जात वृत्तान्त- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

जात वृत्तान्त

तुलानारायण साह

लकडाउनको लामो बिदामा अनेकौं पुस्तक, जर्नलका लेख, हिन्दी सिनेमा, युट्युबमा सामयिक विषयका लेक्चर तथा प्रशस्त आध्यात्मिक प्रबचन सुन्ने अवसर मिल्यो । तिनमा भारतका प्रख्यात साहित्यकार फणीश्वरनाथ रेणुको ‘मैला आँचल’ उपन्यास, फ्रेड्रिक गेजको ‘क्षेत्रीयता र राष्ट्रिय एकता’, प्रकाश झा निर्देशित ‘राजनीति’ सिनेमा र आहुतिका दुई पुस्तक ‘वर्ण व्यवस्था’ एवं ‘जात वार्ता’ अविस्मरणीय रहे ।

अविस्मरणीय लाग्नुको कारण थियो– उल्लिखित सामग्रीमा बाल्यकालदेखिकै मेरो भोगाइ र मनमा उठेका अनेकौं प्रश्नको उत्तर समेटिएको थियो । हेर्दै, पढ्दै जाँदा लाग्यो, यो मेरै गाउँ–ठाउँको कथा मेरै लागि लेखिएको हो ।

तीमध्ये आहुतिको किताब ‘जात वार्ता’ माथि केही लेख्दै छु । यस किताबमा नेपाली समाजबारे मेरो मनमा रहेका अनेकौं प्रश्नका जवाफ छोटो र मिठो शैलीमा दिइएको छ । पढ्दै जाँदा लाग्यो– वर्षौंदेखि जुन विषयमा आफूलाई अलिक जान्ने ठानेको थिएँ, त्यो त पूरै गलत पो रहेछ ! लाज पनि लाग्यो ।

नेपाली समाजमा दलितको समस्यालाई मैले पनि धेरै हदसम्म छुवाछुत र थोरै मात्र राजनीतिक प्रतिनिधित्वको समस्याका रूपमा मानेको थिएँ । तर, आहुतिले यस किताबमा नेपाली समाज मूलतः वर्ण व्यवस्थाबाट विस्तार भएर जात व्यवस्थामा आधारित हुन पुगेको विषयलाई यसरी भनेका छन् कि दलितको समस्या जात व्यवस्थाका कारण सिर्जित राजनीतिक, आर्थिक र सांस्कृतिक समस्याको मिश्रण रहेको मान्न करै लाग्छ ।

उत्तर भारतीय राज्यहरू (बिहार र उत्तरप्रदेश) मा दलित समुदायले गरेजस्तै मधेसी दलितहरूले पनि राजनीति गर्ने हो भने समस्या समाधान हुने मेरो बुझाइ थियो । यसबारे धेरै लेखेको, बोलेको पनि छु तर आहुतिको ‘जात वार्ता’ पढेपछि थाहा भयो, त्यो मोडेल त कामै नलाग्ने भइसकेको रहेछ ।

नेपालका विभिन्न भागमा फरक–फरक प्रकारको जात व्यवस्था कसरी चलेको होला ? किन पहाडको भन्दा मधेसी समाजमा कठोर जातीय संस्कारको अभ्यास भइरहेको होला ? यस्ता प्रश्न मनमा उठिरहन्थ्यो । आहुतिको ‘जात वार्ता’ मा यसको बडो विश्वस्त तर्क दिइएको छ ।

नेपालमा जात व्यवस्थाको प्रवेश तीन फरक–फरक कालखण्डमा फरक–फरक दिशाबाट भएको छ । उत्तर भारतबाट मधेसका विभिन्न भेगमा विभिन्न समयमा आएका मानिसले उतैको जस्तो जातीय संस्कार पनि भित्र्याएका थिए । त्यसकारण त्यहाँ फरक प्रकारको जातीय अभ्यास अहिले पनि जारी छ ।

काठमाडौं उपत्यकामा लिच्छविहरूले जात व्यवस्था सुरु गरेका थिए । पछि आएर मल्ल शासकहरूले कठोर बनाएका थिए । काठमाडौंका रैथाने नेवार समुदायमा मधेसी वा पहाडी समाजका भन्नाभिन्नै जातीय संस्कार अभ्यासमा रहनुको कारण पनि त्यही हुनुपर्छ ।

इरानी शासकहरूले भारतमा आक्रमण गरेपछि वैदिक आर्यहरू भागेर पश्चिम नेपाल पसेका थिए । भेरी पश्चिमका पहाडी क्षेत्रका खस राजाहरूले तिनीहरूकै संगतमा फरक खालको जातीय संस्कार अँगालेका थिए । पछि त्यसैलाई राम शाहले गोरखामा कठोर बनाएका थिए, जसको प्रभाब नुवाकोटसम्म फैलिएको थियो ।

पृथ्वीनारायण शाहले एकीकरणपश्चात् नेपालभरि जात व्यवस्था लागू गरेपछि जनजातिहरूमा पनि त्यसको प्रभाब पर्‍यो, तर तुलनात्मक रूपमा कम । पुस्तकमा मध्य एवं पूर्वी पहाडमा जातीय संस्कारहरू तुलनात्मक रूपमा कम कट्टर देखिनुको मुख्य कारण जनजातिहरूको बसोबासलाई मानिएको छ । आहुतिको यो तर्क फेड्रिक गेजको तर्कसँग पनि मेल खान्छ ।

झन्डै पचास वर्षअघि मधेसमा विषद् अध्ययन गरेका गेजले मधेस र पहाडको जातीय संस्कार र सामाजिक सम्बन्धहरूमा व्यापक भिन्नताको कारण यसरी उल्लेख गरेका छन् । मधेसी समाज मूलभूत रूपमा उत्तर भारतको सामाजिक संस्कारबाट प्रभावित छ, जसमा कुनै समयको मुसलमान शासकहरूको त्रासको छाया र प्रभाव छ । नेपालको पहाडी समाज तिब्बती समाजबाट प्रभावित छ, जसमा बौद्ध धर्मका संस्कारहरूको प्रभाव देख्न सकिन्छ । यसकारण मधेस र पहाडका हिन्दु धर्मावलम्बीहरूमै पनि सांस्कृतिक एवं सामाजिक (जातीय, लैंगिक आदि) सम्बन्धहरू फरक खालका छन् ।

कम्युनिस्ट राजनीतिले सामान्यतः वर्गको कुरा गर्छ । वर्गीय मुक्तिको कुरा गर्छ । तर, वर्गीय हिसाबले सबैभन्दा पिँधमा रहेका दलितहरू त कम्युनिस्ट पार्टीहरूको नेतृत्वमा कहीँ पनि देखिन्नन् । यस्तो किन भएको होला ? राजनीतिबारे रुचि राख्ने जोकोहीको मनमा उठ्ने स्वाभाविक प्रश्न हो यो । केवल नेपालको वाम राजनीतिमा मात्र होइन, लोकतन्त्रवादी नेताहरूमा पनि नेपाली समाजबारेको वैचारिक विश्लेषण नै त्रुटिपूर्ण रहेको आहुतिको तर्क छ । आहुति भन्छन्– उनीहरूले जात र वर्गबीचको अन्तरसम्बन्ध र त्यसबाट राज्य, राजनीतिमा पर्ने प्रभाबबारे सही विश्लेषण गर्नै चाहँदैनन् वा सकेका छैनन् ।

कांग्रेसको राजनीतिमा बीपी कोइराला र वामपन्थी राजनीतिमा पुष्पलाल श्रेष्ठ त्यस समयका भारतीय नेताहरूको स्वतन्त्रता आन्दोलन र त्यसताकाको विचारबाट प्रभावित थिए । भारतकै राजनीतिले पनि तत्कालीन समाजमा जात र वर्गबीचको अन्तरसम्बन्धलाई स्विकारेको थिएन । त्यो नै त्यसबेलाको राजनीतिको सबैभन्दा ठूलो वैचारिक समस्या रहन गएको आहुतिको तर्क छ । लोकतान्त्रिक खेमाको राजनीतिमा विचार र नेतृत्व दुवैमा ब्राह्मणवादी सोचको वर्चस्व रहनु त एक हदसम्म स्वाभाविकै थियो तर वामपन्थीहरूले पनि केवल वर्गको कुरा गरिरहनु र जातबारे मौन बसिरहनु दलित समुदायका लागि दुर्भाग्यपूर्ण ठहरिएको आहुतिको बुझाइ छ ।

‘भारतमा बीआर अम्बेडकरको उदय हुनु दलितहरूका लागि ऐतिहासिक उपलब्धि अवश्य थियो तर अम्बेडकरले आफ्नो आन्दोलनमा दलितको समस्यालाई सांस्कृतिक बढी र राजनीतिक एवं आर्थिक समस्याको रूपमा कम आँक्नु उसको भूल थियो,’ आहुतिको तर्क छ । अम्बेडकरको धर्म परिवर्तन नीति जात व्यवस्थाबाट मुक्तिको आधारभूत दिशा होइन बरु ‘तावाबाट उम्केको माछा भुंग्रोमा पर्नु’ जस्तै हो भनेका छन् । धर्म जहिले पनि शासकहरूलाई शासन गर्न सहयोग गर्ने माध्यमको रूपमा प्रयोग हुने गर्छ र त्यही कारण हिन्दु धर्म छाडेर बौद्ध धर्म अपनाएर दलितको समस्या समाधान हुन्न । समाजको समग्र सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक संरचनालाई नै पुनःसंरचना गर्नका लागि नयाँ क्रान्ति गर्नुपर्ने आहुतिको तर्क छ ।

प्रेम तथा अन्तरजातीय विवाह दलित मुक्तिको सहज बाटो लाग्छ तर त्यस्तै प्रकारका जोडीहरूबीच सबैभन्दा बढी सम्बन्धविच्छेद हुनुको कारणबारे पुस्तकमा बडो व्यावहारिक विश्लेषण छ । दलित र गैरदलित केटा–केटीबीच विवाह हुनु तर तिनका छोराछोरीले फेरि कुनै एक जातकै थर अपनाउनु उदेकलाग्दो अवस्था हो । केहीयता दलितहरूले थर बदल्नुपर्ने, दलितलाई शिल्पी भन्नुपर्नेजस्ता तर्कहरूलाई पुस्तकले बकम्फुसे तर्कको रूपमा उडाइदिएको छ । समाजले अछुत मानेको समूहमा जब परिवर्तनका लागि विद्रोहको चेतना बोध हुन्छ, तब ती समूह दलित हुने हुन् । त्यसकारण दलित शब्दलाई कुनै अपमानजनक शब्दको रूपमा नलिई बरु गौरवको अनुभूति गर्ने, गराउने शब्दको रूपमा लिनुपर्ने लेखकको तर्क छ ।

यस पुस्तकको सबैभन्दा राम्रो पक्ष भनेको प्रश्नोत्तर शैलीमा सरल भाषामा लेखिनु हो । लगभग १०५ वटा प्रश्नको छोटो–मिठो जवाफको संग्रह गरिएको यो पुस्तक नेपाली समाज बुझ्नका लागि आधारभूत समाजशास्त्र (बेसिक सोसोलोजी) ठहरिन सक्छ । स्कुलदेखि स्नातक तहसम्मका विद्यार्थीका लागि ‘जात वार्ता’ स्वादिलो र ज्ञानबर्द्धक होला ।

आधारभूत रूपमा मार्क्सवादी कोणबाट दलित समस्यालाई हेर्नुपर्ने आहुतिको तर्क पुस्तकमा गज्जबसँग स्थापित भएको छ । मार्क्स युरोपमा जन्मेको, अध्ययन गरेको कारण उनलाई दक्षिण एसियाली समाजबारे यथेष्ट जानकारी थिएन । त्यसकारण मार्क्सवादमा दलित मुक्तिको मार्गचित्र कोरिएन । मार्क्सवादी फ्रेमबाट नेपाल, भारतको दलित समस्याको व्याख्या–विश्लेषण गर्ने काम यहाँका वामपन्थी नेता, विचारकहरूको रहेको आहुतिको तर्क छ ।

किताबका प्रश्नकर्ता संगीत बारम्बार नेपालकै दलित समस्याबारे केन्द्रित हुन चाहन्छन् तर उत्तरमा आहुति नेपालबाट सुरु गरेर भारत हुँदै दक्षिण एसियाभरिको आकाश घुम्छन् र मार्क्सवादको व्याख्या गर्दर् ैयुरोपमा सम्पन्न भएका क्रान्तिका प्रसंगमा विचरण गर्न पुग्छन् ।

मनमा लाग्छ– लेखकले नेपाली समाज बुझ्न कत्ति धेरै मिहिनेत गरेका रहेछन् ? उनलाई कत्ति जाँगर र चाख लागेको होला ? कत्ति मसिनो गरी समाजको अवलोकन गर्न सकेका होलान् ? देखेको, सुनेको, भोगेको र पढेको कुरालाई छोटो, मिठो, सबैले बुझ्ने शैलीमा कसरी भन्न सकेका होलान् ?

समाजशास्त्रका शास्त्रीय ज्ञाता र अनुसन्धानका विधि (मेथोडोलोजी) मा विश्वास गर्ने प्राज्ञहरूका लागि यो पुस्तक गफजस्तो पनि लाग्न सक्छ । तर, त्यस्ता विद्वान्का लेखाइ बुझ्न गाह्रो लाग्ने असंख्य जिज्ञासुका लागि पुस्तकले रसिलो स्वाद दिनेछ । किताब पुराना विद्वान्का लागि होइन, बरु उदाउँदा नेता, अभियानी र युवा विद्यार्थीका लागि लेखिएको हो ।

लेखकलाई पहाडी भेगको सामाज र संस्कृतिबारे जति जानकारी छ, मधेसी समाजबारे पनि त्यति नै भएको भए पुस्तक अझ रोचक हुनेथियो । गान्धी, नेहरू, अम्बेडकर, बीपी र पुष्पलाललगायतका नेताहरूको बौद्धिकी र क्रान्तिकारितालाई उचित सम्मान गर्दै जसरी उनीहरूको वैचारिकीमा रहेको समस्या किताबमा औंल्याइएको छ, त्यो प्रस्तुति–शैली प्रशंसायोग्य छ । दलित मुक्तिको एक मात्र विकल्प वैज्ञानिक समाजवादी व्यवस्थाको स्थापनाका लागि संघर्ष गर्नुपर्ने लेखकको निष्कर्षबारे कतिपय पाठक असहमत पनि हुन सक्छन् । तर, आफ्नो रोडम्यापबारे लेखक अत्यन्त स्पष्ट र सकारात्मक रहेको बुझिन्छ ।

दलित आन्दोलनमा एनजीओको भूमिकाबारे जसरी किताबमा लेखिएको छ, त्यो शासक समुदायबाट निर्माण गरिएको कथ्यबाट आहुति प्रभावित भएको प्रस्टै बुझिन्छ । दलितलगायत सीमान्तकृत समुदायका लागि नेपालको समाज, राज्य र राजनीति जुन हदसम्म प्रतिकूल छ, त्यस्तो बेला एनजीओमार्फत भएका राम्रा कामहरूबारे बिल्कुल बेखबरजस्तै रहनुले लेखकको जानकारीको सीमा बुझाउँछ । पुस्तकमा दलित मुक्तिका लागि हुने आन्दोलनमा हिंसा (आवश्यक परेको खण्डमा) लाई पनि सैद्धान्तिक रूपमा स्वीकार गर्नु यो पंक्तिकारका लागि आश्चर्यको प्रसंग लागेको छ ।

प्रकाशित : माघ १०, २०७७ ११:५२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

देबन काकाको अपहरण-कथा

गाउँलेहरु सरकारी सेनालाई ५ सरकार, माओवादीका जनसेनालाई ६ सरकारर मधेसी सशस्त्र समूहलाई ७ सरकार भन्थे । बेलाबेला ६ र ७ सरकारबीच झडप हुन्थ्यो । तर, ५ सरकारलाई देखेपछि दुवै टाप कस्थे ।
तुलानारायण साह

२०६५ साल भदौ एक–दोपहरको समय । आफ्नै घरको ढोकामा अडेस लागेर बसिरहनुभएका देबन काकालाई कोही एक जना अपरिचित मानिसले एउटा चिठी थमाएर गयो । चिठीमार्फत मधेसी मुक्ति टाइगर्सले एक लाख रुपैयाँ चन्दा मागेको थियो । बीस दिनको म्याद दिइएको थियो । देबन काकाकै घरसँग टाँस्सिएको हाम्रो घरमा पनि ठ्याक्कै त्यस्तै बेहोराका चिठी आएको थियो ।

छिमेकी गाउँ त्रिकौलका बामनेता जयकृष्ण गोइत ‘जनयुद्ध’ मा होमिएदेखि नै वरिपरिका गाउँहरूमा माओवादी–प्रभाव झांगिएको थियो । गोइतले पृथकतावादी आन्दोलन थालेपछि मधेसैभरि अनेकौं सशस्त्र समूहको उदय भएको थियो । माओवादी शान्ति प्रक्रियामा गइसकेपछि पनि मधेसमा टाइगर, कोब्रा, भाइरस, नागराजजस्ता सशस्त्र समूहको बिगबिगी कायम थियो ।

२०६०/६१ तिर देशमा राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासन थियो । माओवादी ‘जनयुद्ध’ पनि जारी थियो । सँगै हाम्रो गाउँ सप्तरीको गोइठीमा अनेक सशस्त्र समूहको सक्रियता थियो । गाउँलेहरू सरकारी सेनालाई पाँच सरकार, माओवादीका जनसेनालाई छ सरकार र मधेसी सशस्त्र समूहलाई सात सरकार भन्थे । गाउँमा बेलाबेला छ र सात सरकारबीच झडप हुन्थ्यो । पाँच सरकारलाई देखेपछि दुवै टाप कस्थे ।

‘जनयुद्ध’ सकिँदासम्म मैले इन्जिनियरिङको पढाइ सकिसकेको थिएँ भने भाइले भेटेरिनरी डाक्टरको पढाइ सकिसकेको थियो । भाइ सेनामा कार्यरत भएकाले हाम्रो परिवार विशेष जोखिममा थियो । मधेसी टाइगर्सको चिठी आएपछि आमाले फोनमा खबर गर्नुभो, ‘सात सरकारको चिठी आएको छ । एक लाख चन्दा मागेको छ । देबन बाबुको घरमा पनि चिठी आएको छ । तिमीहरू अहिले घरतिर नआउनु, खतरा छ ।’

हामी साह्रै चिन्तित थियौँ । तीन दिनपछि बिहानै फेरि बुबाको फोन आयो । बुबा बोल्न सकिरहनुभएको थिएन । मात्रै धेरैपटक ‘जुलुम भयो... जुलम भयो’ भनिरहनुभयो । निकै बेरपछि बिस्तारै बोल्नुभयो, ‘राति १०/१५ जना सात सरकारहरू आएका थिए । देबनलाई अपहरण गरेर लगे । म रातभरि छिमेकीको घरमा लुकेर बसेँ । अहिले भारदह आइपुगेको छु । अब के गर्ने ?’

बुबा विस्थापित भएर एक महिनासम्म दिदीको गाउँमा बस्नुपरेको थियो ।

***

काकालाई अपहरण गरेर लगिएको थियो । १५ जना जत्तिको समूह आएको थियो रे ∕ काका बरन्डामा सुतिरहनुभएको थियो । नियन्त्रणमा लिनासाथ काकाको आँखामा पट्टी बाँधियो । अपहरणकारीले काकालाई चल्तीको बाटो छोडेर हिँडाउँदै पूर्वतिरको धान खेततर्फ लगिरह्यो ।

‘चन्दा किन नदिएको ? छोराहरू इन्जिनियर, डाक्टर भएर पनि चन्दा नदिने ?,’ बाटोमा अपहरणकारीहरूले सोधेको काकालाई अझै सम्झना छ ।

करिब एक घन्टा हिँडाएपछि अपहरणकारीले काकालाई चौडा पक्की सडक पार गराएको थियो । करिब १० मिनेट थप हिँडाएपछि एक जनाले चिच्याउँदै भन्यो, ‘भाग भाग... पुलिस आयो...’ तर, काकालाई विश्वास लागेन । उहाँलाई लाग्यो— कतै यो नाटक त होइन ? भाग्न खोज्यो भने गोली पो हान्ने हुन् कि ?

केही बेरमा काकाको आँखाको पट्टी फुकाउँदा कोही देखिएनन् । वरिपरि हेर्दा दक्षिणतर्फ कंकालनी मन्दिरमा झिलिमिली बत्ती बलिरहको देखियो । अलिपर कोसी ब्यारेजमा पनि लहरै बत्ती बलेको देखिन्थ्यो । उत्तरतर्फ नजिकै एउटा गाउँ थियो । पश्चिमपट्टिको सडकबाट छिनछिनमै बत्ती बाल्दै, हर्न बजाउँदै बस, ट्रकहरू गुडिरहेका थिए ।

काकालाई आफू भारदह नजिकको भलुवा गाउँछेउछाउ भएको अनुमान भयो । बिस्तारै सडकसम्म पुग्नुभयो । उज्यालो भएपछि फर्केर गाउँ आउनुभयो । काका भन्नुहुन्छ, ‘कंकालिनी माताले त्यस रात मेरो जीवन रक्षा गरेकी थिइन् ।’

मेरो अनुमानमा अपहरणकारीले मान्छे छनोटमा गल्ती गरेका थिए । खासमा उनीहरू हाम्रो बुबालाई अपहरण गर्न आएका रहेछन् । काकाका छोराहरू इन्जिनियर र डाक्टर होइनन् । जब अपहरणकारीलाई यो कुरा थाहा भयो, तब काकालाई छाडेर भागेको हुनुपर्छ । तर, काकाले त्यसै बर्षको दसैँमा कंकालिनी मन्दिरमा राँगा र बोकाको बलि प्रदान गर्नुभयो ।

फेरि अपहरण

अर्को वर्ष अर्थात् २०६६ सालमा काका फेरि अपहरणमा पर्नुभयो । घरदेखि करिब एक किलोमिटर पूर्वको खेतमा पानी लगाउँदै गर्दा राति ११ बजेतिर उहाँको अपहरण भएको थियो । काकाकै अनुमानमा यसपटक पनि उहाँको होइन, उहाँकै छोराको अपहरण गर्ने योजना थियो अपहरणकारीको । तर, संयोगले त्यस रात छोरा खेत नजाँदा काका आफैं अपहरणमा परेका थिए ।

अघिल्लो रात नहरको पानी लाउने क्रममा काकाको जेठो छोरा शंकरको एक केटोसँग भनाभन भएको थियो । केटो छिमेकी गाऊको अर्जी थियो । गाउँमै बसेर सरकारी जागिर, खेती किसानी र राजनीति सबै गर्न भ्याउने केटो खासा चल्तापुर्जा थियो । उसैले काकाको अपहरण गराएको धेरैको अनुमान छ । तर, प्रमाण नजुटेकाले केटोलाई केही कारबाही भएन ।

भनाभन भएको रातभरि शंकर खेतमै बसेको थियो । भोलिपल्ट शंकरलाई आराम गर्न भनेर काका आफैँ खेतमा गएका थिए । दुई बलिया मान्छे आएर काकालाई नियन्त्रणमा लिनासाथ आँखामा पट्टी बाँधेर दक्षिणतर्फ हिँडाउन थाले ।

गोइठीबाट करिब ६/७ किलोमिटर सीधा दक्षिणतर्फ हनुमाननगर बजार पर्छ । हनुमाननगरको पूर्वतर्फ कोसी नदीका विभिन्न धार बग्छन् । त्यहाँका विभिन्न घाटबाट गोबरगाढा गाउँ पुग्न सकिन्छ ।

कोसी ब्यारेजमा उभिएर दक्षिणतर्फ हेर्दा कोसीको पानी एउटै धारमा बगेको देखिन्छ । तर, केही तल पुग्नेबित्तिकै त्यही पानी अनेकौँ धारमा विभाजित भएर बग्छन् । दुइटा तटबन्धको बीच (अर्थात् कोसी नदीको पेट) मा दर्जनौँ गाउँ छन्, जहाँ अहिले पनि लाखौँ जनसंख्याको बसोबास छ । अपहरण गरेकै रात करिब दुई घन्टा हिँडाएपछि काकालाई डुंगा चढाएर कोसी पार गराई गोबरगाढा लगिएको थियो ।

आँखामा निरन्तर पट्टी बाँधिन्थ्यो । शौचालय जानुपरे कहिलेकाहीं पट्टी खोलिन्थ्यो । कहिले खाना दिइन्थ्यो, कहिले भोकै राखिन्थ्यो । अग्लो–अग्लो झाडी भएको चौरमा लगेर हात, खुट्टा बाँधेर मुर्दाजस्तै घन्टौंसम्म दिनैभर घाममा सुताइन्थ्यो । र, त्यसपछि अपहरणकारी गायब हुन्थे । हरेक दुई–चार दिनमा अर्को समूहलाई हस्तान्तरण गरिन्थ्यो । रातिचाहिँ घरमै सुत्न दिइन्थ्यो ।

दुई–चार दिनको फरकमा बेस्सरी कुटिन्थ्यो । कहिले कुट्दाकुट्दै त कहिले कुटिसकेपछि छोरासँग मोबाइलमा कुरा गराइन्थ्यो । ठाउँसारी गर्दागर्दै काकालाई भारततर्फको कुनै गाउँमा पुर्‍याइएको थियो । अन्तिमको आठ दस दिन त्यही ठाउँमा राखिएको थियो ।

काका भन्नुहुन्छ, ‘त्यस घरकी महिला साह्रै दयालु थिइन् । घरमा एउटा पाँच/छ वर्षको बच्चा थियो । बच्चा मलाई दादाजी भन्थ्यो ।’

अपहरणकारीले कहिले दिनैभरि घरमा, कहिले बाहिर घाममा राख्थे । आयो, कुट्यो, तथानाम गाली गर्‍यो अनि फेरि कतै गइहाल्यो– अपहरणकारीको दिनचर्या थियो । दिनैभरि काकाको पहरा दिने काम ती महिलाकै हुन्थ्यो । एक साँझ महिलाले भनिन्, ‘बाबा आज यिनीहरूले तपाईंलाई मार्ने योजना बनाउँदै छन् । सक्नुहुन्छ भने भाग्नुस् ।’

मसँगको अनेकौंपटकको संवादमा काकाको यो बयानमा हल्का हेरफेर हुन्छ । लाग्छ, त्यस रात उहाँ निकै विचलित हुनुहुन्थ्यो । एकपटक भन्नुभयो, ‘अपहरणकारीहरू राति खाना खाएर रक्सीको खोजीमा कतै गएका थिए । ती महिलाले मलाई थुनेर राखिएको घरको ढोका खोलिदिइन् र म भागेँ ।’

अर्कोपटकको संवादमा काकाको भनाइ थियो, ‘खाना खाइसकेपछि अपहरणकारीहरू कतै गएका थिए । मैले हात खोल्ने कोसिस गरेँ । बाँधिएको डोरी सजिलै खुल्यो । आँखाको पट्टी पनि खोलेँ । बिस्तारै ढोका उघारेँ र भागेँ ।’ त्यसपछिका घटनाबारे काका लम्बेतान विवरण सुनाउनुहुन्छ ।

‘रातको समय थियो । २४ दिनपछि मेरा आँखा, हात र खुट्टा एकसाथ खुलेको थिए । जता खुला देख्थेँ उतै दौडिन्थें । १०/१५ मिनेट दौडेपछि थाकेँ । अब कता जाने, कहाँ छु गम्दै थिएँ कि मेरो आँखा लहरै बलेका बत्तीहरूमा पुग्यो । धेरै टाढा लहरै बत्तीहरू बलिरहेको देखिन्थ्यो । कोसी ब्यारेजको बत्ती हो कि जस्तो लाग्यो तर, भरोसा भइरहेको थिएन । तैपनि त्यही बत्ती बलेकोतर्फ जाने सोच बनाएँ । अलिक बेर हिँडेपछि फेरि एउटा सानो नदी आयो । पानी स्थिर थियो । बत्ती बलेको ठाउँ कुन दिशामा छ मलाई जान्नु थियो । बाटोको थोरै घाँसपात उखेलेर नदीमा फालिदिएँ । घाँसपात बिस्तारै बगेर गयो । बत्ती बलेभन्दा ठीक उल्टो दिसामा घाँसपात बगेको थियो । मनले भन्यो— उत्तर दिशामा बलेको बत्ती कोसी ब्यारेजकै हुनुपर्छ । किनभने नदी त उत्तरबाट दक्षिणतर्फ बग्छ । बत्ती बलेतर्फ हिँडियो भने घरतिर पुगिने आशा पलायो । रातभरि हिँडिरहेँ । बिहानीपख एउटा गाउँमा पुगियो । एउटा दरबाजामा घुर बालिएको थियो । तीन जना बूढाहरू आगो तापिरहेका थिए । म त्यहीँ गएर बसेँ । अब बाँच्छुजस्तो लाग्यो ।’

एउटाले सोध्यो, ‘तपाईं को, कहाँबाट आएको ?’

काकाले वृत्तान्त बताउनुभयो । एक बूढाले घुरमा पराल थपिदिए । अचानक तेस्रो मान्छे त्यहाँबाट उठेर गयो ।

काका भन्नुहुन्छ, ‘घरबेटी बूढा गम्भीर भए । उनले तुरुन्तै एउटा घरको आँगनमा लिएर गए । सानो फुसको घर थियो । घरको चौकठमा गुइठाको आगो बालिएको थियो । माछा मार्ने जालको टुकडा झुन्ड्याइएको थियो । त्यहाँ बहिंगां (बाँसको लाठो) पनि गाडिएको थियो । घरभित्र प्रसूति महिला बसेकी थिइन् । उनले मलाई घरको एक–कुनामा बसाएर कम्मलले छोपिदिए ।’

केही बेरमै एक हूल मानिस आइपुगे । वरपरका सबै घरमा खोजतलास गरिसकेपछि आँगनमा आएर हल्ला गर्न थाले । घरमुलीलाई धम्क्याउन थाले । आँगनका रहेका सबैको घरको खानतलासी लिइयो । तर, उनीहरू प्रसूति बसेको घरमा पसेनन् । बच्चा जन्मेको छ दिनमा छठी गरिन्छ । छठी नभएसम्म प्रसूति बसेको घरमा पुरुष पस्न नहुने मान्यताले त्यस घरको तलासी लिइएन ।

त्यस घरमुलीको नाम अधिकलाल यादव थियो । गाउँको नाम दुबियाही थियो । कोसीको पेटमा बसेको दुबियाही भारततर्फको टापुजस्तै थियो । गाउँमा घाट बनाइएको थियो । डुंगा चल्ने निश्चित समय तोकिएको थियो । जहाँ लुके पनि गाउँबाट निस्किन र डुंगा चढ्न घाट पुग्नैपर्थ्यो । अपहरणकारी घाटमा पनि ढुकेर बसेका थिए रे !

अधिकलालको छोराले लुकीछिपी गएर प्रहरीलाई खबर गरेका थिए । केही घण्टापछि करिब दुई दर्जन भारतीय प्रहरी आएर काकालाई उद्धार गरेको थियो । नेपालको प्रहरीलाई हस्तान्तरण गरेपछि बल्ल काका अपहरण मुक्त हुनुभएको थियो ।

अर्को वर्ष काकाले फेरि कंकालिनी मन्दिरमा राँगा र बोकाको बलि प्रदान गर्नुभयो ।

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७७ १०:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×