भीमसेन–जंगबहादुर : को विभूति, को क्रूर ?- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भीमसेन–जंगबहादुर : को विभूति, को क्रूर ?

राष्ट्रिय सीमा बढाउने पात्रप्रति राष्ट्रले गौरव गर्छ । तर, यो नियम भीमसेन र जंगबहादुरको हकमा लागू भएको छैन । नत्र राष्ट्रको एकतिहाइ भूमि गुमाउने भीमसेन राष्ट्रिय विभूति घोषित हुने र पश्चिम तराईका चार जिल्ला पुनः नेपालमा गाभ्ने जंगबहादुरचाहिँ क्रूर कहलिने थिएनन् ।
सुजित मैनाली

नेपालको इतिहासमा भीमसेन थापा (विसं १८३२–१८९६) लाई नायक र जंगबहादुर राणा (विसं १८७४–१९३३) लाई खलनायकका रूपमा चित्रण गरिएको छ । इतिहाससम्बन्धी आम बुझाइ तथ्यमा मात्र आधारित हुँदैन । शासन व्यवस्था, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र तीसँग गाँसिएको अर्थराजनीतिले पनि इतिहाससम्बन्धी आम दृष्टिकोणलाई आकार दिइरहेका हुन्छन् । त्यसैले इतिहासका तथ्यसँगै इतिहास लेखनको अर्थराजनीतिक धरातललाई पनि उधिन्न सकियो भने इतिहास लेखनको पृष्ठभूमिले ओझेल पारेका तथ्यहरूसमेतको आलोकमा विगतको समग्र चित्र कोर्न सकिन्छ ।

भीमसेन थापा र जंगबहादुर राणा दुवै जना नेपालको इतिहासका चर्चित पात्र हुन् । उनीहरूको व्यक्तित्वमा अनेक भिन्नतासँगै समानता पनि छन् । दुवै जनाले आफ्नो समयको अस्थिर राजनीतिक व्यवस्थालाई स्थिरता दिएका थिए । दुवै जना आ–आफ्ना पालामा राजाभन्दा सामर्थ्यवान थिए ।

पृथ्वीनारायण शाह (विसं १७७९–१८३१) को अवसानसँगै नेपाली राजनीति अस्थिरतामा रुमल्लिन पुग्यो । त्यही अस्थिरताका बीच उनका पुत्र बहादुर शाह (विसं १८१४–१८५४) र नाति रणबहादुर शाह विसं १८३२–१८६३) को पतन भयो । रणबहादुरको हत्यापछि पृथ्वीनारायणका नाबालक पनाति गीवार्णयुद्धविक्रमबाहेक राजकाजमा सक्रिय उनका सबै सन्तति मारिए । राजनीतिक अस्थिरता र योसँग गाँसिएको रक्तरञ्जित कलहका बीच नेपालको शासनसत्तामा भीमसेनको उदय भयो । उनले तीन दशकसम्म शासनसत्तालाई स्थिर तुल्याए ।

भीमसेनको सामर्थ्य नायबी सम्हालिरहेकी रणबहादुरकी विधवा ललितत्रिपुरसुन्दरीमा अडिएको थियो । ललितत्रिपुरसुन्दरीको मृत्युपछि भीमसेनको पतनको शृङ्खला आरम्भ भयो । उनलाई बन्दी बनाई सेरिएर मर्नुपर्ने अवस्थामा पुर्‍याइयो । उनको शवलाई सद्गतिसम्म गर्न नदिई विष्णुमतीको किनारमा फ्याँकेर स्याल, कुकुर, गिद्द आदिबाट लुछाइयो ।

भीमसेनको अन्त्यसँगै शासनसत्तामा अस्थिरताको अर्को शृङ्खला सुरु भयो । यही अस्थिरताको शृङ्खलामा परी भीमसेनका भतिजा मुख्तियार माथबरसिंह थापा (विसं १८५५–१९०२) देखि अर्का मुख्तियार फत्यजंग शाह (विसं १८६२–१९०३) सम्म मारिए । यसै अस्थिरताका बीच शासनसत्तामा जंगबहादुरको उदय भयो ।

विसं २००७ मा राणाशाही अन्त्य भएपछि नेपालमा इतिहास लेखन परम्पराले गति लियो । विभिन्न कोणबाट इतिहासका घटना र पात्रहरूको विवेचना गर्ने क्रम सुरु भयो । यही मेसोमा भीमसेन र जंगबहादुरबारे लेखरचनाहरू धमाधम लेखिन थाले । तीमध्ये अधिकांश रचना अर्थराजनीतिक प्रभावबाट अछुतो थिएनन् । चित्तरञ्जन नेपालीले विसं २०१३ मा ‘जनरल भीमसेन थापा र तत्कालीन नेपाल’ शीर्षकको किताब लेखे । किताबको ‘प्राक्कथन’ मा उनले ‘राष्ट्रिय इतिहासको सृजनामा उत्सुकतासहित प्रोत्साहनपूर्ण सहानुभूति राखिबक्सकेकोमा सर्वप्रथम श्री ५ महाराजाधिराज महेन्द्रवीरविक्रम शाहदेवका हजुरमा हार्दिक कृतज्ञता ज्ञापन गर्दछु’ भनेका छन् । किताब छाप्न उनलाई सरकारले आर्थिक सहयोग गरेको थियो ।

राजा महेन्द्रको छायामुनि बसेर चित्तरञ्जनले भीमसेनप्रति सम्यक् दृष्टिकोण बनाउन सकेनन् । महेन्द्रका पुर्खा रणबहादुर र भीमसेन एउटै खेमाका राजनीतिज्ञ भएकाले भीमसेनको तारिफ गर्दा रणबहादुरको समेत तारिफ हुने र भीमसेनको आलोचना गर्दा रणबहादुरसमेत आलोचित हुने अवस्था थियो । त्यसैले उनले रणबहादुर र भीमसेनले बनारसमा बसेर इस्ट इन्डिया कम्पनीलाई काठमाडौंप्रति दबाब सिर्जना गर्न सहज तुल्याएको र बनारसबाट फर्किएर काठमाडौंमा नृशंस हत्याको शृङ्खला चलाएको सन्दर्भलाई पनि औचित्यपूर्ण ठहर्‍याए । यस्तैखालको विचारलाई निरन्तरता दिँदै त्यसको सात वर्षपछि विसं २०२० मा उनले ‘श्री ५ रणबहादुर शाह’ शीर्षकको अर्को किताब प्रकाशित गरे । भीमसेनसम्बन्धी चित्तरञ्जनको किताब पूर्वाग्राही छ भनी आलोचना पनि भयो । नयराज पन्तले ‘अन्धभक्ति र अन्धद्वेष गर्ने परम्परा चलाउने काम इतिहासकारको होइन’ भन्दै भीमसेनप्रति चित्तरञ्जनले अन्धभक्ति गरेको आक्षेप लगाए ।

भीमसेनप्रति अन्धभक्ति राख्ने धारविरुद्ध बाबुराम आचार्यले अन्धद्वेषपूर्ण लेखनको अर्को धार चलाए । भीमसेनलाई खलनायक देखाउने गरी उनले विभिन्न लेख लेखे । तर, तत्कालीन सत्ताले आचार्यको धारलाई नस्विकारी चित्तरञ्जनकै धारलाई अनुमोदन गर्‍यो । भीमसेन राष्ट्रिय विभूति बनाइए ।

विसं २००७ पछिको इतिहास लेखन परम्परा जंगबहादुरको हकमा चाहिँ अनुदार रह्यो । त्यतिबेला राणाशाही भर्खरै ढलेको थियो । राणाशाहीविरोधी मानसिकता चौतर्फी व्याप्त थियो । त्यस अवधिमा इतिहाससम्बन्धी काम गर्ने प्रायः सबै जना या त राणाशाहीविरोधी आन्दोलनमा सरिक भएका थिए, या त उनीहरू राणाशाहीविरोधी नेताका पथगामी थिए । त्यसको प्रभाव राणाशासनसम्बन्धी उनीहरूका लेखनमा पर्‍यो । उदाहरणका लागि एलएस बरालले लियो ई. रोजको किताब ‘नेपाल : स्ट्राटेजी फर सर्भाइभल’ को समीक्षा गर्ने क्रममा लेखेको निम्न वाक्यलाई लिन सकिन्छ, ‘उनले (रोजले) देशलाई तीस–तीस वर्षसम्म त्यति धेरै शोषण र दमन गरेका राणा प्रधानमन्त्रीहरू जंगबहादुर र चन्द्रशमशेरको भरमार तारिफ गरेका छन्, जुन कुराले नेपालीलाई बढ्तै खिन्न बनाउन सक्छ ।’ यसो भनेर बरालले जंगबहादुर र चन्द्रशमशेर (विसं १९२०–१९८६) प्रति रोजको दृष्टिकोण तथ्यसंगत छ/छैन भनी विवेचना गर्ने झन्झटबाट आफूलाई मुक्त गराएका छन् ।

अहिले शाहकाल समाप्त भएर गणतन्त्र संस्थागत भइसकेको छ । राणाशाहीविरुद्ध आन्दोलन गर्ने पुस्ता राष्ट्रिय मूलधारबाट पन्छिसकेको छ । यस अर्थमा भीमसेन र जंगबहादुरको विवेचना गर्ने उपयुक्त समय बल्ल सुरु भएको छ ।

आततायी सत्तारोहण

कोतपर्व भन्नासाथ सत्ताप्राप्तिका लागि गरिएको बर्बर हत्या शृङ्खलाको चित्र हाम्रो मनसपटलमा निर्मित हुन्छ । इतिहासमा भारदारी षड्यन्त्रको पटाक्षेप जंगबहादुरको समयमा घटित कोतपर्वमा भयो र त्यसपछि नेपाल अँध्यारो युगमा प्रवेश गर्‍यो भन्ने आमधारणा नेपालमा व्याप्त छ ।

कोतपर्वपछि अँध्यारो युग सुरु भयो भनी दाबी गर्न त्यसभन्दा पहिलेको युग उज्यालो थियो भनी सिद्ध गर्नुपर्ने हुन्छ । तर, तथ्यले त्यस्तो देखाउँदैन । नृशंस राजनीति, भारदारहरूले आफू र आफ्नो वंशकेन्द्रित भएर गर्ने व्यवहार, कला र विज्ञानप्रतिको उदासीनता आदि कोतपर्वअघि पनि उस्तै थियो ।

यही सन्दर्भमा भीमसेन र जंगबहादुरले प्रदर्शन गरेको नृशंसताको तुलना गर्न सकिन्छ । सामान्यतः जंगबहादुरलाई भीमसेनभन्दा बढ्ता क्रूर मानिन्छ । तर, तथ्यले अर्कै भन्छ । गगनसिंहलाई समेत गन्ने हो भने जंगबहादुरले मच्चाएको कोतपर्वमा ३२ जना मारिएका थिए । सानो वरीयताका सिपाहीहरूलाई पनि गन्दा करिब ४० जनाको हताहती भएको थियो । त्यस घटनामा फत्यजंग शाह, गगनसिंह र अभिमानसिंह रानाजस्ता प्रभावशाली भारदारहरूको हत्या भएपछि देशको सर्वेसर्वा बन्न जंगबहादुरलाई सजिलो भयो । भण्डारखालपर्वमा थप १३ जना विरोधी भारदार र सैनिकहरूको हत्या भएपछि राजकाजमा जंगबहादुरको प्रभाव अझ बढ्यो । उनी राजाभन्दा शक्तिशाली बने । शासनसत्तामा स्थिर हुन जंगबहादुरले कोतपर्व र भण्डारखालपर्वमा गरी करिब ५३ जनाको हत्या गरे ।

भीमसेनको सत्तारोहण अझ बढी क्रूर थियो । रणबहादुरले बरसमा निर्वासित जीवन बिताइरहँदा भीमसेन उनका प्रमुख सहयोगी थिए । त्यतिबेला काठमाडौंमा राजा गीवार्णयुद्धविक्रमको नाममा नायबी चलाइरहेकी रणबहादुरपत्नी राजराजेश्वरीले दामोदर पाँडेसँग मिलेर रणबहादुरलाई काठमाडौं आउन दिइरहेकी थिइनन् । रणबहादुरले अन्ततः बलजफ्ती नेपाल आएर विरोधी भारदारहरूको हत्या शृङ्खला चलाए । दामोदार पाँडे, भीम खवास, इन्द्रमान खत्री, रणकेशर पाँडे, गजकेशर पाँडे आदिको हत्या गरियो । भीम खवासका एक जना छोरोलाई उँधोमुन्टो गरी झुन्ड्याइयो । अर्का छोरोको आँखा झिकियो । रणबहादुरका विश्वासिला भारदार भएको नाताले त्यस हत्या शृङ्खलामा भीमसेनको पनि हिस्सेदारी थियो ।

त्रिभुवन प्रधानको घरमा बसेको भारदारहरूको कचहरीमा शेरबहादुर शाहले आफ्ना सौतेनी दाजु रणबहादुरमाथि तरबार चलाउँदा रणबहादुरको मृत्यु भयो । रणबहादुरको अंगरक्षक रहेका जंगबहादुरका पिता बालनरसिंह कुँवरको प्रहारबाट शेरबहादुरको पनि घटनास्थलमै मृत्यु भयो । त्यतिबेला राजा गीवार्णयुद्धविक्रम नाबालक थिए । त्यही मौका छोपी भीमसेनले रणबहादुरको हत्या गर्ने षड्यन्त्रमा संलग्न भएको आरोप लगाएर विरोधी भारदारहरूको सफाया गरे । त्यस घटनालाई इतिहासमा पहिलो भण्डारखालपर्व भनिन्छ ।

पहिलो भण्डारखालपर्व कोतपर्वभन्दा बढी नृशंस थियो । रणबहादुरको हत्या गर्ने षड्यन्त्रमा सरिक भएको आरोप लगाई भीमसेनले रणबहादुरका सौतेनी भाइ विदुर शाह, नरसिंह गुरुङ, त्रिभुवन प्रधान आदिको हत्या गराए । शेरबहादुर, विदुर, त्रिभुवन र नरसिंहका दुई वर्षदेखि १५ वर्षसम्मका छोराछारीहरूको पनि उनले हत्या गराए भनी गीवार्णयुद्धविक्रमको राज्यकालपछि तयार पारिएको एउटा लेखोटमा उल्लेख छ । भीमसेनले सत्ताप्राप्तिका लागि स्त्रीहरूको पनि हत्या गराए । रणबहादुर मारिँदा उनकी जेठी पत्नी राजराजेश्वरी हेलम्बुमा लखेटिएकी थिइन् । रणबहादुर नरहेको अवस्थामा उनले काठमाडौं आएर पुनः नायबी सम्हाल्लिन् भन्ने भय भीमसेनलाई भयो । भीमसेनका विरोधी पाँडे खलकसँग राजराजेश्वरी निकट थिइन् । त्यस्तो भयबाट मुक्त हुन भीमसेनले रणबहादुरको दाहसंस्कार भएको एक सातापछि १४ जना कमारीसहित राजराजेश्वरीलाई जबरजस्ती सती पठाएर मारे । कुल ९३ जनाको हत्या गरेपछि शासनसत्तामा उनी स्थिर भए । मृतकको संख्या र हिंसाको सघनतालाई आधार मान्ने हो भने जंगबहादुरभन्दा भीमसेनको सत्तारोहण बढी हिंस्रक थियो ।

राजनीतिक निपुणता

शासनसत्तामा आएपछि भीमसेन र जंगबहादुरले गरेका कामहरूको मूल्यांकन गर्दा त्यतिबेलाकै मापदण्डलाई आधार बनाउनुपर्ने हुन्छ । त्यतिबेलाको चलनलाई निरन्तरता दिँदै दुवैले विरोधी खेमालाई शक्तिहीन बनाई जहानियाँ शासन सुरु गरे । राष्ट्रिय भूमि र कोषलाई दुवैले बपौतीसरह बनाए । दुवैले राजालाई आलंकारिक हैसियतमा सीमित गरिदिए । त्यतिबेला उनीहरूको ठाउँमा अर्को कुनै भारदार थिए भने तिनले पनि त्यसै गर्ने थिए ।

इतिहासका पत्रहरूको विवेचना गर्दा उनीहरूको कर्मलाई समग्रतामा हेर्नुपर्छ । राजनीतिमा खलपात्र ठहरिएको इतिहासको अमुक पात्र अर्थतन्त्र, विकास अथवा कूटनीतिमा अब्बल हुन पनि सक्छ । भीमसेन र जंगबहादुरले पनि देशको स्वतन्त्रता प्रवर्द्धन गर्ने दिशामा महत्त्वपूर्ण काम गरेका थिए । अंग्रेजसँग युद्धमा पराजित भएपछि काठमाडौंमा इस्ट इन्डिया कम्पनीको रेसिडेन्सी स्थापना भयो । भीमसेनले रेसिडेन्सीलाई स्वेच्छाचारी बन्न नदिने र कम्पनी सरकारसँग विश्वासिलो सम्बन्ध बनाउने प्रयत्न एकसाथ गरे । अंग्रेजसँगको सम्बन्ध र काठमाडौंमा त्यतिबेला व्यप्त अंग्रेजविरोधी मानसिकतालाई सन्तुलनमा राख्ने चुनौतीमाझ उनी चेपिएका थिए ।

सुगौली सन्धि हुनुअघि सन्धिको मस्यौदामा नेपाललाई तराईरहित गर्ने बुँदा उल्लेख थियो । तराईको उर्वर भूमिबिना नेपाल लामो समय टिक्न सक्दैन भन्ने महसुस भीमसेनले गरेका थिए । अन्ततः तराईका केही भू–भागसमेत नेपालमा रहने गरी अंग्रेजसँग सन्धि गर्न उनी सफल भए ।

यति हुँदाहुँदै पनि उनकै पालामा सुगौली सन्धिबाट नेपालले करिब एकतिहाइ भूमि गुमायो । अंग्रेजसँग विश्वासिलो सम्बन्ध बनाउन पनि उनी चुके । बेलायती राजाको नाममा नेपाली राजाले पठाएको सौगातसहित भतिजा माथवरसिंह थापालाई लन्डन पठाउन उनले चाहेका थिए । त्यसो गरेर अंग्रेजसँग आफ्नो सम्बन्ध राम्रो छ भन्ने देखाई खस्किँदै गएको आफ्नो प्रभावलाई उकास्ने योजना उनले बनाएका थिए । तर, अंग्रेजहरूले माथवरसिंहलाई कलकत्ताबाटै फर्काइदिए । त्यस घटनापछि भीमसेनको साख गिर्‍यो र उनको पतन भयो ।

भीमसेनको राजकीय क्षमताका कतिपय सीमालाई जंगबहादुरले उछिनिदिए । राष्ट्रिय सीमा बढाउने पात्रप्रति राष्ट्रले गौरव गर्छ । तर, यो नियम भीमसेन र जंगबहादुरको हकमा लागू भएको छैन । नत्र राष्ट्रको एकतिहाइ भूमि गुमाउने भीमसेन राष्ट्रिय विभूति घोषित हुने र पश्चिम तराईका चार जिल्ला पुनः नेपालमा गाभ्ने जंगबहादुरचाहिँ क्रूर कहलिने थिएनन् । भूमि पुनः प्राप्त गर्ने गरी अंग्रेजसँग विश्वासिलो सम्बन्ध बनाउने जंगबहादुरको कूटनीतिक कौशल भीमसेनको भन्दा अब्बल थियो । नेपाली कूटनीतिक टोलीलाई युरोपसम्म पुर्‍याउने भीमसेनको चाहनालाई जंगबहादुरले अन्ततः सफल तुल्याए । राजाका अधिकारसम्पन्न दूतको हैसियतले उनले बेलायत र फ्रान्सको औपचारिक भ्रमण गरी नेपालको कूटनीतिलाई फराकिलो बनाए । भीमसेनले नेपालको विदेश नीतिलाई स्थिर तुल्याउन सकेनन् । सुगौली सन्धिपछि पनि अंग्रेजविरुद्ध चीन र भारतका केही राज्यसँग गठजोड गर्ने प्रयत्न उनले गरिरहे ।

कूटनीति र सुरक्षासम्बन्धी मामिलामा समयको सूक्ष्म पदचाप बुझ्ने सवालमा जंगबहादुरले भीमसेनलाई उछिने । पहिलो अफिम युद्धमा अंग्रेजसँग चीन पराजित भएपछि एसियाको शक्ति समीकरण अंग्रेजको पक्षमा छ भन्ने कुरा जंगबहादुरले महसुस गरे । युरोप भ्रमण गरेर विश्व शक्ति समीकरण पनि अंग्रेजकै पक्षमा रहेको निष्कर्ष निकाले । त्यसपछि उनले बाह्य मामिलामा अंग्रेजसँग सहकार्य गर्ने तर आन्तरिक मामिलामा उनीहरूलाई ढिम्किन नदिने नीति लिए । त्यही नीतिअन्तर्गत सडक सञ्जालमार्फत काठमाडौंलाई भारतसँग जोडी दुई देशबीचको व्यापारिक सम्बन्ध सघन बनाउने अंग्रेजहरूको प्रस्ताव अस्वीकार गरे । अंग्रेजसँगको व्यापारिक अन्तरक्रिया जनस्तरमै सघन भएकाले भारतीय राज्यहरू अंग्रेजको उपनिवेश बनेका हुन् भन्ने उनको बुझाइ थियो । उनको त्यस्तो बुझाइ देशको स्वतन्त्रता अक्षुण्ण राख्ने सवालमा एक हदसम्म उपयोगी सिद्ध भए पनि देशको आर्थिक हितमा चाहिँ यसले नराम्रो असर गर्‍यो ।

ढल्किएको तुला

भीमसेन र जंगबहादुरबीच तुलना गर्दै गर्दा जंगबहादुरले भीमसेनको जस्तो विषम परिस्थितिको सामना गर्नु नपरेको कुराको पनि हेक्का राख्नुपर्छ । परिवेश र व्यक्तिको अग्रसरता दुवैबाट परिस्थिति निस्पन्न हुन्छ । यस हिसाबले हेर्दा नेपाल–अंग्रेज युद्धको प्रमुख कारक भीमसेन थिएनन् । उत्तर भारतमा फैलिरहेको इस्ट इन्डिया कम्पनी र त्यसको पहाडी भेगमा फैलिरहेको नेपालबीच झडप हुनु त्यतिबेला अपेक्षित नै थियो ।

जंगबहादुरले परिस्थितिलाई विषम बन्न नदिने कौशल देखाए । यदि सन् १८५७ मा भारतमा भएको सिपाही विद्रोहमा उनले विद्रोहीहरूलाई समर्थन गरेका भए नेपाल र इस्ट इन्डिया कम्पनी पुनः एकपटक आमनेसामने हुने थिए । नेपालका अधिकांश भारदारको राय विद्रोहीहरूको पक्षमा उभिनुपर्छ भन्ने थियो । तर, शक्तिको तुला अंग्रेजहरूकै पक्षमा ढल्किएको छ भनी बुझेका जंगबहादुरले कम्पनी सरकारलाई सहयोग गर्ने निधो गरे । त्यतिबेला दार्जिलिङमा रहेका ब्रायन हज्सन (सन् १८००–१८९४) लाई प्रयोग गरी उनले कम्पनी सरकारलाई विद्रोहीहरूको दमन गर्न नेपालले दिने सैन्य सहायता स्वीकार गर्न मनाए । संकटको घडीमा नेपालले गरेको सहयोगप्रति कृतज्ञ भएर अंग्रेजहरूले बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर नेपाललाई फर्काए । नेपाल र बेलायतबीचको सम्बन्ध विश्वासिलो बन्यो ।

भीमसेनका कतिपय कमीकमजोरीहरूबाट सिक्ने मौका जंगबहादुरलाई मिलेको थियो । भीमसेनको पतनलाई उनले नियाल्न पाएका थिए । आफ्नो नियति पनि भीमसेनको जस्तो नहोस् भनेर उनले आफू र आफ्नो परिवारलाई कानुनभन्दा माथि पारे । विसं १९०५ वैशाख सुदी १३ मा राजा सुरेन्द्रविक्रमलाई लालमोहर जारी गर्न लगाएर उनले गाथगादी ताक्ने कसुर गरे पनि राणाहरूलाई मृत्युदण्ड नदिइने र देशनिकाला अथवा सम्पत्ति हरण पनि नगरिने कानुनी बन्दोबस्त मिलाए । यस्तैखालको लालमोहर भीमसेनले पनि गराएका भए सायद उनको पतन हुने थिएन । आफ्नो करिब ३० वर्षे अकण्टक शासन सुनिश्चित गर्नुका अतिरिक्त १०४ वर्ष लामो जहानियाँ राणाशासनको आधार तयार गर्न पनि जंगबहादुर सफल भए । यस हिसाबले आफू र आफ्नो परिवारको दीर्घहितबारे सोच्ने सवालमा पनि जंगबहादुर भीमसेनभन्दा अगाडि थिए ।

प्रकाशित : पुस ११, २०७७ ११:१८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वर्णव्यवस्था : योनिमाथिको अंकुश

सुजित मैनाली

हिन्दु समाजमा आजका मितिसम्म विद्यमान सम्भवतः सबैभन्दा पुरानो र जब्बर सामाजिक प्रणाली वर्णव्यवस्था हो । नारीको स्वतन्त्रतालाई अस्वीकार गर्ने र घरपालुवा जनावरलाई झैं उनीहरूलाई विशुद्ध उपयोगितावादी दृष्टिले हेर्ने पुरुषकेन्द्रित सामाजिक चिन्तन वर्णव्यवस्थाभन्दा पनि प्राचीन र जब्बर छ ।

हिन्दुहरूको सामाजिक इतिहास केलाउने प्रायः सबै जनाले वर्णव्यवस्था र नारीको सामाजिक हैसियतलाई छुट्टाछुट्टै हेर्ने गरेका छन् । नूर यलम्यानको ‘अन द प्युरिटी अफ वुमेन इन द कास्ट्स अफ सिलोन एन्ड मलावार’ (१९६२), उमा चक्रवर्तीको ‘कन्सेप्चुअलाइजिङ ब्राह्मिनिकल पेट्रियार्की इन अर्ली इन्डिया : जेन्डर, कास्ट, क्लास एन्ड स्टेट’ (१९९३) लगायत लेखमा चाहिँ वर्णव्यवस्था र नारीको यौनजीवनलाई एउटै डालोमा हालेर व्याख्या गर्ने जमर्को गरिएको छ । वर्णव्यवस्था र नारीका सवाल एकअर्कासँग अन्योन्याश्रित छन् । त्यसैले यिनीहरूलाई एकसाथ व्याख्या नगरी हिन्दु समाजको नसनाडी राम्रोसँग छाम्न सकिँदैन ।

योनिको अनुशासन

चरम नारीद्वेषी समाजमा योनिलाई ‘अनुशासित’ राख्न नारीलाई ‘चेस्टिटी बेल्ट’ लगाइदिने चलन यदाकदा अझै चलिरहेको छ । ‘चेस्टिटी बेल्ट’ फलाम अथवा अन्य धातुबाट बनेको कट्टुजस्तो हुन्छ । यो बेल्ट महिलाले दिसापिसाब गर्न सक्ने, मैथुनचाहिँ गर्न नसक्ने गरी बनाइएको हुन्छ । बेल्टमा चाबी लगाउने ठाउँ हुन्छ । पतिले घरबाट टाढा जानुपरेमा पत्नीलाई बेल्ट पहिरिन लगाई चाबी आफूसँगै राख्ने गर्छन् । यसरी आफ्नो अनुपस्थितिमा उनीहरूले पत्नीको यौनाचरणको रखवारी गर्ने गर्छन् ।

हिन्दु समाजका मूल्यमान्यता अत्यन्तै होसियारीपूर्वक बनाइएका छन् । तीमध्ये अधिकांश मूल्यमान्यता नारीद्वेषी छन् । तिनको उद्देश्य ‘चेस्टिटी बेल्ट’ ले झैं योनिलाई अनुशासनमा राख्नु हो । वर्णव्यवस्थाको उद्देश्य पनि वस्तुतः यही हो । भौतिक अंकुशबिना फगत सामाजिक मूल्यमान्यताका आधारमा नारीलाई ‘अनुशासन’ मा स्थिर राख्ने उपक्रमका लागि रचिएका यस्ता सन्दर्भले पनि हिन्दु सभ्यता भौतिक संस्कृतिमा विपन्न र अभौतिक संस्कृतिमा ‘सम्पन्न’ थियो/छ भन्ने कुरालाई सिद्ध गर्छ ।

उत्तरवैदिक कालमा कठोर बनेको वर्णव्यवस्थाको प्रमुख विशेषता छुवाछूत हो । त्यसअघि वर्णव्यवस्थासँग छुवाछूत प्रथा गाँसिएको थिएन । वर्णव्यवस्थाबारे उल्लेख भएको सबैभन्दा पुरानो ग्रन्थ ऋग्वेद (१०।९०।१२) मा ब्राह्मण, राजन्य (क्षत्रीय), वैश्य र शूद्र ईश्वरको मुख, पाखुरा, जाँघ र पाउबाट क्रमशः उत्पन्न भए भनिएको छ । यजुर्वेद र उत्तरवैदिक कालमा रचिएका मनुस्मृतिलगायत ग्रन्थमा यही कुरा दोहोर्‍याइएको छ ।

छुवाछूत प्रथा मिसिएपछि वर्णव्यवस्था सघन भयो । छुवाछूतको घनले हानेर शूद्रहरूको मनोबललाई धूलोपिठो पारियो । यसले सवर्णहरूलाई शूद्रका रूपमा ‘पतन’ हुनेखालका व्यवहारमा प्रवृत्त हुन निरुत्साहित गर्‍यो । दिसापिसाब, शव व्यवस्थापनजस्ता फोहोरसम्बन्धी श्रम गर्नेहरूलाई नछुने अथवा उनीहरूले छोएका खानालगायत सामग्रीलाई बिटुलो करार गर्ने चलन स्वास्थ्यका हिसाबले श्रेयस्कर हुन्छ भन्ने बुझाइ प्रकारान्तरमा विकृत बनेर छुवाछूत प्रथा संस्थागत भएको हो भन्ने प्रकार्यवादीहरूको विश्लेषण अमिल्दो छ । किनकि छुवाछूत प्रथा वर्णव्यवस्थाको लक्ष्य होइन, लक्ष्य हासिल गर्ने प्रमुख साधनमध्ये एक हो । यसको प्रमुख उद्देश्य योनिको अनुशासन सुनिश्चित गर्नु हो ।

वर्ण व्यवस्थासम्बन्धी इरावती कर्वेको किताब ‘हिन्दु सोसाइटी : एन इन्टरप्रिटेसन’ (सन् १९६१), लुई डुमोको किताब ‘होमो हाइरार्किकस’ (सन् १९६६) लगायत ग्रन्थमा इन्डोगमी अर्थात् समान जात अथवा उपजातभित्र मात्रै हुने विवाहलाई वर्णव्यवस्थाको एउटा प्रमुख विशेषता मानिएको छ । मानिसलाई जातबाहिर गएर यौनसाथी चयन गर्न नदिनु उसको नैसर्गिक यौनवृत्तिलाई नियन्त्रित गर्नु हो । यस आधारमा वर्णव्यवस्थाको उद्देश्य यौनिकताको नियन्त्रण हो भनि नस्विकार्ने कोही छैनन् । यस्तो विश्लेषणले लिंग र योनि दुवैलाई वर्णव्यवस्थाले समान रूपमा नियन्त्रण गरेको छ भन्ने छनक दिन्छ । तर, वर्णव्यवस्थाले लिंगलाई धेरै हदसम्म उन्मुक्ति दिएर योनिलाई बढ्ता नियन्त्रित गर्दै आएको छ । नारी यौनिकतालाई केन्द्रमा राखेर वर्णव्यवस्थाको विवेचना गरेमा यससम्बन्धी हाम्रो बुझाइ अझ स्पष्ट हुन्छ ।

अप्रीतिकर प्रतिलोम

उचनीचको सघन बन्दोबस्त वर्णव्यवस्थाको अर्को प्रमुख विशेषता हो । उचनीचको भाव संस्थागत गर्न सघाउ पुर्‍याउने सजातीय विवाहको ऐतिहासिक प्रयोजनबारे अर्को उपशीर्षकअन्तर्गत तल चर्चा गरिनेछ । ‘ठूलो’ र ‘सानो’ जातका मानिसबीचको विवाहप्रति अनुदार वर्णव्यवस्थाबारे उल्लेख भएका धर्मशास्त्र वर्णसङ्करप्रति अनुदार छन् । जातबाहिर विवाह गर्नेहरूलाई सजायको व्यवस्था गरेर ती ग्रन्थले वर्णसङ्करहरूको उत्पतिलाई निरुत्साहित गरेका छन् । दण्डको यस्तो व्यवस्था नारी र तल्लो भनिएका जातप्रति बढी कठोर छ ।

मनुस्मृतिमा गरिएका त्यस्ता केही व्यवस्थाबारे चर्चा गरौं । यसमा परस्त्रीसँगको संसर्गबाट वर्णसङ्कर जन्मिन सक्ने भएकाले राजाले परस्त्रीगामी पुरुषको नाक, कान काटेर देशनिकाला गरिदिनुपर्छ भनिएको छ (८।३५२–३५३) । हिन्दु धर्मशास्त्रहरूले ठूलो भनिएको जातका पुरुषले सानो भनिएको जातका कन्यासँग गरेको विवाहलाई अनुलोम भनेका छन् । ठूलो भनिएको जातिकी कन्या र सानो भनिएका जातका पुरुषबीचको विवाहलाई चाहिँ प्रतिलोम भनेका छन् । वर्णव्यवस्थाले नस्लीय शुद्धतालाई अतिशय जोड दिन्छ । सजातीय विवाहमार्फत शुद्ध नस्ल हस्तान्तरण हुँदै जाने भएकाले यसले सजातीय विवाहलाई प्रवर्द्धन गर्छ । त्यसैले भावी पिँढीको नस्लीय शुद्धता समाप्त गर्ने र वर्णसङ्कर सन्तान जन्माउने अन्तरजातीय विवाहलाई धर्मशास्त्रले निरुत्साहित गरेको हो । यति हुँदाहुँदै पनि शास्त्रहरूले कडा दण्डको व्यवस्था गरेर खासगरी प्रतिलोमप्रति बढी अनुदारता झल्काएका छन् ।

मनुस्मृतिको तेस्रो अध्यायमा विवाहसम्बन्धी व्यवस्थाबारे चर्चा छ । त्यहाँ ‘ब्राह्मण, क्षत्रीय र वैश्यहरूले पहिला सवर्ण (आफ्नै जातकी कन्या) सँग बिहे गर्नु उत्तम हुन्छ, कामवश बिहे गर्न मन लागे क्रमैसँग अन्य स्त्रीसँग बिहे गर्न सकिन्छ’ भनिएको छ (३।१२) । ‘शूद्रकी स्त्री शूद्रा नै हुन्छिन्, वैश्यले वैश्या र शूद्रा, क्षत्रियले क्षत्रिया, वैश्या र शूद्रा र ब्राह्मणले चारै वर्णकी कन्यासँग बिहे गर्ने अधिकार हुन्छ’ (३।१३) भनेर यसमा प्रतिलोमलाई निरुत्साहित गरी अनुलोमका लागि बाटो खोलिएको छ ।

मनुस्मृतिका यी श्लोकले फगत कामवासना परितृप्तिका लागि मात्र ठूलो भनिएका जातका पुरुषले सानो भनिएका जातका कन्यासँग विवाह गर्न सक्छन् भनि संकेत गरेका छन् । शूद्राबाट पुत्रोत्पत्ति गर्ने ब्राह्मण ब्रह्मणत्वबाट रहित हुन्छ भनि अनुलोमबाट पुत्रोत्पत्ति गर्न चाहिँ मनुस्मृति (३।१७) ले निरुत्साहित गरेको छ । यसरी मनुस्मृतिले सानो भनिएका जातको योनिलाई छुत र गर्भलाई चाहिँ अछुत करार गरेको छ । शुद्राको छुत योनिबारे महाभारत अझ स्पष्ट छ । यसमा ‘रत्यर्थमपि शूद्रा स्यात्’ अर्थात् शूद्राहरू फगत मैथुनका लागि हुन् भनिएको छ ।

वर्णसङ्करप्रतिको यस्तो अरुचिको प्रभाव नेपाली समाजमा अझै विद्यमान छ । बिहेबारीको चाँजोपाँजो मिलाउने क्रममा व्यक्तिको सामाजिक वरीयता र हैसियत उसको नस्लीय शुद्धतामा खोज्ने चलन अझै छ । अन्तरजातीय विवाहबाट जन्मिएका वर्णसङ्करहरूको सामाजिक हैसियतलाई अहिले पनि सानो मानिन्छ । खत्रीसँग छोराछोरीको बिहे गरिदिन झर्रा क्षत्रीहरू अझै हिचकिचाइरहेका छन् । प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाले आफ्ना छोराहरूका लागि राजा सुरेन्द्रविक्रम शाहका छोरीहरूको हात मागेपछि ‘खस भएर तैँले ठकुरीकी छोरी ताक्ने’ भनी सुरेन्द्रविक्रमले वचन लगाउँदा जंगबहादुरले आफ्नो शरीरमा रणबहादुरकी विधवा ब्राह्मणी पत्नी कान्तवतीको रगत पनि मिसिएको छ भन्ने कुराको हेक्का राख्न सुरेन्द्रविक्रमलाई विनम्रतापूर्वक सम्झाएको सन्दर्भ उल्लेख गर्नु यस सन्दर्भमा वाञ्छनीय हुन्छ ।

अन्तरजातीय विवाहको सन्दर्भमा वर्णव्यवस्था नारीहरूप्रति बढी निर्मम किन भयो ? यसको प्रयोजन योनिमाथि लगाम लगाउनु र लिंगलाई स्वच्छन्द छोड्नु नै हो । यस्तो गर्दा माथिल्लो भनिएका जातका पुरुषले तल्लो भनिएका जातका नारीलाई भोग्न पाउने भए । ब्राह्मण पुरुषले चारै वर्णका नारीको भोग गर्न पाउने भयो । क्षत्रिय पुरुषले ब्राह्मणबाहेक तीन वर्णका नारीको अनि वैश्यले ब्राह्मणी र क्षत्रियालाई छोडेर अन्य नारीको भोग गर्न पाउने भयो । प्रतिलोममाथि कडाइ गर्दा आफ्ना जातका नारीले आफूभन्दा सानो भनिएका जातका पुरुषको भोग गर्न नपाउने भए । यसबाट माथिल्लो भनिएका जातका नारीहरूमाथि उनीहरूकै जातका पुरुषको एकाधिकार सुनिश्चित हुने भयो । प्रतिलोमबाट जन्मिएका सन्तानलाई वर्णव्यवस्थामा अत्यन्तै निम्नकोटीको सामाजिक हैसियत दिएर यस्तोखालको विवाहबाट हुने सन्तानोत्पत्तिलाई हदैसम्म निरुत्साहित गरिएको छ । महाभारतको अनुशासनपर्वमा ब्राह्मण कन्या र शूद्र पुरुषबीचको समागमबाट जन्मिएका सन्तान चाण्डाल कहलिन्छन् र उनीहरूको हैसियत शूद्रको भन्दा निम्नकोटीको हुन्छ भनिएको छ ।

अनुलोम विवाहलाई धर्मशास्त्रले प्रोत्साहन नगरे पनि अस्वीकारचाहिँ गरेका छैनन् । यस्तोखालको विवाहप्रति धर्मशास्त्रभन्दा हिन्दु समाज बढी उदार थियो भन्ने कुरा शास्त्रमा गरिएका कथाहरूको वर्णन पढ्दा पनि थाहा हुन्छ । उदाहरणका लागि भार्गव कुलका ब्राह्मणहरूले क्षत्रिय परिवारकी कन्याहरूलाई पत्नीका रूपमा ग्रहण गरेको सन्दर्भलाई लिन सकिन्छ । च्यवन र जमदग्नि ऋषिले क्षत्रिय कुलकी क्रमशः सुकन्या र रेणुकालाई पत्नी बनाएका थिए । राजा जनकले चाहिँ सुलभा नाम गरेकी कन्यालाई ‘तिमी ब्राह्मणी हौ, म क्षत्रिय हुँ, हामीबीचको विवाह वर्जित छ’ भनी पन्छाएका थिए । अनुलोम र प्रतिलोमसम्बन्धी यस्ता केही शास्त्रीय प्रमाणबारे आरती धन्दले आफ्नो किताब ‘वुमन एज फायर, वुमन एज सेज’ मा चर्चा गरेकी छन् । उनका अनुसार, त्यतिबेला द्विज पुरुषका धेरै पत्नी हुने भएकाले उनीहरूले सजातीय कन्यालाई धर्मपत्नी बनाउँथे । विजातीय कन्या अथवा शूद्रालाई चाहिँ ल्याइतेका रूपमा भित्र्याउँथे । सजातीय पत्नीबाट उनीहरूले वंश चलाउँथे । विजातीय ल्याइतेबाट दैहिक आवश्यकता पूरा गर्थे ।

वर्जित वर्णसङ्कर

केही लेखकले नारीकेन्द्रित दृष्टिमार्फत वर्णव्यवस्थाको व्याख्या मात्र होइन, यसको मूलसमेत केलाउने काम गरेका छन् । पछिल्लोपटक लेखकद्वय क्रिस बिन्दर र मुकेश इस्वारनले यस्तै प्रयास गरेका छन् । उनीहरूले संयुक्त रूपमा लेखेको ‘अ जेन्डर–बेस्ड थियरी अफ द ओरिजिन अफ द कास्ट सिस्टम अफ इन्डिया’ शीर्षकको लेख सन् २०१४ मा प्रकाशित भएको थियो, जसमा लैंगिकताको आलोकमा वर्णव्यवस्थाको उद्भवबारे विवेचना गरिएको छ । अन्य कतिपय प्रकार्यवादीहरूले झैं उनीहरूले पनि पेसागत दक्षता अभिवृद्धिकै लागि वर्णव्यवस्थाभित्र सजातीय विवाहको अवधारणा लागू गरिएको बताएका छन् । माटोका भाँडाकुँडा बनाउने पुरुषले त्यस्तै पेसामा संलग्न परिवारकी कन्यासँग विवाह गरेमा उसको आर्थिक जीवन सहज हुन्छ । फरक पेसा अँगाल्ने परिवारकी कन्यासँग विवाह गरेमा पुरुषले उपार्जनको काममा पत्नीबाट उल्लेख्य सहयोग लिन सक्दैन ।

सबैभन्दा पहिले ब्राह्मणहरूमाझ वर्णव्यवस्थाको अभ्यास सुरु भएको थियो । ब्राह्मणहरूले सजातीय विवाहलाई प्रश्रय दिनुको कारण पनि पेसागत दक्षता अभिवृद्धि नै थियो भन्ने उनीहरूको मत छ ।

इपू १५०० ताका हिन्दुहरूमाझ लिपि विकसित भइसकेको थिएन । त्यतिबेला धर्मग्रन्थहरू कण्ठ गरेर स्मृतिमा सुरक्षित राख्ने र सन्तानहरूमार्फत त्यसलाई पुस्तान्तरण गर्दै लैजाने परिपाटी थियो । त्यो काम ब्राह्मणहरूले गर्ने गर्थे । अमुक धर्मग्रन्थ अथवा त्यसभित्रका खण्ड अमुक ब्राह्मण कुलका पुरुष सदस्यले कण्ठ गर्ने र छोराहरूलाई पनि कण्ठ गर्न लगाई पुस्तान्तरण गर्दै लैजाने विधान त्यतिबेला थियो । यस्तोमा एउटै ग्रन्थ अथवा त्यसभित्रको खण्ड कण्ठ गर्ने दुई भिन्न परिवारका पुरुष र कन्याबीच विवाह भएमा परिवारको बिँडो थाम्न उनीहरूका छोरा बढी सक्षम हुन्थे । अन्तरजातीय विवाहबाट जन्मिएका सन्तानको सामाजिकीकरणमा घर र मावलका भिन्न संस्कारको प्रभाव परेको हुन्छ । घर र मावल दुवैतिर एउटै संस्कार छ भने कुलपरम्परालाई निरन्तरता दिन सन्तानहरूलाई सजिलो हुन्छ । शास्त्रहरूको पुस्तान्तरणकै लागि सजातीय विवाहलाई प्रश्रय दिनेगरी वर्णव्यवस्थाको उद्भव भएको हो र यसकै कारण कैयौं हिन्दु धर्मग्रन्थ आजका मितिसम्म सुरक्षित रहन सकेका हुन् भन्ने बिन्दर र इस्वारनको मत छ ।

अन्तरजातीय विवाहलाई निरुत्साहित गर्ने हिन्दु शास्त्रहरूले प्रतिलोमलाई बढी वर्जित ठहर्‍याउनुका दुई कारणबारे पनि उनीहरूले चर्चा गरेका छन् । पहिलो, यस्तो गर्दा विवाहका लागि सजातीय स्त्रीहरू फेला नपर्लान् भन्ने सवर्ण पुरुषको चिन्ता कम भयो । दोस्रो, ठूलो भनिएका जातमा पतिको जिविकाका लागि पत्नीहरूको भूमिका बढी हुने हुँदा यसले त्यतिबेलाको सामाजिक आवश्यकता पनि पूरा गरिदियो ।

प्रतिलोमप्रति वर्णव्यवस्थाको अरुचि बुझ्न यति मात्र पर्याप्त हुँदैन । पुरुष र नारीबीचको असमानता र नारीलाई फगत भोग्या ठान्ने सवर्ण पुरुषकेन्द्रित मनोविज्ञानको आलोकमा हेरियो भने मात्र अन्तरजातीय विवाहसम्बन्धी वर्णव्यवस्थाको नारीद्वेषी विधानलाई अझ गहिराइमा पुगेर बुझ्न सकिन्छ ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७७ १२:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×