पहाड नचढी पहाड बुझिँदैन- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पहाड नचढी पहाड बुझिँदैन

पहाड भन्नु एउटा चुनौती हो । सगरमाथा चढ्ने प्रयासमा बारम्बार लागेका पर्वतारोही जर्ज ली मेलोरीलाई ‘ किन पटक–पटक एभरेस्ट नै चढ्न जान्छौ ?’ भनी प्रश्न गर्दा उहाँको सटीक जवाफ थियो - ‘ किनभने, त्यो त्यहाँ छ ।’
तीर्थबहादुर श्रेष्ठ

पहाड, पर्वत वा हिमाल जेसुकै भनिए पनि तिनलाई नचढीकन तिनको पत्तो लाग्दैन । तिनलाई बुझ्न सकिँदैन । साधारणतः अंग्रेजीमा जसलाई ‘माउन्टेन’ भनिन्छ । हामी त्यसलाई पहाड भनेर बुझ्छौं । तर, पनि कुनै परिभाषाले पहाडलाई बाँध्न सकिँदो रहेनछ । करिब २० वर्षपहिले फ्रान्सको आल्पस पर्वतको अट्राँ र ग्रिनोबल सहरमा विश्वका प्रसिद्ध वैज्ञानिक एवं चिन्तकहरू पहाडको परिभाषा खोज्न जुटेका थिए ।

तर, पहाड परिभाषित भएन । डा. हर्कबहादुर गुरुङले (एकीकृत पर्वतीय विकासका लागि) अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र ‘इसिमोड’ का लागि एसियाका पर्वतहरूबारे पुस्तक लेख्दा उहाँ भन्नुहुन्छ, ‘विश्वभरले मान्यता प्रदान गर्ने परिभाषा पहाडलाई छैन... । तसर्थ जनमानसको कल्पनामा पहाडले खेल्ने भूमिका नै पहाड हो ।’

फ्रान्सको गोष्ठीमा मेरो तर्क थियो— पहाडलाई नचढी पहाड चिनिंदैन, बुझिँदैन । पहाड भन्नु एउटा चुनौती हो । त्यसै भएकाले सगरमाथा (एभरेष्ट) चढ्ने प्रयासमा बारम्बार लागेका पर्वतारोही जर्ज ली मेलोरीलाई ‘किन पटक–पटक एभरेस्ट नै चढ्न जान्छौ ?’ भनी प्रश्न गर्दा उहाँको सटीक जवाफ थियो— ‘किनभने, त्यो त्यहाँ छ ।’ आरोहणकै क्रममा सन् १९२४ मा सहयात्री एन्ड्रयु इर्भिनका साथ मेलोरी एभरेस्टबाटै लापत्ता भए । समाधीस्थ भए ।

चुनौतीको सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको चुचुरोमा तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा तथा एडमन्ड हिलारी सन् १९५३ को मे महिना २९ तारिखका दिन पुगेका थिए । त्यसलाई ‘सगरमाथामाथिको मानवविजय’ भनेर विश्वभर प्रचार–प्रसार गरिएको थियो । आजभोलि प्रत्येक वर्ष सयौं मानिस सगरमाथा शिखरमा पुग्छन् । ती सबै आरोहीलाई सगरमाथा विजयी भनेर धुमधाम प्रसार गरिन्छ । त्यो देख्दा लाग्छ, मानौं त्यो कौरवमाथि पाण्डवहरूले विजयजस्तैको घटना हो । सगरमाथा चढ्नका अनगिन्ती चुनौतीहरू अझै कायम छन् । र, त्यो त्यहीं छ ।

मानिस पर्वत शिखरमा पुग्न सफल हुन्छन्, तर त्यसमाथि कहिल्यै विजय हुँदैनन् । पर्वत शिखरमा मानिसहरू देवात्मा भेट्छन् । त्यहाँ केही अनुपम र अद्भुत रहस्यहरू उजागर हुन्छ । मानिसहरू शिखरमा पुगेर त्यसको चरणमा आफूलाई समर्पण गर्छन् । त्यही धर्म हो पर्वतारोहणको । पहाड भन्नु वा पर्वत भन्नु अथाहको पनि पहाड वा पर्वत हुन् । विश्वको सर्वोच्च शिखर भएर पनि त्यसको यकिन उचाइ भर्खरै मात्र स्थापित भयो— ८८४८.८६ मिटर ।

एसिया महाद्वीपभन्दा बाहिर ७,००० मिटरभन्दा अग्ला शिखर भेटिँदैन । नेपालभित्र भने अझै पनि त्यो उचाइ भएका ७८ वटा हिमशिखरको नामकरणसम्म पनि हुन सकेको छैन । तसर्थ पहाड रहस्यको पनि पहाड हो । त्यसको परिभाषा छैन । त्यसमा यी विजय पनि हुँदैन । मेरो बाल्यावस्थामा मेरो पहाड भन्नु स्वयम्भूको डाँडा मात्रै थियो । त्योभन्दा अग्लो ठाउँ पुगेको थिइनँ । काठमाडौं वरिपरिका शिवपुरी, नागर्जुन, फुल्चोकी एवं चन्द्रगिरि सधैं नजरमा पर्थ्यो, तर त्यहाँ पुग्ने रहर पनि जागेन र मौका पनि मिलेन । तिनताका थानकोट पुग्नु पनि परदेश पुगेझैं हुन्थ्यो । पहाडबाट डोको बोकेका मानिसहरू असन बजार आउँदा तिनीहरू किन खर्पन बोक्दैनन् भनी जिल्ल पर्थ्यौं ।

पछिबाट ज्ञान भयो पहाडमा उकाली–ओराली गर्न डोको नै बोक्नुपर्दो रहेछ । पर्वतीय जीवनको अभिन्न अंग डोको रहेछ भनेर बुझ्न धेरै समय लागेन । तसर्थ, पहाडको परिभाषामा जमिनको भिरालो भूस्वरूपलाई अर्थात् भिरालोपनलाई बिर्सनै नमिल्ने कुरा बोध हुन थाल्यो । संखुवासभा जिल्लाको भ्रमणमा याफू गाउँमा एक महिलाले आफ्नो एक मात्र विकास चाहना भनेको ‘थाप्लोबाट नाम्लो हटाइदेऊ’ भनेको सुन्दा हामी जिल्ल परेका थियौं । ज्यादै सोच विचारमा पनि डुब्यौं । पानी–पँधेरो, वन–जंगल, खेतीपाती, कुलो–घट्ट, हाट–बजार जहाँ गए पनि थाप्लोमा नाम्लो बाँधिएको जीवन नै पहाडी जीवन हुँदोरहेछ । के इलाम, के दार्चुला ।

वनस्पति विभागमा जागिरे भएपछि २०१७ सालदेखि नै जडीबुटी खोजतलासमा पहाडतिर लाग्नुपर्ने भयो । काठमाडौंको बालाजुबाट हिँड्दै ककनी पुग्यौं । उकालोले सताउने नै भयो । ककनीबाट काठमाडौंतिर नियाल्दा एक विशाल खाल्डो थियो यो उपत्यका । दुई–तीन दिनपछि त्रिशूली बजार र नुवाकोटको सदरमुकामसम्म पुग्दा पहाडी भूगोलको विविध भू–स्वरूपले चकित बनाइदियो । अगाडिको यात्रामा धुन्चे पुग्यौं । त्रिशूली नदीले पहाडै चिरेर बग्दोरहेछ । ठाउँ–ठाउँमा ठूला–साना पहिरोहरू । खोल्सा–खोल्सी र भीरपाखामा पनि खेत–बारी र अन्नबालीका

कान्लाहरू । मानिसकै पाखुरी–बलले खनजोत गरी लाखौंलाख कान्लाहरू कसरी सम्याए होला ! त्रिशूलीमा कति पानी बग्यो वा यी कान्लामा कति पसिना पोखियो त्यसको हिसाब हुने भएन । तर, पहाडी जीवन कति कठिन हुँदो हो भन्ने बुझ्न भने गाह्रो भएन ।

जडीबुटी भेट्न लेक जानुपर्छ भन्ने थाहा थियो । हामीलाई गात्लाङ, सेरतुङ, तिपलिङतिर जाने सुझाव दिइयो । गाउँबेंसी छोडेर लेकतिर हानिनु सजिलो थिएन । रासन, पानी, भरिया तथा गाँसबासको भेउ नपाई अघि बढ्न मिल्दैन । तर, लेक कसरी पुग्ने ? लेक कस्तो हुन्छ भन्ने केही हेक्का थिएन । पहाडका विशाल छातीहरू छिचोल्दै माथिमाथि चढ्न थाल्यौं । स्थानीय भरिया दाजुभाइले बाटो देखाउने र पहाड चिनाउने काम गर्न थाले ।

त्रिशूली बजार आसपासका टार–बेंसीका साल, सिसौ, सिमलका वन उछिनेर पहाडी सल्ला, चिलौने, कटुस, गुराँसका वनभन्दा माथि पुगेपछि ठिग्रे सल्लाका घना वनभित्र पुग्यौं । माथिमाथि उकालो लागेर सबै वन र बुट्यानका सीमा नाघेर लगभग ४,००० मिटरको खुला बुकी पाटन चहुरमा चौरी गोठालाहरू भेटेपछि लेक पुगेको भन्ने बुझिँदो रहेछ । त्यहाँ पुग्दा–नपुग्दै फोक्सोले सास फेर्न निकै कठिन हुन थाल्यो । पाइलैपिच्छे विश्राम नगरी अगाडि बढ्न नसकिने र कपाल पनि दुख्न थाल्यो । वाकवाकी लाग्ने । खाना नरुच्ने । रातमा निद्रा नपर्ने । पिसाब अधिक लाग्ने । यस्ता शारीरिक कठिनाइलाई लेक लाग्यो भन्दा रहेछन् ।

एक–दुई दिनभित्रै त्यो सहन सकिएन भने तत्काल ओर्लने व्यवस्था नभएमा ज्यानलाई नै खतरा पुग्ने अवस्था हुँदोरहेछ । यिनै लेकाली पाटन, चहुर, पाखा र पखेरूबाट जडीबुटी संकलन गरेर स्थानीय मानिसहरू त्रिशूली बजार पुग्दा रहेछन् । यसप्रकार ४,००० मिटर र १,००० मिटरको पहाडी ओहोर–दोहोर गरेर तिनले जडीबुटीको मूल्य कति पाउँदा रहेछन् भनेर विचार गर्दा हाम्रो भरिया ज्याला पनि नउठ्ने रहेछ । पसिनाको त्यही मूल्य कसरी दिने वा दिलाउने भन्ने उद्देश्य बोकेर नेपालको लेक–बेंसी घुम्ने सौभाग्य पाएको थिएँ । माना खर्च सरकारकै थियो । त्यसका लागि दिनको रु. १० रुपैयाँ भत्ता पाउँथेँ । एक कोस हिँड्दा रु.४ को भ्रमण भत्ता पनि बटुल्थेँ ।

कञ्चनजंघादेखि कञ्चनपुरसम्म, दमकदेखि दार्चुलासम्म विभिन्न समयमा पैदल भ्रमण गर्दा पर्वतीय बासिन्दाका रोग, भोग, गरिबी र अशिक्षा सबैभन्दा टड्कारो वास्तविकता लाग्थ्यो । शासन, प्रशासन, नीति–निर्माण र विकासका मूलधारबाट धेरै पर किनारा लगाइएको अवस्था पनि पर्वतीय विशेषता बनेर अगाडि आउँथ्यो । यो तथ्य संसारभरिका पहाड पर्वतहरूको पनि वास्तविकता थियो । तसर्थ, संयुक्त राष्ट्रसंघको विश्व शिखर सम्मेलन ‘पृथ्वी सम्मेलन सन् १९९२’ ले दिगो पर्वतीय विकास र दुर्बल पारस्थितिकीय प्रणालीलाई सम्बोधन गर्ने एजेन्डा—२१ नामक दस्ताबेजलाई स्वीकृत गर्‍यो । किनभने पहाड– पर्वतबिनाको फृथ्वी जीवन्त रहन सत्तैन ।

यस पृथ्वीको २२ प्रतिशत भू–सतहमा पहाड–पर्वतहरू उठेका छन् । विश्वको १३ प्रतिशत जनसंख्याको बसोबास पहाडमा विद्यमान छ । विश्वको ५० प्रतिशत जनसंख्या स्वच्छ पिउने पानीको निम्ति पहाडी जलस्रोतमा निर्भर छन् । जैविक विविधता संरक्षणका लागि अति महत्त्वपूर्ण संवेदनशील क्षेत्रहरूको लगभग ५० प्रतिशत भूभाग पहाड–पर्वतभित्र पर्छ । संसारका मानिसलाई आवश्यक खाद्यपदार्थको ८० प्रतिशत ओगट्ने २० प्रजातिका वनस्पतिमध्ये मकै, आलु, जौ, बाजरा र गोलभेंडाजस्ता खाद्य वनस्पतिको रैथान पहाडभित्रै पर्न आउँछ । तिनका अतिरिक्त पर्वतीय जडीबुटीको महत्त्व मान–कल्याणका लागि सबैले ध्यान दिनुपर्ने अवस्था छ ।

पानीको खानी पहाड–पर्वतमा हुन्छ । समुद्रको पानी पिउन मिल्दैन । सिँचाइ पनि हुँदैन । तसर्थ हिमालयलाई एसियाको ‘जल मिनार’ भन्ने संज्ञाले अलंकार गरिन्छ । सिन्धु, गंगा, ब्रह्मपुत्रलगायत अरू सात विशाल नदीहरू हिन्दुकुश–हिमालबाट उद्गम हुन्छ । त्यसबाट यस क्षेत्रका २ अर्ब ४० करोड जनसंख्याका अतिरिक्त अरू समथर निवासी १ अर्ब ७० करोड जनसंख्या लाभान्वित हुन्छन् । यस जलभण्डारलाई विश्वव्यापी उष्णीकरणबाट विशेष खतराका संकेतहरू उजागर हुन थालेका छन् ।

इसिमोडले सन् २०१९ मा केही तथ्यांकहरू अघि सारेका छन् । सन् २०२१ देखि सन् २०७१ सम्ममा गंगा नदीको जलाधारभित्र पर्ने नेपाललगायतका भूभागमा ५० देखि ६० प्रतिशतसम्म बर्सेनि हुने हिमपातमा कमी आउने आकलन गरेको छ । हिमनदीहरूमा हिउँदको मात्रा ९० प्रतिशतले घट्ने प्रक्षेपण छ । यस्तो भयावह आकलन हुनाका पछाडि बितेका ५०/६० वर्षभित्र अत्याधिक गर्मी हुने दिनहरू बारम्बार दोहरिनु, अत्यधिक जाडो हुने दिन घट्दै जानु र प्राकृतिक प्रकोपका घटनाहरू बढ्दै जानु प्रमुख छन् । जलवायु परिवर्तनसँग आत्मसात् हुने क्षमता पहाडी जनजीवनसँग निहित हुन्छ भन्ने विश्वास गर्न सकिन्छ । किनभने हिमालय पर्वतको काखमा हुर्कंदा हामी पहाड, मान्छे र मनसुनको त्रिकोणात्मक सन्तुलनमा बाँचेका हुन्छौं ।

बढी वर्षा हुने क्षेत्रका मानिसका रहन–सहन, खेतीपाती, भू–उपयोग थोरै वर्षा हुने क्षेत्रमा भन्दा विल्कुल भिन्दै खालको हुन्छ । कर्णाली प्रदेश, डोल्पा वा मुस्ताङ जिल्लामा पुग्दा त्यहाँ समथर छत भएका मुण्डन घर देख्छौं । कास्की, पोखरा, इलाम वा ताप्लेजुङतिरको घरका छाना हेर्दैमा ज्ञात हुन्छ कि त्यहाँ घनघोर वर्षा हुन्छ । त्यस्तै खेत–बारीका कान्लाहरूको बनोट पनि आ–आफ्नै प्रकारको हुन्छ । कुनै कान्लामा पानी अडिँदैन । सबै बगेर जान्छ । कुनैमा पानी जमेर बस्छ । वर्षाअनुसारको कान्लो र कान्लोअनुसारको खेती नेपाली किसानका विशेषता हुन् । मनसुन व्यवस्थापनमा विचार पुर्‍याउन सकिएन भने पहाड भत्किनलाई जलवायु परिवर्तन कुर्नु पर्दैन । वर्तमान नेपालको सडक सञ्जालले निम्ताएका पहिरो र भूक्षयका प्रकोप वातावरणीय प्रभावलाई आकलन नगर्नुको परिणाम हो । स्थानीय परम्परागत ज्ञानलाई उपेक्षा गर्नु पनि अर्को कारण हो । विकास निर्माणको सिलसिलामा स्थानीय परम्परागत ज्ञान र सीपको आधारमा पहाडलाई चिन्ने र मनसुनलाई बुझ्ने प्रविधिको विकास हुनुपर्छ ।

पर्वतीय पानीमा शक्ति हुन्छ । किनभने पहाड–पर्वतले पानीलाई बग्ने अवस्था सिर्जना गरिदिन्छ । बग्ने पानीको शक्तिले घट्ट चलाउने प्रविधि गाउँ–गाउँमा देख्न पाइन्थ्यो । घट्ट प्रविधिले कहीं ‘ॐ मणि पद्मे हुँ’ का प्रार्थना पाङ्ग्राले घुमाउँथे भने कहीँ धूपी काठमा ठूल्ठूला मुडालाई पाङग्राले घोटेर लेप बनाउँथे । गहुँ, मकै, जौ पिँध्ने कुरा आफ्नै ठाउँमा छ । यिनै जलशक्तिको जलविद्युत् क्षमता ८३,००० मेगावाट पुग्न आउँछ भनेर इन्जिनियर हरिमान श्रेष्ठको आँकडा सुन्दै आएको पनि ५० वर्ष नाघिसक्यो होला । वर्तमान तथ्यांकले पनि ४३,००० मेगावाटको क्षमता प्रक्षेपण गर्छ, तर हामीले ७५३ मेगावाट मात्र विकास गर्न सकेका छौं । मनसुन र पहाडको यो देशमा चुनौतीको अर्को पहाड जलशक्ति विकासको क्षेत्रमा खडा छ ।

हाम्रो देश नेपाल उत्तरी छिमेकी चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतजस्तै समथर पठारभूमि भएको भए वा दक्षिणी छिमेकी भारतको उत्तर प्रदेश र बिहारजस्तै समथर भइदिएको भए हामीसँग जैविक विविधताको अर्को अथाह पहाड हुँदैन थियो । फगत एक वनस्पति प्रजाति धान ‘ओराइजा साटिभा’ भित्र २००० भन्दा बढी विभिन्न स्थानीय स्वजातिका अन्न हुने थिएन । त्यसभित्र विश्वकै सर्वोच्च क्षेत्रमा फल्ने जुम्ली मार्सी धानदेखि तराईका प्रसिद्ध वास्मतीसम्म पर्न आउँछ । विश्व व्यापारीकरणको मारमा परेर कैयौं स्थानीय अन्नबाली, तरकारी र फलफूलहरू लोप पनि हुन थालेका छन् । साथै स्थानीय कृषि प्रविधिहरू पनि नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण हुने अवस्था क्षीण हुँदै छ ।

हाम्रो वन–वस्पति र वन्यजन्तुलगायतका प्राकृतिक संसाधानको विश्लेषण गर्दा नेपाल सानो देश होइन भन्ने प्रमाणित हुन्छ । चरा प्रजातिको हिसाब गर्दा विश्वको ९ प्रतिशत चरा प्रजाति नेपालमा पाइन्छ । विश्व भूभागको करिब ०.१ प्रतिशत ओगट्ने देशमा ८८६ भन्दा अधिक चरा प्रजाति हुनु र त्यस्तै फूल फुल्ने र बीउ लाग्ने वनस्पतिको संख्या झन्डै ३ प्रतिशतको नजिक पुग्नुमा पर्वतीय वातावरणको विशेषता उजागर हुन्छ । यिनै कारणले नेपालले आफ्नो भूभागको लगभग २५ प्रतिशत क्षेत्रफलमा संरक्षित क्षेत्रहरू स्थापना गरेको छ । त्यसो हुँदा विश्व पर्यटन प्रवर्दनमा नेपालको ख्याती उल्लेखनीय रहिआएको छ ।

संसारले हेर्दा पहाड दुर्गम हुन्छ र पहाडी जनजीवनबारे धेरै कुरा रहस्यमय देखिन्छ । रहस्यमय यसकारणले हुन्छ कि पहाड–पर्वतको हावापानी, भूस्वरूप र वातावरण तथा ती परिवेशभित्रका वन, वनस्पति, जीवजन्तु एवं सम्पूर्ण जैविक विविधतामा आ–आफ्नै पन र स्थानीय स्वरूप कायम भएको हुन्छ । एक ठाउँको विशेषता अन्यत्र भेटिन्न अर्थात् स्थानीयता प्रस्फुटन भएको हुन्छ । मानवीय समाज र संस्कृतिमा पनि स्थानीयपन कायम हुन्छ । नेपालजस्तो सानो क्षेत्रफल भएको देशमा लगभग १२५ विभिन्न भाषाभाषिका मानिस बस्नु र ६० भन्दा बढी जनजातिका मानिस पहिचान हुनु नेपाली हुनुको वास्तविकता हुन पुगेको छ ।

पहाड–पर्वतको चर्चा र चुनौतीका विषय उठाउँदा तिनको आध्यात्मिक आयाम तथा पवित्र स्वभावलाई बिर्सन मिल्दैन । जलस्रोत र जैविक विविधताको विश्व मिनार मात्र नभई आध्यात्मिक शक्ति र साधनाका अनुपम स्रोत पनि हो पहाड । पर्वतीय पवित्रताका बारेमा ‘स्याक्रेड माउन्टेन्स् अफ द वर्ल्ड’ या ‘द वर्ल्ड’ का लेखक एड्विन वर्नबाउनसँग पेरुको हुस्कारन पर्वतमा भेट भयो । सन् १९९५ को विश्व पर्वतीय गोष्ठीमा पर्वतीय पवित्रताबारे निकै गहन छलफल र प्रस्तुतिहरू भए ।

नेपालका पहाड–पर्वत घुम्दा मेरा मनमा अनायास उठ्ने अनुभूतिहरू विभिन्न पर्वतारोहीहरूका वाक्यमा पढ्न पाउँदा ज्यादै नौलो आत्मसन्तोष मिल्न गयो । देवात्माको चेतनालाई प्रस्फुटन गर्ने शक्ति भएका स्थलहरूमध्ये मेरा स्मृतिपटलमा बझाङको सुर्मासरोवर, डोटीको खप्तड लेक, गोर्खाको सेराँग गुम्बा र चुम उपत्यकाको छेकम्पार, डोल्पाको फोक्सुण्डो ताल र शेगुम्बा, रसुवाको गोसाइँकुण्ड, सोलुखुम्बुको त्याङ्बोचे गुम्बा, मुस्ताङको मुक्तिनाथ, संखुवासभाको खेम्पालुङ, ताप्लेजुङको तेम पोखरी आदि झल्कन थाल्छ । यस्ता सयौं मात्र होइन, हजारौ धार्मिक एक आध्यामिक स्थलको भण्डार पनि हो हिमालय पर्वत । र, त एसियाको पवित्र देवआत्मा यहीं छ ।

पर्वतीय परिवेशले पञ्चतत्वको प्राकृतिक संसारलाई बुझ्ने र मनन गर्ने शक्ति प्रदान गर्छ । प्रकृतिलाई सम्मान गर्ने र तिनप्रति समर्पित हुने अवसर पनि प्रदान गर्छ । जीवनको सार बुझ्ने ऋषि–मुनि, ध्यानी र तपस्वीहरूलाई मात्र होइन साधारण मानिसलाई पनि चेतनाको नयाँ गन्तव्यमा पुर्‍याउने क्षमता राख्छन् पहाड–पर्वतहरू । तर, त्यहाँ पुग्नु नै पर्छ । नपुगीकन चेतना खुल्दैन ।

अन्त्यमा

कुनै भाषा वा परिभाषाभित्र पहाड अटाऊन सत्तैन । पहाडलाई बुझ्न पहाडै चढ्नुपर्छ । पहाडी जीवनसँग अभ्यस्त हुनुपर्छ । पहाडी परिवेशको वातावरणले प्रदान गर्ने आध्यात्मिक चेतनाभित्र जीवनको रहस्य पनि खोज्न सकिन्छ । भेट्न सकिन्छ । संसारका विभिन्न पहाडहरूको आ–आफ्नै विशेष चरित्र हुन्छ । हिमालयको चरित्रभित्र मान्छे, मनसुन र पहाडको त्रिकोणात्मक सन्तुलन कायम भएको हुन्छ । प्रकृति र संस्कृतिभित्र आ–आफ्नै विशेषता स्थानीयता निर्माण हुन्छ । वर्तमान विश्वका तीनवटा विश्वव्यापी संक्रमणहरूबाट पर्वतीय स्थानीयतामा प्रहार हुन थालेको छ । प्रथमतः विश्व उष्णीकरण र जलवायु परिवर्तनको प्रभावले हिमाल पग्लिन थालेको छ ।

दोस्रोमा विश्व व्यापारीकरण तथा अत्याधिक मानिसहरूको विश्वव्यापी चलफिर तथा प्रगमनका प्रभावहरूले पहाडहरू रित्तिने र स्थानीयता हराउन थालेको छ । अब आएर विश्वव्यापी कोभिड–१९ को संक्रमणमा हामी होमिन पुगेका छौं । यस परिदृश्यमा मानिसलाई जति पहाड वा पर्वतको आवश्यकता छ, त्योभन्दा बढी पहाड–पर्वतलाई मानिसको आवश्यकता खड्कन थालेको छ । हाम्रो प्रकृति र हाम्रो संस्कृतिलाई समाल्दै यी विश्व व्याधिहरूसँग सामना गर्नु समयको माग हुन आउँछ ।

प्रकाशित : पुस २५, २०७७ ११:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ध्रुवचन्द्र गौतमको साइकल हरायो

ती को थिए ध्रुवचन्द्र गौतम, जसको यो सहरमा आजभन्दा ५० वर्षअघि एउटा साइकल हराएको थियो र, जो आज कोरोनाबाटग्रसित भएको छ ? एउटा रहस्यमयी कथाको सुरूआत र अन्त्य यस्तो छ ।
देवेन्द्र भट्टराई

आख्यानकार ध्रुवचन्द्र गौतमको पछिल्लो उपन्यास ‘चकमन्नमा एकान्त’ मा एउटा अज्ञातझैं पात्र छ, जो मध्यरातको चकमन्नमा एकान्त चिर्दै मोटरबाइकमा एउटा निश्चित घरमा आउँछ र, हराउँछ । त्यो पात्र उही समयमा आउँछ, उही हुँकार लिएर आउँछ र, उसैगरी चकमन्नमा अलप हुन्छ । यस्तै अनेक अज्ञेय कुरा छन्- ध्रुवचन्द्रको हराएको साइकलमा । 

कुराको थालनी हुन्छ यसरी । एक दिन मध्याह्नमै यो सहरमा हल्ला फैलियो— ध्रुवचन्द्र गौतमको साइकल हरायो ।

क्याम्पसको आँगनमा पार्क गरेर राखिएको साइकल हरायो एकाएक । त्यो साइकल ध्रुवचन्द्र गौतमको थियो । पार्किङमा राखिएको लहरमा साइकल त निकै थिए, तर उनैको साइकल भने एकाएक हरायो । हिरो ब्रान्डको एउटा मझौला चाइनिज साइकल थियो, त्यति नयाँ होइन, पुरानो भनेर जडाउरी भैगएको थिएन । गौतम सरको ब्रान्डमा लुगा, कोट, रुमाल, मोजा र यहाँसम्म कि भित्री वस्त्रमा समेत एउटा सनातनी रङको मिल्ती थियो— ‘ब्ल्यु इज द वार्मेस्ट कलर’ टाइपमा । यसकारण भन्नै परेन, ध्रुवचन्द्रको हराएको साइकल पनि त्यही मार्का थियो— ब्ल्यु इज द कलर ।

त्रि–चन्द्रमा नेपाली साहित्य प्राध्यापन गर्ने ध्रुवचन्द्र पनि मझौला आकारकै थिए । चाबहिलको कुनोदेखि घण्टाघरसम्म दिनहुँ उनी त्यही साइकलमा आजतजावत गर्थे । न्युरोड पीपलबोट वा रश्मीको टेबल, भूपीको कालीमाटी–कर्नर होस् वा चिनारीमा सधैंसधैं भूमिगत रहेकी ‘श’ सँग टेकु दोभानमा उसै बहलिँदा होस्— त्यही साइकल साथी थियो, पूरापूर सहयात्रु ।

कतिसम्म भने त्रि–चन्द्रको कक्षा भ्याएर महाराजगन्जसम्मको ट्युसन पढाउन जाने लामो दूरी पनि यही साइकलले पूरा गर्थ्यो । यसको आगत–विगत जे–जति लुलो–कमजोर भए पनि इतिहास भनेको इतिहासै हो । जस्तो यो ‘सेकेन्ड हेन्ड’ साइकल २ सय रुपैयाँमा किनिएको थियो र, यसले ५–७ वर्षै काठमाडौं उपत्यकाको सडक नापेको थियो भन्दा पनि आश्चर्य लाग्न सक्ला । तर, हो यही नै— साइकल एक अपरिमित यात्रा ।

रमझमका नाममा यदाकदा रञ्जना सिनेमासम्म जानुपर्दा नयाँ सडक पर्तिरको भीडमा साइकल हराइजाला कि भन्ने भय पनि छँदै थियो । त्यही भएर त्रि–चन्द्रमै एउटा रूखमा साइकल बाँधेर राख्दै र हिँडेरै रञ्जना गल्ली पुग्नुपर्ने त्यो निकै फारु समय थियो । अथवा, कहिलेकाहीं लेखक–भेला वा कवि जमघटसम्म जाँदा पनि साइकल त्रि–चन्द्रमै छाडिने गरेको थियो ।

तर, यो पाला अचम्मै भयो । त्यस दिनयता सहरमा पूरै होहल्ला छाइसकेको रहेछ— ध्रुवचन्द्रको साइकल हरायो भनेर । फेरि शुक्रबार साइकल हराएको थियो, शनिबार क्याम्पस छुट्टी भैहाल्यो । आइतबारसम्म एक कान दुई कान गर्दै ध्रुवचन्द्रको हराएको साइकलको किस्सा भुसको आगोझैं सहरभरि धूवाँ बनेर पुत्पुताइरहेको थियो । अहिलेजस्तो मेसेन्जर, भाइबर वा कहीँकतै केही उपाय रहे–भएको भए नि तारन्तार खबर बुझ्नुहुन्थ्यो । अहँ, कुरा के हो, के–कता–कसरी साइकल हरायो भन्ने सोधपुछबिनै आगो फैलिसकेको थियो । नफैलियोस् पनि कसरी ? जहाँ नाम ध्रुवचन्द्रको गाँसिएको छ ।

आफ्नो पछिल्लो उपन्यास 'चकमन्‍नमा एकान्त' हेर्दै ध्रुवचन्द्र गौतम

सम्झेर ल्याउँदा साइकलसँग जोडिएका अनन्त किस्साहरू छन् । कुनै जुगमा वीरगन्जको जेलरोडमा कैंची स्टाइलले साइकल सिकेका थिए ध्रुवचन्द्रले । पछि रक्सौल, रामगढवासम्म पनि साइकलमै उनी पुग्थे । कहिलेकाहीं फिल्मी स्टाइलमा दुवै हात ‘फ्री’ छाडेर चलाइएको साइकल रेसमा पनि उनी पुगेका हुन्थे । ‘मेड इन वीरगन्ज’ ध्रुवचन्द्रका सहरमा आफ्नै खालका किस्साहरू थिए । जस्तो— उनी नायक दिलीप कुमारका डाइहार्ट फ्यान थिए । यदाकदा कुनै बान्की सम्झाउन दिलीप कुमार, राजकुमारका डाइलगहरू पनि कक्षाकोठामा र विद्यार्थीहरूका सामुमै उनी भनिरहेका हुन्थे । यो अनौपचारिक शैली यसकारण विद्यार्थी तान्ने (र, अरू कक्षाकोठाका समेत) एउटा ‘तरतिव’ थियो, मुहुनी कला भनौं न ।

सहरमा नायक दिलीप कुमार क्रेज छाएकै थियो । यो ‘फुटपाथ’ वा ‘जुगनू’ जस्ता फिल्मको जगजगी छाएका बेलाको कुरा हो । फ्यान–फलोवरमाझ दिलीपको ‘अदा’ मात्रै होइन, यदाकदा दिलीप–केशराशि वा उनको बोली, हिँडाइको सिको उतार्ने भूत पनि सवार हुन्थ्यो नै । एकपटक माड्सापले कालिकास्थानमा खोलेको आफ्नो फोटो स्टुडियोमा ‘स्टाइलिस्ट’ फोटो खिचाउने हक्की कस्टमर उनै ध्रुवचन्द्र थिए, जसलाई माड्सापले कपाल लरक्क तल फर्काएको र साइडमा सिउँदो कोरिएको छनकमा श्यामश्वेत तस्बिर खिचिदिएका थिए— मानौं, यो सहरमा नयाँ दिलीप कुमारको भर्खरै प्रवेश भएको छ । अनि त्यो जुल्फी र अदामा खुसी हुँदै फेरि साइकलमा सहरमा निस्कन्थे ध्रुवचन्द्र ।

यसरी साइकल–प्रतिष्ठामा यो सहरमा रमेर–रमाएर हिँड्ने अर्को कवि मनको पात्र कोही थियो भने एक जना रोचक घिमिरे मात्रै थिए, जो उझिन्डे झोलामा नयाँ वा पुरानो ‘रचना’ पत्रिका लिएर सहरमा पाइडल मारिरहेका हुन्थे । मझौला साइकलको पाइडल मार्ने कुरामा एक प्रकारले ‘गौतम भर्सेज घिमिरे’ झैं थियो, ऊबेलाको समय । तर रोचकको भने ब्रिटिस रेले कम्पनीको गियरयुक्त मझौला साइकल थियो, विशेष सानपट्टि झल्किने खालको । कहिलेकाहीँ अरुलाई सान देखाउने हेतुमा ध्रुवचन्द्र रोचकको साइकल सापटीमा मागेर पनि कुदाइहाल्थे ।

‘एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन : साइकल’

यसरी हुँदाखाँदाको साइकल एकाएक हराएपछि साइकलमा जोडिएका अनेक किस्साहरू पनि यादमा उनिएर आउने नै भए । एकताका भारतीय प्रखर लेखक सर्वेश्वर दयाल सक्सेना काठमाडौं आएका थिए । ध्रुवचन्द्रको छिटपुट कवि चिनारी छाइसकेको थियो, भूपी शेरचनसहितको संगतले पनि यो चिनारी बढाउनमा मद्दत गरेको थियो । उही साइकल लिएर ध्रुवचन्द्र बागबजारको होटल कोरोनेसन पुगे, जहाँ कवि सक्सेना बसेका थिए । अनि, भर्खरै ‘रूपरेखा’ मा छापिएको आफ्नो कविता ‘रानीपोखरीको किनारमा’ सुनाए, तारन्तारको आफ्नै हिन्दी अनुवादसहित । ‘कवितामा यो सांस्कृतिक नगरीको इतिहास लुकेको छ, लेख्न नछाड्नुहोला’ भनेर कवि सक्सेनाले उक्साएपछि ध्रुवचन्द्रभित्रको कवि–चेत एकपटक हौसिएको थियो, बौरिएको थियो ।

यसअघि उनको ‘बालुवामाथि’ उपन्यास गर्भाधानमै थियो । ‘रूपरेखा’, ‘रचना’, ‘कलाकार’ जस्ता पत्रिकामा कथाहरू छापिने क्रममै थिए । यही रनाहामा कवि ध्रुवचन्द्रले आफ्ना भएभरका, झन्डै २ दर्जन कविताको हाते संग्रह बनाए । र, त्यो लिएर मदन पुरस्कार गुठीका प्रमुख कमल दीक्षितलाई भेट्न पाटनढोका पुगे । किनभने भर्खरै गुठीबाट कुमार नेपालको कवितासंग्रह (भत्केको पर्खाल) आएको थियो । त्यही थाहा पाएर कविता .संग्रह छपाइमाग्न उनी क.दी.सामु पुगेका थिए— उही साइकल लिएर । भर्खरको उम्दा कवि, अस्तित्ववाद/यथार्थवाद आदिबारे थोरबहुत कुरासमेत बुझेको कवि । क.दी.लाई यी ‘वाद’ हरू राम्ररी सम्झाएर ध्रुवचन्द्र फर्किए, त्यो पाण्डुलिपि त्यहीं छाडेर । यत्तिका वर्षपछि बल्लतल्ल थाहा भएको छ— ध्रुवचन्द्रको त्यो कविता पाण्डुलिपि ‘हेङ्गरमाथि झुन्डिएको आकाश’ मदन पुरस्कार पुस्तकालयमा दर्तामा देखिन्छ । तर, पाण्डुलिपि भने जीवितै छ/छैन— फेरि सोधपुछ गर्नैपर्ने हुन्छ ।

उसो त भन्नैपर्ने हुन्छ, यो साइकल कथानकका ‘प्रोटागोनिस्ट’ ध्रुवचन्द्र अलिक ‘होसप्रसाद’ टाइपका पनि छन् । लाउन–खानमा खासै सोख नराख्ने । कतिसम्म भने हातको घडी हराइजाला भन्ने भयले बरु घडी कहिल्यै बाँध्नै नचाहने । यसो बाटोमा हिँड्दा कसैलाई समय सोधेमा पुगिहाल्थ्यो । अथवा, साइकलमा पाइडल मारिरहेकै बेला आकाशको घाम हेरे भैहाल्छ, समय अड्कल मार्नु न हो ! किन गहनाजस्तो सोखमा बेरिएर हिँड्ने ? अचम्मको उत्तरआधुनिक सोच थियो त्यहीबेला । साहिर लुधियानवीले कुनै फिल्ममा लेखेको गीतजस्तै— ‘रहनेको घर नहीं है, सारा जहाँ हमारा’ टाइपको सोच ।

एक दिन हतारिँदै उही साइकलमा रफ्तारको पाइडल मार्दै उनी त्रि–चन्द्र आइपुगे । सरासर कक्षामा पुगे र, बिन्दास बनेर सधैंझैं पढाउन थाले । पढाइरहेकै थिए, सामुका सारा विद्यार्थी मुसुमुसु मुद्रामा उनले देखे । कुरा के रहेछ भने उनको सर्टको एकातर्फको काखीमुखी पूरै उध्रिएको रहेछ । भित्र सेन्डो गन्जी मात्रै थियो । त्यो रमिता देखेर विद्यार्थी मुस्काएको थाहा पाएर झन्डै सर्मालु मुद्रामा उनी कक्षाबाट निस्केका रहेछन् । रफटफ, बिन्दास, रम्ता–जोगी ? जे भन्नुस् । चल्ता है... । अनि उही मझौला साइकल लिएर थोरै लज्जित बनेर र धेरै हतारमै बाटा लागेछन् ।

फेरि ध्रुवचन्द्रबारेका किस्सा अनेक बन्थे, साइकलबाहेक पनि । सरकारी क्याम्पसमा पढाउने भएपछि कहिलेकाहीं सरकारी कार्यक्रम, दिवस आदिमा दौरा–सुरुवाल लाएरै जानुपर्थ्यो । त्रि–चन्द्रमै भएको हुनुपर्छ एउटा दिवस, जहाँ उनी राष्ट्रिय ड्रेस लगाएर गएका थिए । क्याम्पसको एकातर्फ रूखबिरुवा, झारलहरा प्रशस्तै थिए । त्यही साँगुरो कुनोबाट अघि बढिरहेकै बेला उनको ढाकाटोपी भने माथि कुनै होचो रूखको हाँगा वा लहरामा अड्किएछ, ७–१० पाइला अघि बढेर मात्रै उनले चाल पाएछन् । र, फर्केर फेरि टोपी तानेर लगाउँदै समारोहमा गएछन् ।

तर, किस्सा कस्तो फैलिदिन्छ भने त्यसबेला बादेपा (बालमुकुन्ददेव पाण्डे) सहित केहीले ध्रुवचन्द्रको ढाकाटोपी छिनभरलाई रूखको हाँगामा अड्केको थाहा पाएका रहेछन् । हल्ला कतिसम्म फैलिएछ भने ‘ध्रुवचन्द्रले टाउकोको टोपी कतै अड्किएको (छाडिएको) थाहै पाएनछ । पूरै कलेजको काम सकेर, कक्षा पढाइसकेर बेलुका घर फिर्ने बेलामा मात्रै हाँगामा झुन्डिएको टोपी देखेर लगाउँदै साइकलमा बत्तिएरै चाबहिल डेरा पुगेछ... ।’

संयोग कस्तो छ भने ध्रुवचन्द्रको पछिल्लो उपन्यास ‘चकमन्नमा एकान्त’ को सुरुआती लाइनमा लेखिएको छ— ‘निद्राबाट बिउँझनासाथ म अलमलमा पर्छु । यो अलमल आजको होइन, जीवनको थालनीदेखि नै हो ।’ यस्तै छन्— ध्रुवचन्द्रसँगका अनन्त किस्साहरू, जुन एकाएक आज टुँसाएका होइनन्, उनी ध्रुवचन्द्र गौतमको चोला लिएर यो धर्तीमा आएदेखिकै हुन् ।

क्राइसिस अफ आइडेन्टिटी’

आजको विज्ञानले पनि भेउ पाउन नसकेको कुरो हो— झुक्किँदो पहिचान ।

एक जुगमा ध्रुव्रचन्द्र वीरगन्ज छँदै रुप, उमेर र प्रतिभाले खुबै चिनिएकी थिइन्— प्रेमा शाह । ‘पहेंलो गुलाफ’ कथाको साहित्यिक स्वजनमाझ चर्चा चर्कै थियो । प्रेमाको रुपरंग र अदाको चर्को फ्यान बनेका थिए— क्याप्टेन जनकबहादुर राणा र ध्रुवचन्द्र गौतम । तर, दुर्भाग्य भनौं— वीरगन्ज क्याम्पस वरपर निकै तन्मयपूर्वक रमिता हेर्न जानेमध्येका गौतम भने वर्षौं वर्षसम्म अर्कै रुपवती ‘प्रेमकुमारी’ लाई हेरेर र पछ्याएर दंगिएका रहेछन् । यो कुरा त्यसबेला थाहा भयो जब काठमाडौं आएर मात्रै एकदिन एउटा कविता गोष्ठीमा ध्रुवचन्द्रले असली प्रेमा शाहलाई चिन्न पाएका थिए ।

तत्कालीन मन्त्री शैलेन्द्रकुमार उपाध्यायले आफ्नै मानभवन निवासमा २०२२ को कुनै ठण्डी महिनामा आयोजना गरेको कवि गोष्ठीमा मदन रेग्मी, द्वारिका श्रेष्ठ, कृष्णभक्त श्रेष्ठसहितका कविजन पुगेका थिए । ‘के सारो सर्माउनुभएको ध्रुवचन्द्रजी, अगाडि आउनुहोस् न’ भनेर उनै प्रेमाले बोलाएपछि मात्रै ध्रुवचन्द्रको सातो फिरेझैं भएको थियो, गुमेको पहिचान फर्किएजस्तै भएर ।

उसो त नाम–बदनाम अथवा ख्याती–कुख्याती एकअर्काका पूरकझैं हुन् । नाम र ख्याती कमाउन महिनौं वा वर्षौं लाग्न सक्छ । तर, बदनाम–कुख्याती छिनभरमै आइलाग्छ, यो फैलिहाल्छ पनि । त्रिचन्द्रमै पढाइरहेका बेला र उम्दा कविको पहिचान बन्दै गरेका बेला वेद विद्याश्रमको छात्रवृत्ति पाउनेको सूची गोरखापत्रमा निस्किएछ । त्यसको पहिलो नम्बरमा नाम उही थियो— ध्रुवचन्द्र गौतम । अनि के चाहियो र ? कहिले कवि जमघट त कहिले क्याम्पसका गुरुजनका माझ तिखो वचन सुनिन थालेको थियो— ‘ओहो, ध्रुवचन्द्रले त संस्कृत पनि छाडेनछ, कस्तो अपहत्ते होला...।’

१८ वर्षको उमेरमा ध्रुवचन्द्र गौतम

मनको बह कसैलाई नकह । अब यो ‘संस्कृत पण्डितधारी ध्रुवचन्द्र गौतम म होइन’ भनेर स्पष्टीकरण कहींकतै दिनै नपार्इं हल्लाको आगो चौतर्फी फैलिसकेको थियो, त्यो आगो आफैं कुनैदिन निभ्ला भनेर पर्खनेबाहेक अरु उपाय पनि थिएन । त्यो आगो त्यसरी नै निभ्यो पनि, लामो पर्खाइपछि ।

एक जमानामा ध्रुवचन्द्रसँग अनुहार उस्तै र उही देख्ने एउटा पात्र कसैले भेटाइदिएको थियो, ती पात्र पूरै कपी–क्याट थिए । तिनी आरएनएसीमा अधिकृत रहेछन् । एकअर्कालाई भेटेर र हेराहेर गरेर ती दुवै अचम्मित भएका थिए । ध्रुवचन्द्रलाई लालु यादवको चेहरामा तुलना गर्नेहरू त कति छन् कति । तर, अहिले गर्न लागेको कुराको ‘इसेन्स’ अलग्गै छ ।

कस्तो भने, २०२२ वैशाखमा ध्रुवचन्द्रको एउटा कथा छापिएको थियो, ‘रूपरेखा’ पत्रिकामा— ‘पहिलो प्रेमको संस्मरण’ शीर्षकमा । एउटी शोडषी–रूपवती केटी थिइन्, ललिता नामकी । दुईबीच दोहोरो र गहिरो प्रेम नरहे पनि अरूले सुनाएका, उडाएका र जिस्क्याएका किस्साहरूमाझ केटाको एकतर्फी प्रेम गढेको थियो । एकाएक एक दिन केटी अलप भई । सुनियो— ऊ राजविराजमा बसेकी छे । त्यो प्रेमी पात्रले शब्दकोशमा भएका मिठा र सुकोमल शब्द भरेर लम्बेतान प्रेमपत्र पनि पठायो । अनि, सुखद जवाफ आउने आस गरिबस्यो । तर, अन्त्यमा थाहा भयो— ललिता नाम गरेकी त्यस्ती केटी राजविराजमा कोही छैन, कतै छैन ।

यसरी प्रेम–काण्ड ‘ब्लफ’ मा परेजस्तै कथा यो साइकलसँग पनि छ । आखिर ध्रुवचन्द्रको साइकल हराएकै थिएन भने त्यो साइकल हराउने र एकतमासले हल्ला फिजिने त्यो ध्रुवचन्द्र को थियो ?

यसरी ध्रुवचन्द्रले ५० वर्षअघिका यी सबै कुराहरू भुल्नै लागेका के थिए, पुस महिनाको एउटा चिसो बिहानीले फेरि धेरै कुरा ब्युँताउने काम गर्‍यो । त्यो दिनैभर ध्रुवचन्द्रका नाममा हत्तपत्त नआउने फोनहरू पनि आइरहे, ‘हाउन्टिङ मेमोरी’ लिएर । आश्चर्य, उनलाई एकाबिहानैबाट फोनको धुइरो लाग्यो— कोरोना कहरकै माझ । उहिले त्रि–चन्द्र छँदैका अंग्रेजीका प्रोफेसर केदारभक्त माथेमा सरदेखि थुप्रै कवि–लेखक–कलाकारका फोन तारन्तार पाइरहे । धेरैजसोले हालचाल सोधे, कतिपयले मनोबल उच्च राख्नेबारेका ‘सत्ज्ञान’ सुनाइरहे । ‘त्यसै फोन गरेको, हजुरसँग कुरा गर्न मन लागेर गरेको नि’ पनि भन्थे कतिपयले ।

त्यही फोनको लर्कोमा अर्का शुभेच्छुक पुरुषोत्तम बस्नेतको पालो थियो । बरु उनले पो सुनाए— ध्रुवचन्द्रलाई कोरोना भएकोबारे । ‘ए दाइ, ध्रुवचन्द्र गौतमलाई कोरोना भएको भनेर कहीँ–कतै अनलाइनमा समाचार आएको छ । तर, फोटो भने अर्कैको परेछ...’, पुरुषोत्तमले त्यो दिनैभर आएका फोनको रहस्य टुंग्याउँदै सुनाएका थिए । ओहो, यसकारण अहिले पनि पक्कै छ त्यो (अर्को) ध्रुवचन्द्र गौतम, ऊ यही सहरमा मौजुदा हुनैपर्छ ।

यसरी धेरैपछि थाहा भएको छ— यो सहरमा दुई जना ध्रुवचन्द्र गौतम रहेछन् । एक जना शंकरदेवतिर वाणिज्यका विद्यार्थी, अर्का त्रिचन्द्रमा नेपालीका गुरुजी । ऊ जमानामा दुवै ध्रुवचन्द्रको हिरो साइकल रहेछ, उही मझौला मार्काको । फेरि यो सत्य कथामा कत्रो दुःखान्त संयोग छ भने बरमजियाका ‘उही बाजेको उही पेडा’ भनेजस्तै भैदिएको छ यो नाम । आश्चर्य ! यी दुई ध्रुवचन्द्रको अहिलेसम्म एकअर्कासँग भेट हुन सकेको रहेनछ— धर्ती एउटै, आकाश उही भए पनि ।

र, यतिका वर्षपछि यो रहस्यमयी चोरी काण्डका बारे भन्नैपर्छ— त्यो चोरिएको साइकल आज हामीले चिनेका ‘अलिखित’ ध्रुवचन्द्रको थिएन । स्वभावतः रोमान्टिक शिक्षक, सुषुप्त–कवि, उम्दा–लेखक र तिखो ‘सुसेलीविद्’ भएकै आधारमा चोरिएको साइकलमा ‘निमित्त नायक’ ध्रुवचन्द्रको नाम हठात जोडिएको थियो । उसोभए शंकर लामिछानेलाई चोरीको बात लगाएर हराइजाने ‘कुमुदुनी’ जस्तै को हुन् त अर्का ध्रुवचन्द्र गौतम ?

यसरी यो साइकल चोरीको इतिहास कुनै ‘कथाकरण’ (फेबुलेसन) मात्रै पक्कै होइन । बरु एक (अज्ञात) ध्रुवचन्द्रले अर्को (ज्ञात) ध्रुवचन्द्रलाई वर्षौंवर्षदेखि सताइरहेको, झस्काइरहेको र बहकाइरहेको तिलस्मीझैं लाग्ने यथार्थ–कथा हो यो । यसकारण यसपालि भने आजितै भएर एउटा सार्वजनिक आह्वानसमेत गरिएको छ— ‘मेड इन वीरगन्ज’ ध्रुवचन्द्र गौतमसँगको सहमतिमै ।

‘ए, परं अज्ञात ध्रुवचन्द्र गौतमजी ! एकपटक साँच्चैका जानेमाने ध्रुवचन्द्र गौतमलाई भेट्न आइदिनोस् न है । हामी महाराजगन्ज, चक्रपथको चाइना भ्यालीमा आउने शनिबार अपराह्न पर्खिरहेका हुनेछौं । आउनुहोला है... ।’

सधन्यवाद ।

प्रकाशित : पुस २५, २०७७ ११:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×