– नायकको भूमिका । मैले आफैंलाई अन्याय गरेर भए पनि निर्देशक, साथीभाइ र दर्शकको वाहवाहीलाई न्याय गर्दै खेलेका सिनेमाको दौडले दुई सयको संख्या पार गर्‍यो । अझै मलाई लाग्यो, म सुरुकै अवस्थामा छु । म अभिनयवारी नै छु ।

मैले आफ्ना सबै समकालीनलाई भन्दै आएको छु– यार मलाई एक्टिङ आउँदैन । तर, न उनीहरू मान्नेवाला छन् न दर्शकले सिटी बजाउन छोडेका छन् । म एकपछि अर्को सिनेमामा आबद्ध हुँदै गएँ, समयले दुई दशकको नेटो काट्यो । मभित्र अभिनयको आगो अझै बल्न नपुगेझैं भइरह्यो । त्यो अझै जीवितै छ । र, चाहेको सिनेमा निर्माण तथा अभिनय मेरो प्रतीक्षाको घडी बनेर भित्रभित्रै बसिरहेको छ ।

सबै कुराको समय आउँछ भन्छन् । म अज्ञात छाडेर सिनेमाको फरक प्रस्तुतिलाई भविष्यमा कुनै गज्जबको कामद्वारा उदाहरण पेस गरौंला भन्नेमा छु । त्यसको गृहकार्य पनि गरीरहेको छु । भारतीय सिनेमा वा अन्य भाषाका सिनेमाको विरोधमा म कहिल्यै भइनँ तर नेपाली सिनेमा मारेर विदेशी सिनेमा लादिनुहुन्न भन्ने मेरो अडान ज्युँकात्युँ छ । यदि नेपाली सिनेमाको समूल रूपमा विकास हुन सकेन भनियो भने त्यो सरोकारवालाहरूले गरेको कुकर्म हो वा नेपाली सिनेमालाई मुखले माया गर्ने र काखमा अन्य भाषीका सिनेमा राख्नेहरूले गर्दा हो ।

तर, नेपाली दर्शक चाहे त्यो नेपाली भूमिमा बसेका हुन् वा संसारको कुनै कुनामा बसेर युट्युब वा अन्य माध्यमबाट नेपाली सिनेमा हेरिरहेका हुन्, तिनै दर्शकको मायाका कारण नेपाली सिनेमाले त्यहाँदेखि यहाँसम्मको यात्रा तय गर्न सफल भयो । तिनै तमाम दर्शकले हृदयमा राखिदिएका कारण नेपाली सिनेमा, संगीत र कलाका विभिन्न बाटाहरू चम्कन पाएका छन् । यसमा जिम्मेवारी लिएका व्यक्ति वा संस्थाहरूको भूमिका शून्यप्रायः छ भन्दिए हुन्छ ।

मेरो नेपाली सिनेमाको सुरुआत ‘पिँजडा’ बाट भएको थियो, त्यो पनि सांकेतिक अर्थमा लिएँ मैले । हरेक अर्थमा कलाकार पवन मैनालीको शक्तिशाली प्रस्तुति थियो उक्त सिनेमामा । मेरो डेब्यु त्यहीँबाट भयो र ‘कान्तिपुर दैनिक’ को तीनकुनेस्थित साततले भवनबाट हामफाल्दा सबैको ताली खाइयो । नसक्नेहरूले गाली पनि गरे होलान् । ५१ दिन मनाउने चलचित्रको सूचीमा लगातार तीस, पैंतीसवटा पर्दामा आए र मेरो अभिनयलाई घरघरमा पुर्‍याए । बलिउडका चर्चित कलाकारसँग काम गर्दा मैले थाहा पाएको कुरा— कामवासनाको भोक, उर्लंदो उमेर, दुर्व्यसनीमा जम्नु पनि सफल कलाकारको अधिकारजस्तो । रात्रिलाई दिन बनाएका छन् र पिएका छन् आफैंलाई बिर्सनेगरी । निश्चित उमेरमा हुँदा ती सबैले मलाई निःसन्देह आकर्षण गरेका हुन् तर त्यसभित्रको एक्लोपनाको अनुभव पनि मैले उतिबेलै गर्न सिकेको थिएँ ।

चलिचित्र बन्दै गए र चल्दै गए, कला देखाउन नसक्नेहरू पनि कलाकार कहलिए । उम्दा कलाकारहरूको तुलनामा मैले आफ्नो अभिनयलाई सामान्य रूपमा लिएँ, त्यो मेरो स्वीकृति थियो अहिले पनि जीवितै छ । मेरा हातमा धेरै सिनेमा हुँदाको समय भनेको एक्सनको क्रेज भएको बेला थियो । त्यो अहिले पनि हावी छ । जबसम्म मान्छेभित्र कमजोरी लुकेर बसिरहन्छ त्यसले बलियो हुने निहुँ खोजिरहन्छ र नेपालमा मात्र होइन, भारत र हलिउडमा पनि त्यसखाले सिनेमाको क्रेज व्यापक छ ।

वास्तवमा स्टन्ट गर्ने कलाकारको संख्या नेपालमा छ्रैन भन्दा पनि हुन्छ । त्यो खाली समयमा म आएँ, त्यसको पूर्ति गरें र सकेको मनोरञ्जन दर्शकलाई दिने कामबाहेक मेरो अर्को उपलब्धि भनेको नेपाली भाषामा सिनेमा खेल्न पाउनु थियो । सिनेमालाई लिएर बनेका मेरा अवधारणाहरू मभित्र शान्त स्वरूपमा बसिरहे किनकि मैले निर्देशकको मागअनुसार अभिनय गर्दै गएँ । दर्शकको रुचिलाई ती निर्देशकहरूले सम्बोधन गर्न सफल भएको भन्थे तर मलाई कामप्रतिको पूर्णता वा सन्तुष्टिको अवस्था आजसम्म आएन । खासमा ती सबै प्रयास थिए । सानो स्केलमा गरिएका मसला सिनेमा थिए । नेपालको सिनेमा सबैखाले दर्शकका लागि बन्न बाँकी नै छन्, उद्योगका रूपमा विकास हुन धेरै ठाउँ खाली भएको मेरो ठम्याइ छ ।

पछिल्लो समय सरदर अनुहार भएका र रंगमञ्चलाई आधार बनाएर आएका कलाकारको सक्रियता नेपाली सिनेमामा छ । नायक वा नायिका चक्लेटी अनुहार भएकै हुनुपर्छ भन्ने नेपाली सिनेमाको पहिलेको मान्यता भत्कँदै जानु आसलाग्दो कुरा हो ।

यद्यपि रंगमञ्चमा अभिनय गर्नेहरूले मात्रै राम्रो सिनेमा निर्माणलाई न्याय गर्न सक्छन् भन्ने होइन । सिनेमाको विशाल फाँटमा रंगमञ्चीय एक विद्या हो । जसरी बुद्ध धर्मलाई हिन्दु धर्मभित्रको कुनै एक बाटोको रूपमा लिइन्छ यो त्यस्तै विषयान्तर हो । अहिले पनि ‘बुद्ध धर्म’ र ‘हिन्दु धर्म’ भनेर विवाद गर्नेहरू छन् । तिनै प्रवृत्तिका मान्छेले ‘सिनेमाका मान्छे’ र ‘नाटकका मान्छे’ भनेर कलाकारलाई विभेद गरेका छन् । तिनीहरू मूर्ख हुन् । अभिनयका धेरै आयाममध्ये नाटक एक शक्तिशाली अस्त्र हो । त्यस्तै नृत्य, डायलग, एक्सन वा संगीतका अलावा क्यामेरा, ब्लक, ट्रली, पार्श्व संगीत आदि धेरै पक्षले एउटा राम्रो सिनेमा बन्छ । नेपाली सिनेमा बजार त्यसै पनि सानो अनि त्यहीमाथि राजनीतिको बादल छ ।

अहिले आएर नाटक र चलनचल्तीका कलाकारबारे मतभिन्नता छ । दुवैले सिनेमालाई फराकिलो बनाउने हो, कुनै पनि विवादको कुरै रहँदैन त्यहाँ । नयाँ कलाकारलाई हृदयदेखि स्वागत गर्न नसक्दा पुराना पुस्ताका कलाकारले उनीहरूबाट सम्मान पाउन सकेका छैनन् । पहिले तीन घण्टा फिल्म हेर्न हलमा जानैपर्ने बाध्यता थियो । अहिलेका दर्शक सेकेन्डभरको भिडियोलाई हातमा नचाइरहेका छन् र कलाकारलाई नम्बर दिइरहेका छन् । सिनेमाका समीक्षक विलयप्रायः भएको अवस्था छ । नेपाली संस्कृति बोकेका समयसापेक्ष सिनेमा बन्न सकेका छैनन् । राज्य पक्षबाट पनि उपेक्षित बन्न पुगेको छ सिनेमा, नेताहरूले दिने सस्तो आश्वासनजस्तो, जसको कुनै तुक छैन ।

राज्यले कलाकारलाई डुब्लिकेट गहना सोचिरहेको छ । सुन पसलका बोर्डहरूमा लेखिएको हुन्छ— सुनभन्दा कम छैन, हराएमा डर छैन । राज्य भन्छ— कलाकार देशका गहना हुन् । नाकमा लगाएको सानो फुली हराउँदा त हामीलाई कत्रो पीडा हुन्छ ! र, हामी खोज्छौं । तर, राष्ट्रका गहना यी कलाकार हराएर कहाँकहाँ पुगे, राष्ट्रले कहिल्यै खोज्यो ? यी कलाकार भनेका त्यस्तै ‘गहना’ हुन् राज्यका लागि । राज्यले कलाकारलाई ‘सुनभन्दा कम छैन, हराएमा डर छैन’ भनेर बेचिएजस्तै डुब्लिकेट सुन सोचेको छ । तर, केही कलाकारले आफूलाई त्यस्तै ‘सुन’ मा परिणत गरे । ओरिजिनलभन्दा डुब्लिकेट सुन नै चम्किलो हुन्छ भन्ने बुझाइमा ती कलाकारले आफूलाई बेच्दै गए । यदि राज्यले कलाकारलाई साँच्चै सुन र गहना सोचेको छ भने सिनेमाबाट ओझल परेका तिनको खोजी किन भएन ?

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७७ १०:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रूपान्तरित भूमिकामा प्रणव मुखर्जी

राजनीतिक महत्त्वाकांक्षा राखी राष्ट्रप्रमुखको पदमा पुग्दा दुर्घटना हुने सम्भावना रहन्छ तर संविधानको अक्षर र भावनामा भूमिका सीमित राखी प्रधानमन्त्रीलाई उचित सल्लाह दिँदा मात्रै समन्वय कायम भई शासन–प्रणाली राम्ररी चल्न सक्छ भन्ने मुखर्जी–अनुभवले बताउँंछ ।
लोकराज बराल

राष्ट्रपतीय र संसदीय प्रणालीअन्तर्गतका राष्ट्राध्यक्षको भूमिका फरक पर्छ । राष्ट्रपतीय प्रणालीमा राज्यका कतिपय संवैधानिक र धेरै कार्यकारिणी भूमिका रहे पनि मुख्यतः राष्ट्रपति कार्यकारी नै हुन्छ । नयाँ संसदीय प्रणालीमा संविधानमा उल्लेख भएअनुसारका काममा राष्ट्राध्यक्ष सन्तुष्ट नहुँंदा सरकार प्रमुख र उनीबीच खटपट भई व्यवस्था धरापमा पर्ने सम्भावना पनि हुन्छ ।

२०४७ को संविधानले राजाको भूमिका सीमित पारेपछि तत्कालीन राजा वीरेन्द्र सन्तुष्ट थिएनन् । वीरेन्द्रको असन्तुष्टिको प्रभाव राज्य सञ्चालनमा परेको तर बाहिर देखिने गरी शक्ति प्रयोग गर्न समय पर्खिरहेको जानकारी धेरैलाई थियो । त्यसपछि राजा बनेका ज्ञानेन्द्रले त संविधानविपरीत आफू सक्रिय रहेको देखाए । संसदीय व्यवस्थामा राष्ट्रप्रमुखको भूमिका के हुन्छ ? राष्ट्रपति हुने व्यक्तिले कसरी त्यो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ? आफ्नै परम्परामा चल्दै आएको बेलायत र करिब ७० वर्षको अनुभव संँगालेको भारतलाई हेर्ने हो भने हामीलाई व्यवस्था सञ्चालनमा सहयोग पुग्ने रहेछ ।

यसै सन्दर्भमा भारतका भूतपूर्व राष्ट्रपति प्रणव मुखर्जीको किताब ‘राष्ट्रपतीय वर्षहरू २०१२—२०१७’ (द प्रेसिडेन्सियल इयर्स–२०२१) मा संवैधानिक राष्ट्रप्रमुखको दायित्व, अन्य पक्षको विवरण र मन्तव्य पढ्न पाइन्छ । सरकारमा जाने दल र सबैका लागि किताब उपयोगी छ । राजनीतिक महत्त्वाकांक्षा राखी राष्ट्रप्रमुखको पदमा पुग्दा दुर्घटना हुने सम्भावना रहन्छ । तर, संविधानको अक्षर र भावनामा भूमिका सीमित राखी प्रधानमन्त्रीलाई उचित सल्लाह दिँदा मात्रै समन्वय कायम भई शासन–प्रणाली राम्ररी चल्न सक्छ भन्ने मुखर्जी–अनुभवले बताउँंछ ।

संविधानले भारत धर्मनिरपेक्ष राज्य भने पनि राष्ट्रपति या अरूले ईश्वरका नाममा शपथग्रहण गर्छन् । अमेरिकाका राष्ट्रपति पनि एउटा हात बाइबलमा राखी अर्को हात माथि उठाई ईश्वरको नाममा शपथ लिन्छन् । ८० प्रतिशतभन्दा बढी अमेरिकी जनता ईश्वरमा विश्वास गर्छन् । र, उनीहरूको नोट (डलर) मा लेखिएको हुन्छ– इन गड, वी ट्रस्ट (ईश्वरमा हामी विश्वास गर्छौं) । यसको अर्थ अमेरिका र भारत राज्य व्यवस्थाका आधारमा कुनै एक धर्म अँगालेका मुलुक होइनन् । राष्ट्रपति चर्चमा जाँदा होस् या भारत या अन्य देशका राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्रीले मन्दिरमा पूजा गर्दा होस् त्यो देशको राज्य–सिद्धान्तमा परिवर्तन आउने होइन । अमेरिकामा धर्म, जातका आधारमा भेदभाव हुँदैन । सामाजिक स्तरमा जातीय (रेसियल) विभेद भने हुन्छ ।

किताबमा प्रणव मुखर्जीले नेताको भूमिकालाई निकै महत्त्व दिएका छन् । यदि नेता (प्रधानमन्त्री) संसद्मा सक्रिय उपस्थित भइदिए संसदीय कारबाहीमा ठूलो अन्तर हुने उल्लेख गरेका छन् । जवाहरलाल नेहरूको व्यक्तित्व र संसद्मा उनको उपस्थितिले भारतको लोकतान्त्रिक विकासमा धेरै सघाएको सबै जना विश्वास गर्छन् । मुखर्जी अहिलेको भारतको संसदीय कारबाहीलाई अवरोधक पद्धति (अ सिस्टम अफ इन्स्टिच्युसनलाइज्ड डिस्रपसन) मान्छन् । प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको संसदीय भूमिकाप्रति मुखर्जी सन्तुष्ट थिएनन् । किताबमा उनी मोदीलाई अति शक्तिशाली (अटोक्य्राटिक) नेताका रूपमा चित्रण गर्छन् । मोदीले संसद्‌मा सबै पक्षसित सम्बन्ध राखेको र कतिपय मुद्दा सुल्झाउन यसले मद्दत गरेको मुखर्जी लेख्छन् । सोनिया गान्धीको नेतृत्वले राम्रो भूमिका खेलेको भए बंगालकी ममता बनर्जी अलग हुने थिइनन् र महाराष्ट्रको राजनीति पनि अर्कै हुने थियो । मुखर्जीको विचारमा संसदीय अभ्यासमा गयल भइरहने नेताको स्थान छैन । भारतको राजनीतिमा बहुमत आए पनि, नआए पनि मिलीजुली सत्ता सञ्चालन गर्ने प्रणाली चलिरहनेछ । आज भारतीय जनता पार्टीको बहुमतको सरकार भए पनि नेसनल डेमोक्र्याटिक एलायन्स (एनडीए) भित्रका दलको उपस्थिति छँदै छ । मनमोहन सिंह सोनियाको निगाह (अफर) ले नेता भएको र नरेन्द्र मोदीले भने आफैंले आफ्नो स्थान आर्जन गरेको मुखर्जी बताउँंछन् ।

त्यतिबेलाका राजा त्रिभुवनले नेपाललाई भारतकै एउटा प्रान्त बनाउन गरेको अनुरोधलाई पण्डित जवाहरलाल नेहरूले अस्वीकार गरेको मुखर्जीले लेखेका छन् (पृष्ठ १६८) । मुखर्जीको विचारमा यदि नेहरूको ठाउँंमा इन्दिरा गान्धी भएकी भए नेपाललाई सिक्किमजस्तै राज्य बनाउने सुनौलो मौका उनी चुकाउने थिइनन् । नेताले समयसापेक्ष निर्णय गर्न सक्नुपर्छ भन्दै मुखर्जीले नेपालको जनआन्दोलनको अन्तिम अवस्थामा नेपाली जनताको साथमा भारत रहेको भन्ने उद्घोष गर्न आफ्नो भूमिका भएको खुलाएका छन् ।

मुखर्जीले भारतको संघीय प्रणालीको वास्तविक स्वरूप र त्यसको विकास क्रमबारे राम्रो वर्णन गरेका छन् । भारतीय संविधानको अन्तिम मस्यौदा तयार पार्दासम्म र पछि पनि ‘संघीय’ भन्ने शब्द परेको थिएन । बेलायती शासकले भने सन् १९३५ को एक्टअनुसार नै संघीयतामा जोड दिएका थिए । तर, यसको पुष्टि नभएको किताबमा उल्लेख छ । गभर्नर जनरल लर्ड डलहौजीले सन् १८४८ मा आफ्नो डक्ट्रिन अफ ल्याप्स (अन्त्य हुने सिद्धान्त) अन्तर्गत शासकहरू अयोग्य भए वा उनका कोही पुरुष उत्तराधिकारी नभए साना राज्य (प्रिन्स्लिी स्टेट) हरू बिस्तारै ब्रिटिस राज्यमा मिल्दै जाने सम्भावना रहने र धेरै राज्य यसरी मिल्दै गएको बताएका छन् ।

तर, झाँसीकी रानी लक्ष्मीवाईले कुनै एक पुरुष उत्तराधिकारी राखेको र उसलाई ब्रिटिस शासकले नमान्दा रानीले विद्रोह गरेको उल्लेख छ । मुखर्जीका अनुसार, सन् १९५३ मा राज्यको पुनर्गठन आयोग बनेपछि मात्रै संघीयताको कुरा आएको हो । संविधानको धारा १ (१) ले भारत राज्यहरूको एक युनियन हुने उल्लेख गरेपछि अभ्यासको क्रममा सहयोगात्मक संघीयताको विकास भएको हो ।

राजनीतिक समन्वयकारी भूमिका, आर्थिक मामिला ज्ञान–अनुभव, व्यापार प्रणालीको ज्ञान, विदेश र रक्षा मन्त्रालयको अनुभवले प्रणव मुखर्जीलाई सबै विषयका जानकार मानिन्थ्यो । परराष्ट्र, नेताको भूमिका र राष्ट्र प्रमुखको सीमाका विषयमा मुखर्जीको विचार किताबमा पाइन्छ । उनको विचारमा प्रधानमन्त्रीको धेरै व्यक्तिगत उठबस या हमदर्दीले परराष्ट्र–नीतिको सफलता या असफलता जाँंचिँदैन । यदि त्यस्तो चिनजान आदिको प्रभाव पर्ने भए चीन र भारतबीच असमझदारी या द्वन्द्वको स्थिति आउने थिएन ।

पण्डित नेहरू र चीनका नेताहरूको सम्बन्ध राम्रो भए पनि तिनै नेताको समयमा भारत–चीनबीच तनाव बढेको हो । नरेन्द्र मोदीको परराष्ट्रसम्बन्धी ज्ञान थोरै थियो र उनी प्रधानमन्त्री भएपछि व्यक्तिगत सम्पर्कमा धेरै नेतासित आए । बढी उत्साहित भई सम्पर्क बढाउने मोदीको अभियानले काम नगरेको धेरै उदाहरण छन् । मुखर्जी लेख्छन्– मोदीको लाहोरको आकस्मिक भ्रमण अनावश्यक र अवाञ्छित थियो । चीनका राष्ट्रपति सी चीनफिङसितको मोदीको हिमचिमले पहिलेको चीन–भारत सम्बन्धमा कुनै तात्त्विक परिवर्तन ल्याउन सकेन । उल्टै चीन–भारतबीच डोक्लाम र पूर्वी लडाकमा द्वन्द्वको स्थिति बढ्दै गयो । र, चीन–भारत सम्बन्ध बिग्रिँदै गयो ।

आज मोदीको विदेश–नीति फाटेको टायरजस्तो भएकाले यसलाई टाल्न अब कति मिहिनेत गर्नुपर्ने हो भन्ने स्थितिमा कोही छैन । मुखर्जीको विचारमा राज्य–राज्यबीचको सम्बन्धमा व्यक्तिगत सम्बन्धले फरक पार्दैन । वास्तवमा मुखर्जीको विश्लेषण यसकारण पनि सही मान्नुपर्छ । अमेरिकी राष्ट्रपति बाराक ओबामा या डोनाल्ड ट्रम्पसितको मोदीको दोस्ती भारतका पक्षमा कति भयो भन्न सकिँदैन । ट्रम्पको चीनविरोधी नीतिले भारतलाई केही राहत मिले पनि यो अमेरिकी सरकारको कुनै नयाँ नीति होइन । आज राष्ट्रपति जो बाइडेन पनि चीनप्रति कडा रूपमा प्रस्तुत भएका हुन् । शैलीमा भने केही नयाँपनको अपेक्षा गरिएको मात्रै हो ।

मोदीले अमेरिकाको भ्रमण क्रममा ‘अबकी बार ट्रम्प सरकार’ भन्दा भारतलाई कति फाइदा भयो ? वा कति असजिलो भयो ? यस्ता विषय कूटनीतिमा आउन नमिल्ने भएकाले मुखर्जी भन्छन्, ‘म यसको पूरै विरोध गर्छु ।’ उनी लेख्छन्, ‘व्यक्तिगत रूपमा म ठान्छु, प्रधानमन्त्री मोदी व्यक्तिगत सम्बन्धमा धेरै खेल्छन् । यस्तो सम्बन्धलाई साँचो मान्नु अलिकति बेतुक (एब्सर्ड) लाग्छ ।’

तर, गजबको कुरा के भने प्रणव मुखर्जीको वस्तुगत मूल्यांकन, विचारले उनीे र प्रधानमन्त्री मोदीबीच कुनै नकारात्मक प्रभाव पारेन । राष्ट्रपति पदबाट अवकाश लिएको दुई वर्षपछि मोदीले नै प्रणव मुखर्जीलाई भारतरत्नको उपाधि सिफारिस गरे । र, मोदीले मुखर्जीलाई एक अभिभावक–मार्गदर्शक माने । मुखर्जी सबैका प्रिय थिए किनकि उनी समन्वयकारी भूमिकामा विश्वास गर्थे । पाकिस्तानसितको हालको तिक्ततापूर्ण सम्बन्धबारेसमेत मुखर्जीले संलग्नताको नीति (पोलिसी अफ इन्गेजमेन्ट) का आधारमा अघि बढ्नुपर्छ भन्ने मान्यता राखेका छन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन १, २०७७ ११:४४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×