कमिनिस्टमा इतिहास लेखन समस्या- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कमिनिस्टमा इतिहास लेखन समस्या

के नेपालमा शक्तिमा आउने कमिनिस्टको मानवीय र लोकतान्त्रिक चरित्र हुँदैन ? समाजले सम्मान र माया गरेका साहित्यकार, कलाकार र चिन्तकहरूलाई पानीका फोहोराले उफारेर, त्यसपछि लाठी प्रहार गरेर घाइते बनाएको घटनाले हामी मर्माहत र आक्रोशित भएका छौं ।
अभि सुवेदी

काठमाडौँ — अहिले नेपालमा धेरैजसो समस्या राजनीतिसँग गाँसिएका छन् । पछिल्लो समयमा आएको समस्या भनेको नेपाली दलहरूले इतिहासलाई कसरी व्याख्या गर्छन् र कसरी त्यसलाई हेर्छन् भन्ने नै हो । यस लेखमा नेपाली कमिनिस्ट पार्टीका समस्याको प्रसङ्ग छ ।

खासगरी साहित्य र कलासँग जोडिएका इतिहास आफ्नो चाखका विषय भए पनि यहाँ अहिले पछिल्ला राजनीतिक घटनाले उठाएका विषयहरूलाई छलफलको आधार राखिएको छ ।

राजनीतिक दलहरू र तिनका कामले इतिहास बनिने गर्छन् । तिनले ल्याएका भ्रम, तिनले हासिल गरेका उपलब्धि र तिनले सिर्जना गरेका समस्या सबैले इतिहास बनाउने कामलाई प्रभावित गर्छन् । राज्य सञ्चालन गर्ने, शक्तिको सदुपयोग वा दुरुपयोग गर्ने अनि तिनका कामले जनता र राज्यका आकारप्रकारमा नै प्रभाव पार्ने हुनाले तिनीहरू पनि इतिहास निर्माणसँग जोडिन्छन् । तर, नेपालका राजनीतिक दलहरूका नीति र आन्तरिक शक्ति युद्धले त्यो चेतनालाई गौण बनाइदिएका छन् ।

खासगरी नेपालको दुईतिहाइ मत पाएर सरकार र सत्तामा आसीन नेकपाभित्र आएका हलचल अनि तिनले पहिलो गणतन्त्रात्मक संविधानले ल्याएको प्रतिनिधिसभा विघटन गरेर ल्याएका चक्रवातहरूले नेपाली इतिहास लेखन र बुझाइमा निकै समस्या ल्याएका छन् । नेपालको अर्को ठूलो दल नेपाली कांग्रेसको इतिहास बुझ्ने व्याख्या गर्ने समस्याको पाटो पनि त्यस्तै किसिमको देखिएको छ । तर, यहाँ कमिनिस्ट दलहरूको वरिपरि केन्द्रित भएर केही बुझाइ, प्रसङ्ग र अध्ययनहरूलाई राखेर छलफल गरिएको छ ।

इतिहासको व्याख्या गर्नेहरूका केही आफ्ना शैली हुन्छन् । तिनलाई बुझ्न मैले आफूलाई मन पर्ने र विश्वास लाग्ने, स्वतन्त्र चिन्तन भएका एक इतिहासकारलाई सम्झें । ती हुन् परिचित इतिहासकार डा. महेशराज पन्त । उनका बृहत् विषयका आलेखहरूको अध्ययन र प्रयोग गर्ने अनेकौं ठाउँ छन् । तर, यहाँ मैले पहिले नै सङ्कलन गरेर राखेको अनि ब्रिटिस इतिहासकार मित्रलाई पनि सेयर गरेको कान्तिपुर (१२ फागुन २०७४) मा प्रकाशित ‘साम्यवादी नजरमा नेपालको इतिहास’ शीर्षक लेख फेरि पढें । पन्तले त्यस महत्त्वपूर्ण लेखमा दुई कुराको बोध गराएका छन् ।

इतिहास, त्यसमा पनि राजनीतिक इतिहास लेख्दा समय, प्रसङ्ग र सन्दर्भमा राखिएका ग्रन्थहरूको आधिकारिकतामाथि जोड दिनुपर्ने कुरा पहिलो छ । दोस्रो, इतिहासका घटना र परिस्थितिको व्याख्या गर्दा त्यसलाई आफ्नो सिद्धान्तअनुसार मोडेर राख्नु हुँदैन, त्यसको सत्यतालाई राख्नुपर्छ । आखिर मार्क्सले पनि त्यही भनेका हुन् । दृष्टिकोणअनुसार व्याख्या गरिनुपर्छ, तर सत्यलाई तोडमोड गर्नु हुँदैन ।

नेपाली कमिनिस्ट इतिहासका केही ग्रन्थहरूलाई लिएर पन्तले अत्यन्त आवश्यक समालोचना गरेका छन् । अहिले नेपाली कमिनिस्टहरू इतिहासको व्याख्या गर्ने होडमा लागेको बेला यो महत्त्वपूर्ण सल्लाह हो ।

अनि दोस्रो मोटो किताब ‘नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन र जनक्रान्तिका ऐतिहासिक दस्तावेजहरू ग्रन्थ–१’ (२०६९ माघ) फेरि पढें । यो किताब मलाई पूर्वमाओवादी नेता लोकेन्द्र विष्ट मगर ‘अभ्यास’ ले त्यही साल हिमालयन जाभा कफी हाउसमा आएर समीक्षाका निम्ति भनेर दिएका थिए । मैले म यसका निम्ति उपयुक्त व्यक्ति होइन भन्दा उनले भनेका थिए, कुनै राजनीति गर्ने व्यक्ति वा राजनीतिका विद्वान्भन्दा एउटा साहित्यकारले यसलाई कसरी हेर्ने रहेछन् भनेर जान्न दिएको हुँ । मैले विष्टको दृष्टिको मनमनै प्रशंसा गरेको थिएँ ।

राजनीतिक इतिहासको व्याख्या साहित्यिक दृष्टिले गर्ने चलन बलियो छ । त्यसमा पनि नवऐतिहासिकतावाद अथवा ‘न्यु हिस्टोरिसिज्म’ ले राजनीतिजनिन इतिहास हेर्न अनेकौं दृष्टिहरूको प्रयोग गर्छ । मैले स्वतन्त्र किसिमले कान्तिपुर (५ जेठ २०७१) मा यसको समीक्षा गरें । यो ग्रन्थको सुरुको आलेख सन् १९४९, सेप्टेम्बर १५ मा नेपाल कमिनिस्ट पार्टी स्थापना भएपछि प्रकाशित पहिलो पर्चा हो ।

पार्टी स्थापित भएपछि घोषणापत्र जारी गरियो । त्यसमा नेपालको ऐतिहासिक विवेचना छ, जुन कोतपर्बदेखि समेटिएको छ । शक्तिको इतिहास छ । यस ग्रन्थमा अनेकौं आलेख छन् । त्यसमा महामन्त्री प्रचण्डद्वारा प्रस्तुत २०४५ सालमा नेपाल कमिनिस्ट पार्टी (मशाल) को केन्द्रीय समितिमा प्रस्तुत र पारित पाठ पनि छ । त्यसमा प्रचण्डको प्रतिवेदनमा भनिएको एउटा कुराको आज पूर्वएमाले र पूर्वमाओवादीका विचारका विगतहरूको मञ्चमा नाटक चलिरहेको बेला प्रसङ्ग ल्याउनु सान्दर्भिक छ । मैले त्यो ग्रन्थको समीक्षामा लेखें, ‘प्रचण्डको प्रतिवेदनमा भनिएको यो वाक्य सान्दर्भिक छ— यस अर्थमा झापाली गुट र विघटित अल्पमत पक्षले चुनावी बाटो

पक्डिसकेकाले उनीहरूद्वारा सशस्त्र संघर्षका कुरा गरिए तापनि तिनको कुनै अर्थ र औचित्य रहन्न ।’ संवत् २०१० माघमा प्रथम पार्टी महाधिवेशनमा पार्टी महासचिव मनमोहन अधिकारीद्वारा प्रस्तुत प्रतिवेदनमा एउटा वाक्य चाखलाग्दो भेटिन्छ, ‘कमिनिस्ट पार्टी नेपालमा समाजवाद निर्माणको कुरा गर्दैन, किनभने यो अनुभव गर्दछ कि देशको अहिलेको परिस्थिति यस्तो कार्यक्रमको निम्ति उपयुक्त छैन ।’ त्यस्तै ०३१ सालमा मोहनविक्रमले ‘तुरुन्त जनवादी सरकारको स्थापनाका लागि नारा दिन परिस्थिति तयार भएको छैन’ भनेका छन् । बारम्बार दोहोरिने त्यो स्थगनको दर्शनलाई समयअनुसार बुझ्नुपर्छ । बीचका राजनीतिक उथलपुथललाई हेरेर हिजोका दस्तावेजहरूको ऐतिहासिकतालाई व्याख्या गर्नुपर्छ ।

तर, यो ग्रन्थमा संकलित प्रतिवेदन र आलेखहरूको व्याख्या गर्दा अहिलेको राजनीतिले उठाएको अर्को प्रश्न आउँछ । त्यो हो दस्तावेज एकातिर अनि पार्टी चलाउनेको नीति अर्कोतिर भन्ने ऐतिहासिक अनुभव । कान्तिपुरकी बिनु सुवेदीको ‘नेकपामा २०१४ सालको पुनरावृत्ति’ शीर्षकको समाचार विश्लेषण (माघ ९, २०७७) ले लोकेन्द्र विष्टको ऐतिहासिक दस्तावेजहरू हेर्ने एउटा अर्को दृष्टिकोणको इतिहास राखिदियो ।

अधिवेशनमा पारित भएको दस्तावेज एउटा अनि पार्टीको नीतिको त्यसमा प्रभाव नहुने न्यारेटिभले इतिहास लेखनकै पद्धतिको एउटा अर्कै चित्रण गरेको देखियो । बिनुको रिपोर्टिङको सार र निष्कर्ष छ, ‘जसरी २०१४ सालको दोस्रो महाधिवेशनमा पुष्पलालको नीति पारित भयो तर महासचिव रायमाझी बने, त्यसपछि नीति प्रकाशन गरिएन र केही वर्षमै नेकपा फुट्यो, २०७१ सालको नयाँ महाधिवेशनबाट केपी ओली पार्टी अध्यक्ष चुनिए पनि पारित भएको माधव नेपालको प्रतिवेदनमाथि कहिल्यै छलफल गरिएन र अहिले नेकपा फुटेको छ ।’ बिनुको निष्कर्षले भनेजस्तो आधारमा यी दस्तावेजहरूको अध्ययन गर्ने हो भने अरू के–के देखिएला त्यो आफैंमा महत्त्वपूर्ण छ ।

यो घटनाका ऐतिहासिकी हेर्ने दृष्टिलाई अझ व्यापक बनाउने हो भने नेपालमा कमिनिस्ट पार्टीको इतिहासभित्र धन्द्याउन बाँकी रहेका अरू विषयहरूतिर जानुपर्ने हुन्छ, जुन इतिहास र राजनीतिलाई राम्ररी विश्लेषण गर्ने विद्वान्हरूले गर्लान् नै । तर, त्यतातिर खासै केन्द्रित भएर, भित्र पसेर गरिएका विश्लेषणहरूको अलिक कमी नै भएको देखिएको छ । विष्टले कुनै कवि साहित्यकारले यो इतिहास लेखून् भन्ने पक्कै चाहेका थिएनन् ।

उनको भनाइ थियो र उनको विश्वास थियो— यत्रो ठूलो पार्टीको यति लामो इतिहासमा केही सिर्जनशील कुराको खोजी हुनुपर्छ । यो दल नेपाली जनता, विपन्न र सीमान्तकृत नरनारीहरूको नाममा बनिएको हुनाले यसका घोषणा र नीतिहरूमा मानवीय, सिर्जनामूलक अनि कल्पनाजन्य विषय र दृष्टिहरूको आवश्यकता छ भन्ने तिनको विश्वास थियो भन्न सकिन्छ । कल्पनाजन्य सिर्जनशील विश्वास मार्क्सवादको ठूलो सामर्थ्य हो । युटोपियाली कल्पना, राज्य वैलाउँदै गएर मुक्त मानिसहरूको राज्य कायम हुने मार्क्सको सिद्धान्त इतिहासको त्यही सिर्जनशील काल्पनिकी हो । अहिले नेपाली कमिनिस्टहरूमा अभाव भएको कुरा त्यही संस्कृति र काल्पनिकीको मर्यादा हो भन्ने कुरा दिनदिनै उनीहरूले प्रयोग गर्ने भाष्य र मञ्चमा उद्घोष गर्ने बोलीहरूले देखाउँछन् ।

सिद्धान्तका घोषणाहरूले काम निर्देशित नहुने अनि शक्तिका लिलिपुट काल्पनिकीले सबैका विचार निर्देशित हुने संस्कृतिको विकास भएको अवस्था हो अहिलेको । त्यसको कारण एउटा अत्यन्त भौतिक संस्कृतिको प्रभाव हो । त्यो धन र उपभोग गर्ने मनोग्रन्थीको पुँजीवादी संस्कार बन्दै गएको अवस्था हो । पार्टी एउटै हो, हामी फुटेका छैनौं भन्ने मनस्थिति र अवस्था एकातिर छ भने हामी आ–आफ्ना सपना र आकांक्षाले निर्देशित छौं र त्यसको मात्रै रक्षा गर्छौं भन्ने भावना छ अर्कोतिर ।

के नेपालमा शक्तिमा आउने कमिनिस्टको मानवीय र लोकतान्त्रिक चरित्र हुँदैन ? समाजले सम्मान र माया गरेका साहित्यकार, कलाकार र चिन्तकहरूलाई पानीका फोहोराले उफारेर, त्यसपछि लाठी प्रहार गरेर घाइते बनाएको घटनाले हामी मर्माहत र आक्रोशित भएका छौं ।

बन्द कोठाहरूमा हिजोदेखि आपसमा झगडा गरिरहने, देश कोभिडको प्रहारले आक्रान्त भएको, किसान आफ्नो उखुको दाम नपाएर राजधानी धाउँदा जाडोले मरेको, अनि फोकलोर मात्र भएको देशको बोध गरेर जनताले महाभिनिष्क्रमण गरेका घटनाले नछुने अनि एक्कासि फुटेर निस्किने र वाचाल भएर अनेकौं भाष्य प्रयोग गरिबस्ने भीमकाय कमिनिस्ट दलहरूको व्याख्या इतिहासकार र राजनीतिशास्त्रीहरूले गर्लान् नै जुन मजस्तो साहित्य लेख्ने व्यक्तिको सामर्थ्यबाहिरको कुरा हो ।

तर, अहिलेको समस्या भनेको राजनीतिक र लोकतान्त्रिक संस्कार ह्रासोन्मुख हुँदै जानु र शान्ति र सिर्जनाको वातावरण पनि दिनदिनै बिग्रँदै जानु हो । इतिहास भत्काउँदा सिर्जनशील हुनुपर्दैन, तर बनाउँदा अत्यन्त सिर्जनशील, संवेदनशील र अध्ययनशील पनि हुनुपर्छ भन्ने यस कुराको मूल सन्देश हो ।

प्रकाशित : माघ १७, २०७७ १०:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हृषिकेश शाहको कमिनिस्ट नेतामोह

अभि सुवेदी

हृषिकेश शाह (१९८२–२०५९) को आज मलाई सम्झना भएको कारण अहिलेको राजनीतिमा कमिनिस्ट पात्रहरूमा देखिएको उथलपुथल हो, किनकि इतिहासकार, प्राज्ञिक अनि राजनीतिक चिन्तक शाह नेपाली कमिनिस्ट राजनीतिलाई सिद्धान्तभन्दा नेताका चरित्र र स्वभावबाट हेर्थे । म उनलाई शाहजी भनेर सम्बोधन गर्थें । उनीसँग मेरो लगभग दुई दशकको सम्बन्धलाई फर्केर हेर्दा देखेका कुरा यस्ता छन् । शाहजी कमिनिस्टहरूका सिद्धान्तभन्दा तिनका पत्यारिला व्यक्तित्व छन् कि छैनन् भनेर हेर्थे भन्ने कुरा पछि थाहा हुँदै गयो ।

आज दुई तिहाइ मतले चुनाव जितेर पनि आफ्नै भुमरीमा परेका कमिनिस्ट नेताहरूमा सिद्धान्तको होइन, तिनका चरित्रको नै ठूलो भूमिका देख्ता ती शाहजीका कुरा फेरि सम्झिन्छु । मार्क्सवादी चिन्तन हुने यी दलहरूमा व्यक्ति कसरी महत्त्वपूर्ण मानिए, त्यो अध्ययन हुन बाँकी छ । तर अहिले नेपाली कमिनिस्टहरूको समस्या व्यक्ति, तिनका अहम्, तिनका चिन्ता वा अस्तित्ववादीहरूले भनेजस्तो तिनका आङ्ग्स्ट अनि तिनको तुष्टि मिलाउन गरिने उल्झनहरूमा देखिन्छ । जनताले चुनेको संसद्सँग खेलबाड गर्ने,आपसमा जुधिबस्ने तिनीहरूलाई एउटा सामन्ती धङ्धँगेले छोडेको छैन । अनि तिनमा धन र शक्तिउन्मादले बनिएको अनौठो बुर्जुवा चेतना विकास भएको छ । यसरी उदय भइरहेका कमिनिस्ट नेताहरूले आफ्नै वृत्तवरिपरि अरूलाई घुम्न बाध्य पारेको देख्ता लाग्छ, शाहजीले तिनलाई देखेका थिए । तर तीमध्ये कति जनामाथि शाहजीको विश्वास थियो ।

ब्रिटिस इतिहासकार जोन ह्वेल्पटनको जंगबहादुरको बेलायत यात्राको अंग्रेजी अनुवादको पाण्डुलिपि (जंगबहादुर इन युरोप, सहयोगी प्रेस १९८३) को भूमिका लेख्नका निम्ति शाहजीको घर कमलपोखरी जोनसँग जाँदादेखि मैले शाहजीलाई चिन्न थालेंँ । पछि म जोन र यिनको बीचको सेतुजस्तो भएँ । शाहजीसँग म नजिक भएँ जुन लगभग दुई दशकसम्म रह्यो । म एउटा पुस्ता नमिलेको, चाख पनि अलग भएको, एक साहित्य लेख्ने मानिसको यी शाहजीसँग कसरी सम्बन्ध भयो र कसरी यिनको मित्र भएँ, त्यो पनि एउटा नाटकजस्तै छ । आफैंले लेखेको कुनै नाटक जुन बीचबाट आरम्भ हुन्छ र राम्रो निष्कर्ष ननिकाली मञ्चमा सकिन्छ । आज त्यो परिचयको सञ्जोग र तिनका एकाध अन्तरङ्ग कुराहरू आफ्नो संस्मरणबाट सुनाउन यो छोटो लेख लेखिरहेको हुँ ।

शाहजीले मलाई किन सधैं नजिकै रहोस् भनेर चाहे ? यो प्रश्नको उत्तर लगभग यस्तो हुन सक्छ । शाहजी धाराप्रवाह बोलिरहने अनि धेरै पढ्ने र त्यो कुरा सुनाउन चाहने मानिस थिए । कमै मानिससँग उनका कुरा सुन्ने समय र धैर्य हुन्थ्यो क्यारे । तर शाहजीलाई सम्मान गर्थे ती । मलाई भने यी मानिस अत्यन्त वाचाल, र चाखलाग्दा पात्र लाग्थे । यी भाषामा समय, राजनीति, व्यक्ति र घटनाका चित्रहरू निकालिरहन्थे । म उनलाई जसरी पनि प्रश्नहरू सोध्न भ्याउँथेँ । ती कहिल्यै गंभीर भएर बस्तैनथे । बिन्दु र म हाम्रो घरमा मित्रहरूको जमघट गराउँथ्यौं, जसमा नेपाली र विदेशी, खासगरी ब्रिटिस मित्रहरू हुन्थे । पछि त्यस्तो जमघट नहुँदा पनि शाहजी फोन गरेर हामीसँग खाना खान आउँथे । उनका निम्ति ह्विस्कीको व्यवस्था गर्थ्यौं ।

शाहजीको कमिनिस्ट नेतामोह एउटा निकै ठूलै विषय थियो । ती कमिनिस्टका पनि खास खास नेताहरूलाई बढी प्रेम गर्थे । बाबुराम भट्टराईलाई सबैभन्दा धेरै स्नेह गर्थे ती । यस्तो लाग्थ्यो मानौं ती बाबुरामलाई पुत्रवत् माया गर्थे । केही राजनीतिक विश्लेषण गरेको बेला ती बाबुरामको प्रसङ्ग ल्याउँथे । शाहजीका निम्ति बाबुराम माओवादीका पर्याय थिए । शान्त कालका बाबुराम, माओबादी भूमिगत बाबुराम, शाहजीका बोलीमा अनेकौं अवतार लिएर आउँथे । शाहजीलाई बाबुरामसँगको यो सम्बन्धको कारणले सायद माओवादीसँगको कहीँ गोप्य वार्तामा मैले बुझेअनुसार केही मानिसहरूका साथ पठाइएको थियो । यसबारे शाहजीले मलाई धाराप्रवाह बोल्दा केही सुनाएका थिए ।

नेपाली इतिहासकार जोन ह्वेल्पटन नेताहरूसँग भेटेर अन्तर्वार्ता गर्ने काम गरिरहेका थिए । शाहजीले भने, ‘म तपाईंलाई नेपालका महत्त्वपूर्ण कमिनिस्ट नेताहरूसँग भेटाइदिन्छु, मेरो घरमा ।’ जोन, उनकी हङकङ निवासी श्रीमती रीता, म र बिन्दु पनि गयौं । त्यहाँ शाहजीले माधव नेपाल, बाबुराम भट्टराई, सीपी मैनाली र नारायणमान बिजुक्छेलाई बोलाएका रहेछन् । शाहजीको बैठक, नाटकीय थियो । उनका छोराले सिकार गरेको ठूलो कति हाते बाघको छाला पस्नेबित्तिकै देखिन्थ्यो । दराज, भुइँं र वरपर किताबहरू थिए । भित्तामा शाहजीको कूटनीतिक जीवन झल्काउने फोटा थिए । सन् १९६१ मा कङ्गोमा दुर्घटना भई मरेका राष्ट्रसंघका महामन्त्री ड्याग ह्यामर्सोल्डको खोज गर्ने राष्ट्रसंघको कमिसनमा गएको बेलाको र अरू चित्रहरू शाहजीको बैठकका भित्तामा थिए । चिनियाँ प्रधानमन्त्री चाउ एन लाईसँग कुरा गरिरहेको शाहजीको एउटा ठूलो फोटो थियो जुन देखेर रीता धेरै उत्तेजित भएकी थिइन् । ती शाहजीकोमा आएका कमिनिस्ट नेताहरूका कायापलट भएका छन् । माधव नेपाल उनको र प्रचण्ड समूहको नेपाल कमिनिस्ट पार्टीका बरिष्ठ अध्यक्ष छन् । बिजुक्छे लगभग रिटायर्ड छन् । बाबुराम अनेकौं अवतार लिँदै अहिले जनता समाजवादी दलका शीर्षस्थ नेता छन् । सीपी मैनालीको नाम सुनिँदैन । इतिहासकार जोन ह्वेल्पटन अहिले त्यो बेला बाबुराम र अरू केही नेतासँग अन्तर्वार्ता नगरेकोमा पछुतो गर्छन् ।

अर्को एउटा प्रसंग छ । यो ४ असोज २०५३ मा महाकाली सन्धि संसद्को दुईतिहाइ मतले पारित गरेको एकाध दिन पहिलेको घटना थियो । शाहजीले फोन गरेर भने, ‘महाकालीको यिनीहरूले भारतसँग असमान सन्धि गर्दै छन् । म कम से कम यो कुरा भोलि संसद्मा उठाउन लगाउँछु । बज्र होटलमा तपाईं र बिन्दु डिनरका निम्ति आउनुहोला ।’ हामीले सोच्यौं शाहजीले पक्कै कमिनिस्ट नेताहरू नै बोलाएका होलान् । तर त्यहाँ नारायणमान बिजुक्छे मात्रै थिए । शाहजीले नक्साका कपीहरू ल्याएका रहेछन् । बिजुक्छेलाई उनले ती नक्सा सबै व्याख्या गरे । नक्सा चलाउँदा शाहजीका औंला धेरै कामेका थिए । लाग्थ्यो नक्सा छाम्दै ती कुनै पीडाका तरंगहरूमाथि औंला कुदाइरहेका थिए । बिजुक्छेले भोलिपल्ट दन्दनाएर संसद्मा बोले । शाहजी खुसी थिए । ‘बलियोसँग प्रस्तुत गरे बिजुक्छेले’, उनले भने । शाहजीले एक इतिहासकारको कर्तव्य निर्वाह गरेका थिए । यी आफ्नै शैलीका कमिनिस्ट बिजुक्छे तिनका संवाहक र मित्र थिए । मैले सोधेँ, ‘शाहजी चल्तापुर्जा अरू नेताहरू पनि छन् । तिनलाई किन बोलाउनुभएन ?’ शाहजीले भने, मलाई विश्वास लागेका पात्र यी बिजुक्छे मात्रै हुन् । यी इमानदार छन् । शाहजीबारे मलाई अर्को जटिलता थपियो । तर तिनको चिन्ता र काम देखेर श्रद्धा लाग्यो । राजनीति त सबैका आफ्ना आफ्नै छन् । अहिले पनि नेपालका कमिनिस्ट नेताहरू भारतसँगको सम्बन्ध र सम्झौतालाई आफ्नो शक्तिमा आउने–नआउने जोखाना मिलाएर प्रयोग गर्छन् । त्यो क्रम जारी छ ।

अर्को प्रसंगमा, मनमोहन अधिकारीको २०५६ मा मृत्यु भयो । उनको समाधि श्रद्धाञ्जलीका निम्ति खुलामञ्चमा राखिको थियो । शाहजीको फोनअनुसार मण्डला बुकमा भेटेर सँगै श्रद्धाञ्जली चढाउन गयौं । फर्किएर रत्नपार्कमा पुगेपछि एक्कासि हातको लौरो आकाशतिर उठाएर शाहजी बाघजस्तो क्वाँ गरेर रोए । मैले सोधेँ, ‘शाहजी जो मानिससँग चुनावमा त्यसरी हार्नुभयो, अहिले किन रुनुभयो ?’ उनको उत्तर थियो, ‘नेपाली राजनीतिमा अन्तिम इमानदार नेता गयो ।’ म शब्दहीन र भावुक भएँ । बुझेँ, मनमोहन उनका अर्का कमिनिस्ट नेता रहेछन् ।

मैले शाहजीलाई अन्तिमपटक २०५९ मा मण्डला बुक प्वाइन्टमा भेटेँ । ती धेरै कमजोर देखिए । उनले एउटा किताब लिए तर तिर्न उनका खल्तीमा पैसा रहेनछन् । उनले आफ्ना हात मानौं राजा तारकबहादुर शाहका छोराको खल्तीमा हाले । त्यहाँबाट एउटा सुनको असर्फी निस्क्यो । शाहजीले त्यो असर्फी माधवलाल महर्जनतिर बढाए । माधवले लिन मानेनन्, पछि लिउँला भने । पछि मैले २०५९ को अमुक दिनमा तेह्रथुममा शाहजीको मृत्यु भएको समाचर सुनेँ । तिनको सम्झनाको चक्रवात उठ्यो । मेरो हातमा शाहजीले मनमोहनको शोकमा रुँदा उठाएको जस्तो लौरो थिएन । तर शाहजीले सिकाएका थिए, लोकले के भन्छन् कि भनेर रोइँदैन । ती सबै कुराबाट मुक्त हुने रुन्छ । शाहजी आत्मनिर्णय गर्ने स्वतन्त्र मानिस थिए । म शिर ठाडो गरेर भक्कानिएँ । बुझें, शाहजीबाट सिकेको त्यो मेरो स्वतन्त्रताको सामर्थ्य थियो ।

अहिले तिनले मोह गरेका कमिनिस्ट नेताहरू ठूला शक्तिका उथलपुथलपछि अर्कै भएका छन् । कमिनिस्ट राजनीति केही व्यक्तिहरूवरिपरि घुम्दै छ । तर गन्तव्य प्रस्ट छैन । शाहजी एक अराजक शैलीका चिन्तक थिए । तीे इतिहासलाई काव्यजस्तो गरेर हेर्थे र लेख्थे । ती नेपाली इतिहासका पात्रहरूलाई जीवन्त ठान्थे । शाहजी सायद कमिनिस्टहरूलाई इतिहास चलायमान गराउन सक्ने मानिस भनेर मान्थे, जसको स्रोतबारे मेरा आफ्ना विश्लेषण छन् । आज शाहजी बाँचेका भए तिनका कमिनिस्ट पात्रहरू कस्तो इतिहास बनाउँदै छन् र कसरी लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउँदै छन् भनेर देख्ने थिए । त्यो देखेर शाहजीले उनले मानेका कमिनिस्टहरूबारे कस्ता धारणा बनाउने थिए होला भन्ने सानो कौतूहलको झोंका अनुभव गर्छु ।

प्रकाशित : माघ ३, २०७७ १२:३४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×