‘धोतिनी’ को पकौडा- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

‘धोतिनी’ को पकौडा

‘५० रूपैयाँको पकौडा देऊ न,’ होची केटीले जमुना भाउजूलाई ‘तिमी’ सम्बोधन गर्दै भनिन् । ‘तिमी’ सम्बोधनमाथि भाउजू न केही बोलिन्,न त उनको आपत्ति नै थियो । तर, अनुहार भने उदास–उदास थियो ।
मुना चौधरी

२०७६ वैशाख १ । घाम चर्को थियो । सुक्खा खडेरीले खेतका मसिना दरार फाटेका थिए । लहानभन्दा तीन किलोमिटर पश्चिम भोटियाटोल चोकछेउ सलहेश फूलबारी छ, जहाँ प्रत्येक नयाँ वर्षको दिन मेला लाग्ने गर्छ । फूलबारीमा हारम फूलका बोट छन् । हारममा चैतको अन्तिम दिन कोपिला टुँसाउँछ, वैशाख १ गते फुल्छ । त्यही एकै रातमा ढकमक्क हारम हेर्न नेपाल र भारतका हजारौँ मानिस आइपुग्छन् ।

त्यस दिन मेलामा घुइँचो थियो । सुक्खा खेतहरूबाट धूलो उडिरहेको थियो ।

खाली खेतमा व्यापारीहरूले टेन्ट टाँगेर मिठाई, लुगा, खेलौनाहरूको दोकान थापेका थिए । गाउँकी अधबैँसे जमुना भाउजूको पनि टेन्ट टाँगिएको दोकान थियो । पकौडा, आलुचप र चिया थिए । हातभरि चुरा, सिउँदोभरि सिन्दूर, निधारमा गोलो रातो बिन्दिया, घाँटीमा पहेँलो पोते– यी सबै सबैले श्याम वर्णकी उनी ढकमक्क फुलेको हारमजस्ती देखिएकी थिइन् । मसिना पहेँला बुट्टावाला हरियो सीधा (आँचलअगाडि राख्ने गरी) सारी लगाएकी थिइन् ।

म दिदीहरूसँग मेला हेर्न गएकी थिएँ । टेन्टअगाडि लहरै बेन्चहरू थिए । ग्राहक बसून् भनेर राखिएका थिए । हामी थियौँ जमुना भाउजूको दोकानअगाडि । भाउजूले हामीलाई बेन्चमा बस्न इसारा गरिन् । उनी हपहपी गर्मीमा पनि निधार छोपिने गरी घुम्टोमा थिइन् । पकौडा तार्न व्यस्त थिइन् । टेन्ट छेडेर भित्र पसेको सूर्यको ताप र चुलोबाट निस्केको रापले उनको अनुहार पसिनाले चिपचिप भिजेको थियो । बायाँ हत्केला र सारीको आँचलले निधारको पसिना पुछिरहेकी थिइन् । सिउँदोको सिन्दूर पग्लेर निधार ओरालै ओरालो झरिरहेको थियो । तैपनि उनले घुम्टो हटाउने चेष्टा गरेकी थिइनन् ।

खासमा ससुरा, जेठाजूजस्ता आफूभन्दा ठूलाअघि सम्मान दर्साउन घुम्टो ओढिन्छ । मेला हो, मेलामा गाउँका मान्छे पनि आउँछन् । ती मान्छेको हूलमा आफूभन्दा ठूला मान्छे पनि हुन्छन् । त्यही ठूला मान्छेको सम्मान खातिर उनको टाउकोबाट घुम्टो हटेको थिएन ।

हामी बेन्चमा बसिरहेकै थियौँ । एउटी अग्ली र एउटी होची गहुँगोरो वर्णका पहाडे केटीहरू आए । पकौडा किन्न आएका रहेछन् । उनीहरूले जिन्स, भेस्ट र कालो चस्मा लगाएका थिए ।

‘५० रुपैयाँको पकौडा देऊ न,’ होची केटीले जमुना भाउजूलाई ‘तिमी’ सम्बोधन गर्दै भनिन् ।

हाइट मात्र होचो होइन, उमेर पनि सानै थियो उनको । तर, जमुना भाउजूमाथिको सम्बोधन भने ‘तिमी’ थियो । ‘तिमी’ सम्बोधनमाथि भाउजू न केही बोलिन्, न त उनको आपत्ति नै थियो । तर, अनुहार भने उदास–उदास थियो । बरु उनले नम्रता पस्किइन् । ‘हस्’ को इसारा गरिन् । चुलोबाट उठिन्, आरीको पकौडा प्याक गरिन् । ती केटीलाई दिइन् ।

केटीहरू बेन्चमा बसे । कपाकप पकौडा खान थाले । खुसी हुँदै होचीले अग्लीलाई खुसुक्क भनिन्, ‘धोतिनीले पकौडा साह्रै मिठो पकाउने रहिछे !’

केटीहरूको खुसखुस कुराकानी भाउजूको कानमा पनि पर्‍यो । भाउजूले त्यो केटीको अनुहारमा पुलुक्क हेरिन् । तर, केही बोलिनन् । उनको अनुहार शान्त थियो । दुईवटा गिलासमा पानी ल्याइन् र केटीहरूलाई दिइन् ।

जमुना भाउजू नेपाली भाषा बुझ्थिन्, तर बोल्न जान्दिन थिइन् । तर, केटीहरूलाई लाग्यो– उनी नेपाली बुझ्दिनन्, जे बोले पनि भयो ! भाउजू उमेरले साना ती केटीहरूलाई सम्मान गरेरै बोलिरहेकी थिइन् । केटीहरूले नेपालीमा बोले पनि उनी आफ्नै भाषामा जवाफ फर्काइरहेकी थिइन् । साथमा उनको अनुहारमा मुस्कान पनि थियो ।

जमुना भाउजूको पहिरन (खासमा घुम्टो) देखेर केटीहरूले ‘तिमी’ सम्बोधन गरे, ‘धोतिनी’ भने । भाउजूको अनुहारमा एक प्रकारको सङ्कोच, असजिलोपना जरुर देखिन्थ्यो । सायद उनलाई नरमाइलो लागिरहेको हुनुपर्छ । सामान्य काम गरी गुजारा चलाउने मान्छेलाई पढे–लेखेका केटीहरूले किन होच्याएर बोलिरहेका थिए ? स्कुल नपढेकी भाउजू बेलाबेला केटीहरूतिर हेर्थिन् । बेलाबेला मेरो अनुहारतिर । सायद उनको अनुहारले प्रश्न गरिरहेथ्यो, संस्कार भनेको यस्तै हुन्छ ?

घुम्टो ओढ्दैमा, सिन्दूर हाल्दैमा कोही ‘धोतिनी’ र ‘गँवार’ कसरी हुन्छ ? मनमा प्रश्न उठिरह्यो । चर्को घाममा घुम्टोले घाम छेक्छ । तरतरी पसिना घुम्टोले पुच्छ । झरी परेको बेला घुम्टो छाता बन्छ ।

मानिस टिप्पणी गर्छन्, ‘अहिलेको समयमा पनि घुम्टो ओढेर बस्ने ? कति पिछडिएको मान्छे !’ खासमा पिछडिएको घुम्टो ओढ्ने मान्छे हो वा सोचाइ हो ? घुम्टो एक संस्कृति हो । तर, घुम्टो ओढ्नैपर्ने बाध्यता पनि छैन । घुम्टोसँग अरूलाई चाहिँ किन समस्या ?

केटीहरू त्यहाँबाट निस्के । तर, केटीको मुखबाट निस्किएको ‘धोतिनी’ शब्दले उनको छाती चहर्‍याएकाले होला, भाउजूका आँखा उनीहरूतिर तेर्सिरहेका थिए । उदास ती आँखा उनीहरू ओझेल परेपछि मात्र दोकानभित्र छिर्‍यो ।

प्रकाशित : पुस २५, २०७७ ११:१७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अमूर्त सहर : एक वृत्तान्त

नारायण ढकाल

धेरै रहस्यमय र कठिन रहेछ शब्दार्थ पहिल्याउन

जब म सहरको मध्यभागबाट गुज्रन्छु

तब उसको अनुहार देखेर

आँखा पोल्छन्

हृदय काम्छ

र, मस्तिष्कले काम गर्दैन

जब म देख्छु– शाही उद्यानको अगाडि

शरीर बेच्न ग्राहक पर्खिरहेका

रोगी नगरवधू

आत्मा बेच्न हात पसारिरहेका

दीन—हीन भिखारी

ज्यालामा ठगिएर टोलाइरहेका

थकित श्रमिक

काम नपाएका

क्षुब्ध युवायुवती

त्यसपछि झन् कठिन बन्छ सहरको अर्थ

त्यसपछि झन् गोलमाल हुन्छ उसको परिभाषा

फुटपाथमा उत्तानो बसेका

धुलाम्य किताब

खासा बजारको बाटो भएर आएका

खजमजिएका लुगाफाटा

आफ्नै भाग्य नबुझी

अरुको भाग्य बताउन पल्टिएको

हस्तरेखाको थोत्रो पुस्तक

जीवनको बाटो देखाउन असमर्थ

खाल्टाखुल्टी सडक

घर फर्किने यात्रु कुरिरहेका

थोत्रा बस र टेम्पो

कसैले पनि ठीकसँग बताउन सक्दैन

सहर हुनुको अर्थ र हिसाबकिताब


खर्पनमा साग बेच्न आउने किसान

गाग्री बोकेर दूध बेच्न आउने युवती

सपना खोज्न आएको दुब्लो कवि

सबै–सबै रनभुल्ल छन्

मेसो नबुझेर

धौबजी, चतामरी, काल्चाको पिरो आलु

वास, ग्वारमरी, हाकु छोय्ला, हाकु पटासी

कसैले पनि ठीकसँग बताउन सक्दैन

सहर हुनुको अर्थ र उसको जन्मपत्रिका


कहिलेकाहीँ

मूलसडकको छेउबाट हिँड्दा

देख्छु—नयाँ सम्राट्को सवारी

कालो ऐनाजडित भव्य गाडीभित्र

च्यातिएको कुरुप संविधानजस्तै

अनुहार फेरिएको छ उसको

ऊ कुनै समय थियो मेरो लंगौटिया यार

सायद उसलाई थाहा थियो हरितन्नम मान्छेको भोक

सायद उसलाई ज्ञान थियो

फुटपाथमा बसेको जुत्ता मर्मत गर्ने सृजनशील सार्कीको कथा

सायद उसले बुझेको थियो

सस्तो संस्करणको किताब खोजिरहेको

गरिब विद्यार्थीको तनाव

सायद उसले बुझेको थियो

सुकेनासग्रस्त बालकलाई पिठ्युँमा बोकेर

अस्पताल होइन झाँक्रीकोमा गइरहेकी जवान आमाको सकस

सायद उसले बुझेको थियो

गोनोरियाग्रस्त नगरवधूहरुको दुःख

सायद उसले बुझेको थियो

सायद उसले बुझेको थियो ।


पहिले ऊ मेरो स्वप्निल आदर्श थियो

पहिले ऊ मेरो झरझराउँदो आशा थियो

तर, यो उसको नाटक मात्र रहेछ

तर, उसको अन्तस्करण अर्कै रहेछ

एउटा विप्लवपछि

ऊ सम्राट्को सिंहासनमा पुग्यो

जब ऊ सिंहासनमा चढ्यो

त्यसपछि यता ऊ आफ्ना पुराना यारहरु कसैलाई चिन्दैन

उसले आफ्नो जीवनी बिर्सेको छ

उसले स्वतन्त्रता र प्रेमको गीत बिर्सेको छ

उसले हिरासत र गोलघरको यातना बिर्सेको छ

उसले भोकको कहालीलाग्दो आफ्नै कथा बिर्सेको छ ।


नयाँ सम्राट् अहिले आफ्ना आफन्त कसैलाई चिन्दैन

एक समय साहूको घरमा भााडा माझेर गुजारा गर्थी उसकी आमा

बाबु जमिनदारको घरमा हली बसेको थियो

अब ऊ आफ्नी आमालाई चिन्दैन

अब ऊ आफ्नै बाबुलाई पनि चिन्दैन

अब ऊ आफैं नबुझिने सहर भएको छ ।


ओ शब्दकोशका सर्जक !

धेरै रहस्यमय र कठिन पो रहेछ

सहरको शब्दार्थ पहिल्याउन ।

प्रकाशित : पुस २५, २०७७ ११:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×