गाउँको युगान्त-युगारम्भ- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

गाउँको युगान्त-युगारम्भ

विदेश प्रवासपछि गाउँ र मबीच सात समुद्रसँगै समयको खाडल पनि बढ्यो । र, त्यहाँ भएका घटनाहरूबाट पनि म टाढिएँ ।
प्रमोद मिश्र

केहीअघि एउटा पार्थिव शरीरको फोटो मेरो फेसबुक वालमा देखा पर्‍यो । ‘फलानोको बुबाको स्वर्गे भएकोमा श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्दछु’ भनेर पोस्टमा लेखिएको थियो । पोस्टिङ तल देशविदेशमा छरिएर बसेका मेरो मोरङस्थित गाउँका मानिसको अंग्रेजीमा ‘आरआईपी,’ नेपालीमा ‘वैकुण्ठ बास होस्’ आदि शोक व्यक्त भएको थियो । यो कोभिड महामारीमा त श्रद्धाञ्जली र ‘आरआईपी’ को दैनिकी नै हुन थालेको छ फेसबुकमा ।

सामाजिक सञ्जाल, भिडियोकल वा भनूँ इन्टरनेटको आगमनअघि मोरङको मेरो र वरपरका गाउँहरूमा कोही मर्दापर्दा प्रवासमा वर्षौं थाहा हुँदैनथ्यो । एक–दुई वर्षपछि गाउँ जाँदा वा कसैसँग भेट हुँदा प्रशंगवश ‘ए, फलानो त बित्यो, थाहा भएन ?’ भनेर प्रश्न तेर्सिएपछि मात्र दिमागमा झड्का लाग्थ्यो र गाउँमा बिताएका वर्षहरूको स्मृतिपथमा मन दौडिन्थ्यो र मृतकको पात्रता, आफूले देखे–भोगेको ग्रामीण कथानकमा मृतकको भूमिका मनका आँखाअगाडि झलझली सिनेपटको दृश्यसरी दगुर्थ्यो । मरणको समय र आफूले थाहा पाउँदाको समयमा अन्तरालले शोक मनाउँदा वा ‘ओहो, यस्तो भएछ हगि !’ भनेर विस्मित र दुःखित पनि एक्लै भइन्थ्यो ।

बाह्र वर्षको उमेरसम्म म गाउँमै थिएँ— हिउँद, बर्खा, गर्मी, बाह्रै मास, सातै दिन । जन्म, विवाह, मरनहरूमा नछुटाईकन बालकै भए पनि साक्षी र सहभागी भएको थिएँ । बालसखाकी आमाले प्रसवपीडामा देहत्याग गर्दा हतप्रभ हुने, सदोसरी नानी (हजुरआमा) को मृत्यु संस्कारमा धेमाली गर्ने (दही र बेसारको झोलले हिलो पारेको आँगनमा सेतो कपडा कम्मरमा बेरेर आफन्तद्वारा लडीबडी गर्दै शोक मनाउने राजवंशी अनुष्ठान), एउटै आँगनमा बस्ने राजवंशीहरूमै नामी गामी ओझा पिसाब अड्केर बित्दा अचम्मित हुने, आफ्ना राजवंशी (धर्म) मावलीका मामा, दाजु, दिदी आदिको विवाहमा पूर्व, पश्चिम र दक्षिणतर्फ कोसौं परका गाउँमा जन्ती जाँदा वा ‘कइना’ (बेहुली) फर्काउन जाँदा हर्षित र पुलकित हुने गरेको थिएँ । पछि अध्ययनको सिलसिलामा भारत प्रवासका दौरान जाडो, गर्मी, दसैँ–तिहार र फागूमा मात्र गाउँ फर्कंदा आफू नभएका बेलाका गाउँका घटनाहरू थाहा हुन्थे र केही महिनाको अन्तराल भए पनि हर्ष र विस्मात्का अनुभूतिहरू–घटनाहरू सँगसँगैजस्तो हुन्थे ।

तर, विदेश प्रवासपछि गाउँ र मबीच सात समुद्रसँगै समयको खाडल पनि बढ्यो । र, त्यहाँ भएका घटनाहरूबाट पनि म टाढिएँ । घटना भएको वर्षौंपछि थाहा हुने भएपछि हर्ष हुने कुरा पनि त्यति नहुने र शोक पनि बासीजस्तो लाग्ने । तर, सामाजिक सञ्जालको आगमनले विगत दस वर्षमा यो सब फेरियो । फेसबुक म्यासेन्जरले प्रत्यक्ष प्रसारण पनि सम्भव बनायो गाउँगाउँबाट । त्यसैले फेसबुकमा मृतकको पहिचान हुन बेर लाग्दैन । मृतकले जीवनमा राम्रो काम गरेको छ भने अपूरणीय क्षति भएछ भनेर मनमनै दुःखित भइन्थ्यो । कुकृत्य गरेको छ भने ‘ओहो, यस्तो भएछ हगि । मानिसचाहिँ हरिप रहेछन्’ भनिन्थ्यो र चित्त बुझाइन्थ्यो । तर, यस पार्थिव शरीरको पहिचानसँगै स्मृतिमा मेरो बाल्यकाल बिउँझेर आयो र मनको बौद्धिक तराजुमा एउटा युगको अवसान भएको आभास गरायो ।

सुँघाका सूर्यनारायण राजवंशी मरेका रहेछन् । राजवंशी समुदायमा हामी तिनलाई ‘सुँघार जिम्दार’ भन्थ्यौं । उनको मृत्युको खबरले सर्वप्रथम उनको पोखरी सम्झेँ । नौ–दस वर्षको उमेरमा गाईभैंसी चराउँदा त्यो पोखरीमा डुबेर झन्डै मेरो ज्यान गएन । भयो के भने बिदाबिदामा मेरो काम वस्तुभाउ चराउने हुन्थ्यो । त्यो शनिबार गाउँका किशोर गोठालाहरू तुलसी साइँला, वाग्ले भाञ्जा, हेदुवा आदिले गाईवस्तु उत्तरतिर जंगलमा नलगी बजार पूर्वको ठूलो बाध (फाँट) मा लगेका थिए । त्यहाँका कृषकले काटेको धानका ठुटामाझ उम्रेको कलकलाउँदो खेसरीमा गाईभैंसी चराउन दिन्थे कृषकहरूले । बुबालाई कुनै कन्जुस जजमानले बाँझो भैँसी जिम्मा लगाएको थियो । अरू बेला गाई चराए पनि त्यस दिन मेरो पालो तरबारजस्तै सिङ भएको त्यो भैँसी हेर्ने काम थियो । दिउँसो घाम चर्केपछि गोठालाहरूले आफ्ना भैँसी सूर्यनारायण जिम्दारको पोखरीमा लगेर छाडे र ‘ढेऊ ढेऊ’ भन्ने डुबाउने पानीमा एक अर्कालाई लखेट्दै छुने खेल्ने खेल खेल्न थाले ।

म सानै भएकाले र भर्खर भर्खर छेउको बक्राहा खोलामा पौडीमा बामे सर्दै गरेकाले पौडीमा सिपालु पाका केटाहरूसँग मैले ढेऊ खेल्ने कुरै भएन । न मेरो आँट आउँथ्यो न उनीहरूले मलाई खेलमा सामेल गर्थे । छ्यापाछ्याप गर्दै, ‘ढेऊ ढेऊ’ भन्दै सबैले पानी खेलमा होहल्ला गर्दै थिए । एक छिनको मन कुत्कुत्याउने दृश्यावलोकनपछि मलाई पनि पानीमा पसौं पसौं लाग्यो । पानी छेउछाउमा त पौडी खेलेको थिए, त्यसैले जानेकै थिएँ । पानीमा पसेँ र हात चलाउन थालेँ । कम गहिरो भनेर खुट्टा के रोपेको थिएँ चुर्लॅम्म डुबी त गएँ । पानीमाथि उक्लिन हातखुट्टा चलाउन थालेँ । तलमाथि गर्दै पानी खान थालेँ र छिनमै होस गुमाएँ । त्यत्तिकैमा तुलसी साइँलाले देखिहालेछन् म पानीमा डुब्दै उक्लिँदै गरेको र हल्ला गरेछन् । वाग्ले भाञ्जा फुत्त पानीमा पसे र गोठाला गोठाला हाते साङ्लो बनाए र निर्जीव हुनै लागेको मलाई तानेर डिलमा पुर्‍याए र थिचीथिची मुखबाट पानी ह्वालह्वाली निकाले । साँझ आमाले मलाई बेस्मारी कराउनुभयो ।

तर ,यो सम्झनासँगै मलाई यो पनि मनमा आयो कि आखिरी सूर्यनारायण जिम्दारले ठुल्ठूला डिल र बीचमा सखुवाको किल्ला भएको त्यत्रो पोखरी खनाए किन ? उनी त वैष्णव थिए । पोखरीमा माछा पालेर बेच्ने कुरा पनि भएन । मानिस नुहाउने, लत्ताकपडा धुने र वस्तुभाउले टन्टलापुर घाममा पानी खाने र भैँसी नुहाउनेबाहेक अरू के नै पोखरीको उपयोग हुन सक्थ्यो र ? मधेसका जिम्दारहरूको पोखरी खनाउने सोख पनि हुन सक्थ्यो । हात्ती पनि पालेका हुन सक्छन् पहिले तर पछि थिएन । यिनको पोखरी खनाउने उद्देश्य सार्वजनिक हित नै भएको हुनुपर्छ ।

पोखरीसँगै यी जिम्दार समुदायका वैष्णव अगुवा पनि थिए । गाउँ समाजका अरूहरूलाई पनि ‘दास’ बनाउन सफल भएका थिए । गाउँमै सत्संग कुटी बनाउन लगाएका थिए । कुटी त के भन्नु हाम्रो क्षेत्रमै पहिलो ढलान गरेको पक्की भवन त्यही नै थियो । नत्र त्यस्तो घर तीन घण्टा परको रंगेली बजारमा पनि मन्दिर र स्कुलको मात्र थियो, अरू प्रायः घर चदराका छाना भएका, पर्खाल इँट वा काठका भए पनि । मेरी ‘भाया आई’ (आमाको ‘भाया’ याने मितिनी) को माइत पनि सुँघामा भएकाले र एक मात्र बहिनी भाया आई बितिसकेकाले सम्पत मामाले आमालाई नै बहिनी मान्नुहुन्थ्यो । बर्सेनि सत्संग लाग्थ्यो त्यो पक्की भवनमा र गंगा किनारको कुप्पा घाटबाट सन्तमत पथका गेरुवा वस्त्रधारी साधुहरू एक सातासम्म बर्सेनि त्यहाँ आएर प्रवचन दिन्थे । सम्पत मामा पनि ‘दास’ भएकाले आमा र म चार पाँच दिन त्यहाँ बस्थ्यौं र सत्संग सुन्न जान्थ्यौं । सूर्यनारायण जिम्दार यस वार्षिक समारोहका कर्ताधर्ता थिए । पछि त्यस कुटीमा दलबहादुर महाराज नाम गरेका नेपालीभाषी सन्त पनि आए । भनिन्थ्यो उनी दलित समुदायका थिए तर तिनी सन्तसेवीजी, लक्षमणजी र शाहीजी महाराजजस्तै सबैका लागि पूज्य थिए । ‘झूट, चोरी, हिंसा, नशा, व्यभिचार तजना चाहिए’ भन्ने लय पूर्ण नैतिक पाठ मैले सर्वप्रथम त्यहीँ सुनेको हुँ । तर, सुँघा जाने मेरो अर्को जोडदार रहर पनि हुन्थ्यो चाडबाडका बेला ।

दसैं–तिहार र नयाँ वर्ष (चैत मसान्त) मा सूर्यनारायणले ‘महाभारत नाच’ ल्याउँथे । कहिलेकाहीँ रामायण नत्र सधैंजसो महाभारत मण्डली बोर्डरपारि मसुन्डा वा बोर्डरवारि टकुवाबाट आउँथ्यो र तीन–चार रात नाच देखाउँथ्यो, रात रातभरि । म त्यो नाच हेर्न मरिहत्ते गर्थें तर आमा मरिगए जान दिन नमान्ने । छोरो आँखाबाट ओझेल हुनेबित्तिकै सानोमा हराएजस्तै फेरि हाराइहाल्छ कि भन्ने हुन्थ्यो होला । निकै रोईकराई गरेपछि बल्ल मान्नुहुन्थ्यो । साक्षरता र पुस्तकको अभाव भएको त्यस बेलाको ग्रामीण समाजमा सूर्यनारायणजस्ता राजवंशी जिम्दारहरूले सत्संग, रामायण र महाभारतको नाच मञ्चनद्वारा गाउँ देहातमा नैतिक, अनैतिक, ठीक, बेठीकबारे ज्ञान फैलाउन स्रोत भेला पारेका थिए । मजस्ता बालकहरूको देव–दानवबीचको संघर्षको नाट्य मञ्चनले बाल कल्पनाको संसारलाई पनि फराकिलो पार्न मद्दत पुर्‍याएका थिए ।

त्यस बेलाको चारकोसे झाडी दक्षिणका गाउँहरूमा राजवंशी धनीमानीले गर्ने काम यिनै थिए । कतै कतै यिनले स्कुल–बजारलाई जग्गा पनि दिएका थिए । हाटबजार लगाएका थिए । तर, भूमिसुधार लागेपछि यिनको जमिनदारी गयो । मालपोत उठाउने अधिकार गुमेसँगै आफ्नो समाज र क्षेत्रमा यिनको साख पनि घट्यो । पञ्चायती आधुनिक राज्यव्यवस्था र प्रशासन अनि एक भाषा, एक भेष राष्ट्रवादले मोरङ र झापाका राजवंशी, थारू, ताजपुरिया, धिमाल दौनियाँ र जमिनदारहरूको हातखुट्टै काटिदियो । पुनर्बास योजनाअन्तर्गत जंगल फँडानी र नयाँ बसोबाससँगै अर्कै समाजको उदय भयो । मालपोत तिर्न पनि मानिस गाउँ गाउँबाट विराटनगर जान बाध्य भए ।

नेपालीभाषी नयाँ टाठाबाठा भए किनभने अड्डा–अदालतमा तिनको आफ्नो सजातीय र सहभाषी कर्मचारीसँग पहुँच बन्यो । स्थानीय जातजातिको स्थानीय तहमै आफ्ना स्थानीयभाषी जिम्दारसँगको भूमिसम्बन्धी, न्यायसम्बन्धी व्यवस्था र सम्पर्क हरायो । यो एउटा नयाँ युगको आगमन थियो र पुरानो युगको अन्त्य । त्यही पुरानो युगका प्रतिनिधि थिए सूर्यनारायण राजवंशी । त्यसैले पनि ८५ वर्षमा तिनको देहावसानले एउटा युगको अवशेष पनि सिद्धिएको आभास भयो मलाई ।

लगत्तै त्यही साता फेसबुकको वालमा अर्को मृत शरीरको तस्बिर देखा पर्‍यो । पल्ला गाउँका तिनलाई त मैले बाल्यकालदेखि नै चिनेको थिएँ र तिनले हाम्रो ग्रामीण भेगमा नयाँ युग भित्र्याएका थिए । सुगनलाल पटवारीका छोरा थिए तर नयाँ पुस्ताका भएकाले त्यस क्षेत्रमा तिनी कलेज जाने पहिला व्यक्ति थिए । सडक छेउको बजारको घरमा काठको बोलिरहने बक्सा ल्याउँदा सबैतिर हल्लीखल्ली मच्चिएको थियो । भरे त्यस बक्सालाई रेडियो भन्छन् भनेर थाहा भयो । कुकुर भनेको गाउँघरका भुस्याहा कुकुर नै हुन्छन् भन्थ्यौं । चुठ्दा बचेखुचेको जे दियो, त्यो खाने । तर, तिनले एक दिन स्यानो झ्याप्ले यस्तो कुकुर ल्याए, जसलाई चलानी खाना दिनुपर्ने । छालाको टुप्पो भएको छडी हल्लाउँदै तिनले आदेश दिँदा झ्याप्ले नाच्थ्यो, नमस्कार गर्थ्यो र हात मिलाउँथ्यो । कस्तो अचम्म हाम्रा लागि ! तर, सबभन्दा काण्डै गर्ने कुराचाहिँ तिनको प्रेममा पर्नाले भयो । राजवंशी समाजमा विवाहमा केटीको निकै महत्त्व हुन्थ्यो । केटावालले केटीका घरपरिवारलाई ‘चुमान’ (नगद वा जिन्सी) टक्य्राउनु पर्थ्यो । तर, बैंसमा प्रेममा परेर केटाकेटी यदाकदा भागी बिहा पनि गर्थे । तर, सुगनलाल प्रेममा परे पनि नभाग्ने र नछाड्ने पनि । गैरराजवंशी केटी भएकीले तिनले विवाह त गर्न पाएनन् तर नयाँ पुस्ताका लागि तिनी प्रेरणाका स्रोत भइदिए ।

पुराना पुस्ताका स्तम्भ र धरोहर र नयाँ पुस्ताका थालनीकर्ता दुवैको झन्डै सँगसँगै देहावसानले एउटा युगको पूर्ण अवसान र नयाँ युगले परिपक्वता लिएको महसुस भयो मलाई । सहरमा भएको युग परिवर्तन र गाउँमा आएको युगान्त र युगारम्भ भिन्दाभिन्दै समयमा हुँदो रहेछ भन्ने प्रमाण पनि हो यो किनभने एक व्यक्ति, समय–काल र युगमा बाँचे, सँगै त्यसको प्रतिनिधि पनि गर्छ ।

नेपालका सहरमा आज विभिन्न युगका अवशेषहरू सँगै रहे पनि मोरङका गाउँहरूबाट बयलगाडा, हलोगोरु प्रायः हराइसकेका छन् । पक्की सडक, बिजुली, थ्रेसर, ट्याक्टर, मोबाइल र टेलिभिजनको चलन आएको छ । अब कोही जेरका जेर/गोठका गोठ गाईभैंसी लिएर चराउन जाँदैन किनभने न त जंगल रह्यो, न एक–बाली फाँट, न त्यत्रा वस्तुभाउ छन् कसैका । नाचमण्डलीहरू पनि घरघरमा टेलिभिजनले गर्दा र जमिनदारका खल्ती खलास भएकाले उहिल्यै हराइसके ।

पाण्डव, कौरव, द्रौपदी हुने युवाहरू आज मलेसियामा मोबाइल फोन बनाउँदै छन् त कृष्ण हुने कोही कतार वा साउदीमा तरकारी खेती । महाभारत कथानक लेख्ने खालका भने अमेरिकातिर डीभी परेर पेट्रोलपम्प व्यवसायी भएका होलान् । तिनीहरू पनि फेसबुकमा पुरानो युगलाई ‘आरआईपी’ र ‘वैकुण्ठ बास होस्’ भनिरहेका हुन्छन् हिजो–आज मजस्तै ।

प्रकाशित : पुस २५, २०७७ ११:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

द्वन्द्वको पानीफोटो

लेखकले ‘फ्ल्यासब्याक’ मा गएर उधिनेका घटना र पात्रहरु अहिले पढ्दा नेपालले भोगेको माओवादी ‘जनयुद्ध’ नामको सबैभन्दा त्रासद कालखण्ड हो ।
शेखर खरेल

घुर्मैलो तस्बिर’ अध्यायबाट आरम्भित श्रीभक्त खनालको ‘जोर बन्दुकको छाया’ वास्तवमा उनको समकालीन सञ्चारकर्मीको नाताले यस पंक्तिकारका लागि पनि घुर्मैलो तस्बिर नै हो । पुस्तक लेखकले ‘फ्ल्यासब्याक’ मा गएर उधिनेका घटना र पात्रहरू अहिले पढ्दा नेपालले भोगेको माओवादी जनयुद्ध नामको सबैभन्दा त्रासद कालखण्ड हो ।

खनालले त्यस समयमा आफैं साक्षी बनेर भोगेका घटना र भेटेका पात्र उधिनेर तयार गरेको ‘जोर बन्दुकको छाया’ नेपालको आन्तरिक द्वन्द्वको पानीफोटो हो ।

एकातिर द्वन्द्वले पैदा गरेको असुरक्षा र अनिश्चितता त थियो नै । तर, अर्कोतिर प्रत्येक सञ्चारकर्मीमा केही ‘स्कुप’ मार्ने हुटहुटी रहन्थ्यो, माओवादी द्वन्द्वकालभरि । त्यस समयतिर खनालले ‘स्कुप’ मारिरहे, आफ्ना सहकर्मी, समवयीलाई आरिस लाग्नेगरी ।

खनालको स्कुपको अध्याय हो, ‘त्यो तस्बिर’, जुन तस्बिर यथार्थमा माओवादी ‘जनयुद्ध’मा अनाहकमा पिसिएका आमजनको मानक तस्बिर हो । ‘हिमाल’ खबरपत्रिकाको २९ जनवरी– १२ फेब्रुअरी, २००२ अंकको ‘के हेरिरहेका छन् पार्टीहरू ?’ शीर्षकको श्रीभक्त खनाल बाइलाइनको आवरण कथाले तिनताक राष्ट्रियदेखि अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च र मिडियामा ठूलो आँधी ल्याएको थियो । लमजुङ दुराडाँडास्थित पाणिनि संस्कृत माविका शिक्षक मुक्तिनाथ अधिकारी सुराकी र चन्दा नदिएको आरोपमा माओवादीबाट विद्यालय समयमै मारिएका थिए ।

पत्रिकाको आवरणमा प्रकाशित अधिकारीको तस्बिरले माओवादीको हिंस्रक अनुहारलाई उदांगो गरिदिएको थियो । आखिर त्यो तस्बिर कसले खिचेको थियो ? त्यो कौतूहलको पटाक्षेप अद्यापि हुन सकेको छैन । ती फोटोग्राफर लेखकको पहुँचमा त छन्, तर द्वन्द्व सकिएको डेढ दशक बितिसक्दा पनि ती व्यक्ति ‘हिजो माओवादीको बन्दुकका डर र आज सत्ताका डर’ का कारण आफ्नो परिचय खुलाउन तयार छैनन् । परिचय लुकाउनु वा खोल्नु सम्बन्धित व्यक्तिको इच्छाको कुरा हो । तर, द्वन्द्वकालमा माओवादीले धुइँपड्ताल खोज्दा र त्यसउप्रान्त पनि उनको परिचय गुपचुप राख्नुमा खनालले जुन गोपनीयता अपनाउँदै आएका छन्, त्यो व्यावसायिक र जिम्मेवार पत्रकारिताको एक अनुपम उदाहरण हो ।

काभ्रेपलाञ्चोक खरेलथोककी किशोरी मैना सुनारको पाँचखाल सैनिक हिरासतमा रहेको बेला यातनापूर्वक भएको हत्या, माओवादी गठबन्धनको किराँत राष्ट्रिय मोर्चाद्वारा खोटाङ चिसापानीका शिक्षक हर्कबहादुरको हत्याको खोजमूलक रिपोर्टिङ पुस्तकमा छन् । त्यसैगरी ‘सिमलको आडमा’ चितवन बाँदरमुढेमा माओवादीद्वारा भएको ‘ट्रिगर ब्लास्ट’ को रिपोर्टिंङ हो । ६ जुन २००६ मा बाँदरमुढेमा सैनिक जवान सवार भएको आशंकामा माओवादीद्वारा सार्वजनिक बसलक्षित ट्रिगर ब्लास्ट गरिँदा ३८ जनाले ज्यान गुमाएका थिए । त्यस आततायी घटनाको अन्तर्यसम्म पुग्दै लेखकले मुख्य योजनाकार साहस (चण्डिका पौडेल) र सुजन (रामबहादुर कुमाल) बारेका रहस्य उद्घाटित गरेका छन् ।

पुस्तकले समेटेको अर्को महत्त्वपूर्ण घटना हो ‘दोरम्बा’ शीर्षकको रामेछापको दोरम्बा हत्याकाण्ड । युद्धविरामका बेला श्रीदल गण रामेछापका मेजर राममणि पोखरेलको नेतृत्वको टोलीले २१ माओवादी नेता–कार्यकर्तालाई नियन्त्रणमा लिई गरेको हत्याले शान्ति वार्ता भंग गरेको थियो । अन्तर्राष्ट्रिय दबाबका कारण गाडिएका शव उत्खनन् गरिएको त्यो घटनाबारेको विवरण समेटेर भए मात्रै पनि लेखकले यस महत्त्वपूर्ण घटनाको अभिलेख राखेका छन् ।

लन्डनमा कुमार लामा पछ्याउँदै नेपालका द्वन्द्वग्रस्त स्थल एवं गैरन्यायिक हिंसाका घटनाउपर रिपोर्टिङ गरेका खनाललाई द्वन्द्वकालीन एउटा महत्त्वपूर्ण घटना पछ्याउने संयोग पनि जुरेको छ । कामको सिलसिलामा अहिले लन्डनमा बसोबास गरिरहेका खनालले नेपाली सेनाका तत्कालीन कर्णेल कुमार लामामाथि बेलायती सरकारद्वारा चलाइएको युद्ध अपराध मुद्दाको नालीबेली मिहिन ढंगले उधिनेका छन् । सन् २००५ मा कपिलवस्तुका जनकबहादुर राउत र करम हुसैनलाई गैरन्यायिक हिरासतमा लिई गोरुसिंगेस्थित शिवदल गणमा यातना दिइएको आरोपमा मानवअधिकार उल्लंघनको ‘इन्टरनेसनल जुरिस्टिक्सन’ अन्तर्गत बेलायतमा रहेको बेला लामामाथि मुद्दा चलाइन्छ ।

‘महँगो मुद्दा’ शीर्षकमा अदालती सुनुवाइको पाठ हात पार्न उनले ४ सय ४० पाउन्ड (करिब ६५ हजार रुपैयाँ) बुझाएको बयान छ । तर, भारी रकम तिरेर हात परेका सुनुवाइका कागजात अपेक्षा गरिएझैं उपयोगी भेटिँदैनन् । त्यसैले लेखक दोस्रो उपाय अपनाउँछन्, बहसका बेला अदालत गएका पत्रकार, अनुवादक र सर्वसाधारणको कथन समेट्ने । बेलायतको विल्कुलै फरक न्यायिक प्रणालीको इतिवृत्तको यो अध्याय अत्यन्तै रुचिपूर्ण छ । नेपालको द्वन्द्वलाई लिएर बाह्य अदालतमा चलेको र संसारै आकर्षित भएको यस मुद्दामा अन्ततः लामा पर्याप्त आधार नपाइएको भन्दै निर्दोष साबित हुन्छन् । नेपालमा कानुनलाई झन्झटिलो मान्ने र ‘न्यायको नौ सिङ’ भन्नेहरूले लामामाथिको सुनुवाइ र कानुनी जटिलता पढ्ने हो भने बेलायती न्याय प्रणालीलाई के भन्दा हुन् ? प्रश्न उठ्छ ।

मुद्दाका स–साना प्रमाण र सम्बन्धित व्यक्तिका भनाइ उधिन्दा–उधिन्दै लेखक तथ्य प्रमाणीकरणमा कहीं कतै चिप्लेका देखिन्छन् । जस्तै, उनी अन्तर्राष्ट्रिय कानुनका ज्ञाता नेपाली मूलका प्राध्यापक सूर्य सुवेदीलाई असावधानीवश सूर्य ढुंगेल लेखिरहेका देखिन्छन् । त्यसैगरी, लन्डनमा बसोबास गरेका उनी आम नेपालीले झैं ‘वेस्टमिन्स्टर’ लाई ‘वेस्टमिनिस्टर’ लेख्छन् ।

लेखकले पुस्तकको बिट भने ‘कृष्णहरि सैंजूको डायरी’ बाट मारेका छन् । सशस्त्र द्वन्द्व उत्कर्षमा पुगेको बखत माओवादीद्वारा १२ माघ २०५९ को बिहान प्रातः भ्रमणमा निस्किएका सशस्त्र प्रहरी बलका तत्कालीन महानिरीक्षक कृष्ममोहन श्रेष्ठ र उनकी पत्नी नुडुपको सानेपा चक्रपथमा भएको हत्या प्रकरणमा गिरफ्तार कृष्णहरि सैंजूले नख्खु जेलमा रहँदा लेखेका डायरी पुस्तकको एउट रोचक खण्ड हो । माओवादी जनसेनाको विशेष कमान्डअन्तर्गतको भ्याली स्पेसल टास्क फोर्सले कसरी ‘कोल्ड ब्लडेड’ व्यक्तिहत्या गर्थे भन्ने कुराको रहस्योद्घाटन सैंजूको डायरीले गर्छ । टास्क फोर्सका जुजुभाइ महर्जन (अहिले बेपत्ता) ले पछाडिको बायाँ खल्तीमा राखिएको पेस्तोलबाट श्रेष्ठमाथि गोली प्रहार गर्नु र सैंजूको बायाँ खुट्टा एकैपटक अघि सर्नुसँगै सैंजूको देब्रे तिघ्रामा लाग्न पुग्छ र खुट्टा भाँचिन्छ ।

यसरी रगतपच्छे भएर बीच बाटोमा लडेका उनी प्रहरीको फन्दामा पर्दै जेल चलान हुन्छन् । सैंजूको डायरीले कस्तो मनोबलका साथ उनीहरू सशस्त्र द्वन्द्वमा होमिएका थिए भन्ने कुरा एकातिर उजागर गर्छ भने अर्कोतिर तिनै सैंजू लेखकसँगको यसै वर्षको कुराकानीमा विरक्तिँदै भनिरहेका हुन्छन्, ‘नयाँ जनवादी क्रान्ति सफल बनाई समाजवाद र साम्यवादमा जानका लागि युद्धमा होमिएका थियौं । अहिले फर्केर हेर्दा सीमित व्यक्तिलाई सत्तामा पुर्‍याउन लडेजस्तो भान हुन्छ । जनयुद्धले राजतन्त्र नामको सामन्ती सत्ता त फाल्यो तर नवसामन्तको उदय भयो ।’

सैंजूका झैं द्वन्द्वका कैयौं प्रश्न अद्यावधि अनुत्तरित छन् । त्यसैगरी युद्धका घाउ र खाटाहरू पुरिएका छैनन् । नेपाली जनमानसलाई सधैं तर्साइरहने त्यस कालखण्डको पीडा र क्रन्दनलाई श्रीभक्त खनालले तटस्थका साथ लिपिबद्ध गरेर आउने पुस्ताका लागि एउटा संग्रहणीय किताब तयार गरिदिएका छन् ।

प्रकाशित : पुस २५, २०७७ १३:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×