सुनसान नुनमार्ग- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सुनसान नुनमार्ग

भोटे नुन सम्झँदा बढी त कर्णालीकै चर्चा हुन्छ । त्यसमा पनि मुख्यतः हुम्ला, डोल्पा र मुगुको । हुन पनि कर्णालीलगायत हिमाली भेगका अर्थराजनीतिमा प्रभाव पार्ने मुख्य तत्त्व नै भोटे नुन हो । 
नवीन विभास

काठमाडौँ — नेपाली भान्साबाट भोटे नुन बिलाएकै जुग बिते पनि जनजिब्रोबाट बिलाउन बाँकी छ । भोटे नुनसँगै भोटे ताल्चा र भोटे कुकुर लोक ‘सम्झना सल्लाघारी’ मा भुर्रभुर्र उड्छन् । ती कहिले ‘आहानमेन’ भएर उड्छन् त कहिले ‘गीत’ भएर । कहिले ‘आसिक’ त कहिले ‘मन्त्र’ भएर ।

जस्तो–

उदु बग्ने कर्नालीए, भोट जाने नुन्या (भोटे नुन लिन जाने हटारु) ।

साई बिरानो भएपछि मन लाग्छ रुन्या ।।

(ठारी भाका)

भोटको नुन एइ घर हवइ,

झारी.... ए जुमलै ।

(रोपाइँ घरमा रोपार्नीले झारी गीतमार्फत दिने आसिक । वीरेन्द्र शाही)

चौरी ल भौरी त परिन्य सापिउ,

धापा याङ वर्स्यु रइरा, निन्या रु याङ फोअरा

बा य बाचिप निज्यान्य, बाचीप ये बा निज्यान्य

जै य जा निज्यान्य, जा ये यै निज्यान्य ।

(दुहुना वस्तुभाउले दूध नदिँदा भोटे नुन खुवाउने (मगर खाम/पाङ भाषा) मन्त्र । मन्त्रले चौरी गाईले बोकेको सापी (नुन) भन्छ । बमकुमारी बुढामगर) ।

भोटको नुन, सुन, तामा ताउलो इनै द्याउन हुन

(फाग गीतमार्फत दिने आसिक, प्रताप शाही (९५)

नेपाली लोकमन र नेपाल (मूलतः हिमाली जन) को अर्थराजनीतिमा भोटे नुन कसरी गाँसिएको होला ? तपाईंको मन पनि कहिलेकसो खसखसाउँछ होला, होइन ?

...

कुरो ७१ वर्ष बूढो असारको हो । रुकुम तुसेराबाट छक्कालै १५ वर्षको एकजोर कलिला गोडा आफूजस्तै ‘सङ’ सँग नाना, दाजु, काकु र पागुका गोडा पछ्याउँदै भोटे नुन लिन उकालिन्छ ।

भाषाविद् डेभिड वाटरले तुसेरामै बसी लामो समय मगर खाम/पाङ भाषा अध्ययन गरेका हुन् ।

हो, उही तुसेराका दुई दर्जन जतिको हटारु त्यो हूलले ठूलोखर्क काट्छ । धुरी चढ्छ । उनाम ओर्लन्छ । त्यसपछि ? पिल्मा तर्छ । हूल उकाएर मैमा बास बस्छ ।

जंगलैजंगल उकालो बाटो रिजा, डुले पुग्न पश्चिमोत्तर लाग्छ । नैताले हुँदै झन्डै दुई घण्टा उकालिन्छ । बल्ल हटारु हूल सिङखोला पुग्छ ।

हटारु हूल सिङखोला ओडारमा बास बस्छ । गाउँछन्– घरी ‘नानी लै’ त घरी ‘स्यानिमाय’ । बाटोमा वा बासमा भेटिने अन्य गाउँका हटारुसित पनि यिनै लोकभाका गाउँछन् । मेलापातमा मात्र होइन, नुन हाटका अप्ठेरा बाटो पनि ‘गीत गोडा’ ले छिचोल्छन् ।

वर्षको एकपालि अर्थात् बर्खातिर हटारु हिँड्ने नुने बाटो हो यो । त्यसैले बाटोको नाउँ मात्र छ । नियमित नहिँड्ने बाटोको हाल कस्तो हुँदो हो ? हो, हटारु हिँड्दा बनेको दुब्लो बाटो हो, जसको यो पनि बाटो हो भन्ने ‘बाटोको अङ्ङे’ मात्र छ ।

तिनै नाम मात्रको बाटोमा उकालिँदै हटारु हूल ३९५० मिटर अग्लो पुपाल पुग्छ । डोको बिसाउँछ । पसिना ओभाउँछ ।

पाका हटारु भन्छन्, ‘अब उछट्टे नाच । सबभन्दा पहिले फिरी नाच् ।’

फिरीसहित छ जना पहिलोपालि नुन हाट हिँडेका हटारु हुन् । पहिलोपालि जानेलाई उछट्टे भन्छन् भने तिनलाई नचाउनुलाई उछट्टे नचाउने ।

पाका हटारु नानाभाँती गीत गाउँछन् । गाउन लगाउँछन् । छचनिन्छन् । र, उछट्टेलाई नाच्न लगाउँछन् ।

उछट्टे नाचेको तालमा हटारु हूलबाट खित्का छुट्छ ।

उछट्टे नचाएपछि हटारु तन र मन भुर्र उड्लाजसरी चंगा हुन्छ ।

नाचगानपछि हिँडेको हटारु हूलले अर्बिजा काट्छ । पुर्बाङखोला पुग्छ । उकालिएर ठाङ्ङेको जङ्ला पुगेर वारिपारि आँखा डुलाउँछ । रुकुम–डोल्पाको त्यो सीमामा हूलले पसिना पनि ओभाउँछ ।

जङ्लाबाट ओरालिएको हटारु हूलले बल्ल रिम्नामा सानीभेरी भेट्न हतारिएको ठूलीभेरी वल्लोपट्टिको गाउँ भेट्छ, जुनबेला सूर्यले त्यस दिनका लागि बिदा मागिसकेको हुन्छ ।

हटारु भन्छन्, ‘आइपुगिम्, तारभोट !’

आफ्नो ‘र्‍याङ’ को घरमा हटारु हूलले नुन बोक्ने भारेडोका (सानो प्वालवाल चोयाको डोको) बिसाउँछ । मडुस (काठको बाकस) भरि नुनै नुन देखेर उछट्टे आँखा झन् ‘हलाक्’ हुन्छन् ।

भोलिपल्ट नुन बोकेर हटारु हूल चुइचुइ घरतिर लाग्छ ।

जाँदा या फर्कंदा, रोल्पाको थबाङसहित रुकुमका कारी, कोल, रासी, मई, लुगुम, उनाम, मैका हटारुसँग भेट हुन्छ । कुनैसँगै बासमा त, कुनै गाउँका हटारुसँग बाटोमा ।

तपाईंलाई लाग्यो होला, यो के हटारु किस्सा हो ?

यो त वाग्मती भेट्न हतार गोदावरीखोलासँगै बगेको फिरी बुढामगर (८५) को स्मृतिखोला हो । गोदावरी किनारको टिनछाने टहराभित्र बग्दै ७१ वर्ष पुरानो उही ताराभोट पुग्छिन् । अचेल त सपनामा समेत जान छाडेको ताराभोटको पानीफोटो सम्झेर फिरीले लामो सास फाल्छिन्, ‘फेरि ताराभोट जान यो जुनीमा त कहाँ लेखेको होला र !’

ताराभोटमा अचेल न हटारु लर्को छ न छार्काभोट जाने चौंरीको । न जडानबाट खसान र खसानभन्दा पनि झन औल ओर्लने जाक्ना, घोडा र खच्चरको लर्को लाग्छ ।

फिरीहरू पनि कहिले भोटे नुन लिन ताराभोट पुग्छन् त कहिले छार्काभोट । सायद रोल्पा, रुकुमतिरका हटारुले छार्काभोटजस्तै भोट सम्झेर ताराकोटलाई नाम दिए होलान्, ताराभोट ।

बमकुमारी बुढामगरका अनुसार खस राज्य विस्तारअघि १८ मगरातको एक राज्य हो, ताराकोई । र, खस–नेपालीकरण तथा हिन्दूकरणपछि ताराकोई हुन्छ, ताराकोट ।

ताराभोट भनिने हिमाली उपत्यका हो, जसलाई मानवशास्त्री जेम्स एफ फिसरले नाम दिएका छन्, तिचुरोङ । त्यहाँ ताराकोटसहित गुम्बातारा, तुम्तारा र सहरतारा गरी १९ गाउँ छन् । अहिले डोल्पा जिल्लाको काइके गाउँपालिका हो । तिचुरोङवासीलाई तराली मगर (जनसंख्या ३७१८ जसमा काइके भाषी १२२६ र पोइके (तिचुरोङके) भाषी २४९२) भन्छन् ।

झिलिमिली ताराभोटहरू

सुजित मैनाली (१३ भदौ, २०७७, कान्तिपुर कोसेली) लेख्छन्, ‘नरेन्द्रदेवको पालामा भोटसँगका हिमाली नाकाहरू सहज भएपछि उकालिएको व्यापार मल्लकालसम्म चरमचुलीमा पुगेको थियो ।’

त्यसताका नेपालले किन्ने मुख्य सामान नुन हो । त्यसपछि ऊन अनि सुन ।

सन् १९६० अघिसम्म तिब्बत सीमाका विभिन्न नाका हुँदै नेपाली भान्सा–भान्सामा भोटे नुन पुग्छ ।

तरालीसहित हिमाली भेगका भोट–बर्मेली भाषा परिवारका विभिन्न भाषा बोल्ने समुदायले चौरी, झोपा, च्याङ्ग्रा, चेल, घोडा र खच्चरमा अन्न लदाएर तिब्बत लान्छन् । अन्नसँग भोटे नुन साटेर फर्कन्छन् । कर्णाली र भेरीतिरको कुरा गर्ने हो भने, तिनै नुन लिएर कर्णाली र भेरी नदी किनारैकिनार ओर्लन्छन् । भोटे नुन लिएर अन्न साट्न सुर्खेत, नेपालगन्ज पुग्छन् । जाक्ना (भेडा/बाख्रा) भग्रीहरू भोटे नुन बोकेर राजापुर पुग्छन् । टनकपुर पुग्छन् ।

हुम्ली अनुसन्धाता दीपेन्द्र रोकायाअनुसार, भारतमा अंग्रेज उपनिवेश नहुँदासम्म भोटे नुन लखनउसम्म पुग्छ ।

नुने बाटा नै विश्वका धेरै देशमा मोटर तथा रेलमार्ग बनेका छन् । उपल्लो डोल्पा, हुम्लाका अन्न तथा नुन ओसारपसार गर्ने नुन बाटो त अन्तर्राष्ट्रिय नुने बाटो हुन् भनिन्छ ।

तरालीसहित भोटवर्मेली परिवारको भाषा बोल्ने समुदायको पकडमा रहन्छ, भोटे नुनको व्यापार । यसको मूल कारण हो, तिनका लागि भाषा र भूगोल अनुकूल हुनु । तिनले खसानतिरको खस नेपाली पनि जान्दछन् भने भोटको तिब्बती पनि ।

अनुसन्धाता एवं हुम्ली सांसद छक्कबहादुर लामाका अनुसार उत्तर र दक्षिणमा नुन, ऊन र अन्न विनिमयको गज्जबको व्यापार चलेको हुन्छ, कर्णालीमा ।

लामा थप्छन्, ‘नेपालमा सुनजस्तै मूल्यवान भोटे नुन व्यापारबाट सिंगो कर्णालीले सास फेर्थ्यो ।’

भोटे नुन पांग्राले कर्णालीसहित हिमाली लोकजीवनको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक गाडी गुडेको हुन्छ ।

पश्चिममा भोटे नुनको मूलथलो पुराङबास (ताक्लाकोट) हो भने तिनका मूल नुन हाट यलबाङ (हुम्ला) र सिंजा (जुम्ला) ।

फिरीहरू ताराभोट नुन हाट जाँदा तराईका विभिन्न भागमा भारतीय नुन केन्द्र बनिसकेका हुन्छन् । जसमा मुख्य नुनथलो सुदूरपश्चिममा महेन्द्रनगर, मध्यपश्चिममा नेपालगन्ज, अझ मध्यभागमा बटौली (बुटवल) र पूर्वमा धरान हुन् ।

फिरीहरू भारतीय नुन लिन कोइलाबास जाने क्रम जुन गतिमा बढ्छ, त्योभन्दा पनि तीव्र गतिमा घट्छ, भोटे नुन लिन ताराभोट जाने सिलसिला ।

हटारुले आफ्ना भान्सामा नुन लिन ठूलो जोखिम मोल्छन् ।

चलचित्र कथा खोज्दै म्याग्दी गुर्जा हिमालमुन्तिर पुगेका फिल्म निर्देशक अनिल बुढामगर सुनाउँछन्, ‘भोटे नुन लिन जाँदा कोदालो, बेल्चा र कात्रो लिएर जान्थे रे ।’

हिउँले पुरिएर या लडेर मर्ने हटारुलाई बिदा गर्न कात्रो सामा गरी नुन हाट गएका हुन् ।

रुकुम गोतामकोटका कमारा विष्ट (८८) ले (पोहोर वैशाख…) भोटे नुन लिन जाँदाको सम्झना सकस सुनाएका छन्, ‘पैतला अडिने ठाउँ कोदालोले खन्दै जान्थ्यौं । तल हेर्‍यो, आँखा मन्कने भेरी, माथि पहरा । सातोपुत्लो उतै छाडेर आउँथ्यौँ ।’

(क)

भोटे नुन आउट, भारतीय नुन इन

भारतीय नुनले नेपाली भान्साबाट भोटे नुन विस्थापित गर्छ । कसरी ?

१. चीनले तिब्बत निल्नु

उत्तर च्याङ (हिमालदेखि उत्तर तिब्बती चिसो पठार) को भोटे नुन र दक्षिण रोङ (हिमालदेखि दक्षिणका खोंच) को अन्न साटफेरबाट परापूर्वकालदेखि हिमाली जनजीवन जिएको हो ।

सन् १९५९ मा चीनले तिब्बत लिन्छ । तिब्बती शरणार्थीले विद्रोह गर्छन् । सुरक्षा बहानामा चीनले सीमानाका कडा बनाउँदै आउजाउ रोक्छ । मानिस आउजाउसहित नेपाली वस्तुभाउलाई चरन उपभोग गर्न पनि रोक लगाउँछ । भोटे नुनको भाउ बढाउँछ । अन्न र नुन सीमाहाट बन्द गर्छ ।

माथि तिब्बतमा नेपाली वस्तुभाउ चराउन रोक्छ भने तल सामुदायिक वनले । फलस्वरूप हिमालीजनको ‘उधौली–उभौली जीवनपद्धति’ नै नराम्ररी खलबलिन्छ ।

राणाकालमा हिमाली भेगका भेडा/बाख्रा चराउन ‘सनद’ अन्तर्गत चरन अधिकार दिएको हुन्छ । त्यो अधिकार सामुदायिक वनले खोस्छ ।

परम्परागत भोटे नुन र ऊनमा आधारित र पशुपालनमा आधारित व्यवसाय धराशायी हुन्छ ।

‘हिमालयन टेडर्स’ मा क्रिस्टोफ भान फुरेर हइमेन्डर्फले पुराङबास (ताक्लाकोट) लाई मात्र चीनले व्यापार अनुमति दिएको उल्लेख गरेका छन् ।

चीनले कब्जा गरेपछि सडक र रेलमार्गले जोड्दै तिब्बतमा खेतीपाती पनि थाल्छ ।

सोमत घिमिरेले ‘जुर्मुराएको बखत’ मा से–फोक्सुण्डोका छिरिङ लामालाई उद्धृत गर्छन्, ‘पहिलेपहिले हामी जौ, फापर, उवा भेडालाई बोकाएर तिब्बत जान्थ्यौँ । नुन लिएर तलतिरका जिल्लामा बेच्थ्यौँ । हाम्रो इज्जत ठूलो थियो । तिब्बतमा अन्न हुँदैनथ्यो । अहिले ठीक उल्टो । कस्तो ठाउँमा के फल्छ, तिब्बत सरकारले बुझ्यो । तर, हाम्रो सरकारले बुझेन । आजकाल त जौ, फापर र उवा पनि तिब्बतबाट ल्याउन थालेका छौँ । हिजोका बेच्ने त हामी किन्ने भयौँ । हेर्नुस् त, कहाँको इज्जत कहाँ पुग्यो (११७–१८) ।’

अनुसन्धाता एवं हुम्ली सांसद छक्कबहादुर लामा कथन छ, ‘हिजो ‘दक्षिणबाट खाद्यान्न र उत्तरबाट नुन’ बन्ने परम्परागत उक्ति आज ‘उत्तरबाट खाद्यान्न र दक्षिणबाट नुन’ भन्नुपर्ने अवस्था छ ।’

२. भारतीय नुन राजनीति

नेपाली भान्सा अहिले भारतीय नुनको कब्जामा छ ।

कल्याण रोका लेख्छन्, ‘नेपालमा साल्ट रोडहरू भत्काउन र भारतीय नुनले नेपालको बजार कब्जा गर्न सन् १९६० को देशकमा एक रणनीति बनायो (१५ फागुन, २०७३, अनलाइनखबर) ।’

रणनीति हो– नेपालीका गलगाँड समस्या समाधान आयोडिनयुक्त नुन हो भन्ने प्रोपोगान्डा । रोकाका अनुसार, सन् १९७३ सम्म त नेपालमा नुन बेच्ने साल्ट ट्रेडिङ कर्पोरेसनमार्फत भारतले नेपालको नुन बजार कब्जा गरिसक्छ ।

विसं २०३० पछि पहाडी जिल्लामा भारतीय नुन सुपथ मूल्यमै पुग्न थाल्छ । पहाडी जिल्लामा पुगेको तीन वर्षपछि ‘हिमाली क्षेत्रमा बढी गलगाँड लागेको’ भन्दै अनुदानमा भारतीय नुन हिमाली जिल्लामा पनि पुग्छ ।

सांसद लामा भन्छन्, ‘भोटे नुनले गलगाँड हुँदो हो त सबभन्दा बढी गलगाँडे तिव्बतमा हुनुपर्ने । तर छैनन् त !’

३. महेन्द्र राजमार्ग

अंग्रेजले भारत उपनिवेश बनाएपछि भोटे नुन व्यापार खुम्चिन्छ । कारण, अंग्रेजले भारतमा रेलमार्ग बनाउनु अनि नेपाल र भारत बाटोले जोड्नु ।

रेलमार्गले समुद्री नुन सस्तोमै विभिन्न भागमा पुग्छ ।

यता, नेपालमा राजा महेन्द्रले बाटो खनाउँछन् । बन्छ, महेन्द्र राजमार्ग । चुरेमुन्तिर खनेको बाटो मेची–महाकाली पुग्छ ।

महेन्द्र राजमार्ग बनेपछि भारतीय नुन नेपालमा सस्तोमै भित्रिन थाल्छ ।

(ख)

भान्सामा भोटे नुन नहुँदा

नेपाली भान्साबाट भारतीय नुनले भोटे नुन विस्थापित गरेपछि हिमाली जनजीवन सबभन्दा बढ्ता प्रभावित हुन्छ । त्यसमा पनि भोटबर्मेली भाषा परिवारका भाषा बोल्ने समुदायका आर्थिक जीवन सबभन्दा बिथोलिन्छ ।

१. जडान–खसान सम्बन्ध

परापूर्वकालदेखि नै भोटे नुनले हिमालपारि र वारिका समुदायसहित र हिमालदेखि तल्लो भेगका समुदायलाई जोड्छ । धार्मिक रूपमा बौद्ध र हिन्दु धर्मावलम्बीलाई ।

‘हिमालयन टेडर्स’ मास्फे भान फुरेर हइमेन्डर्फ लेख्छन्, ‘खुम्बु, वालुङचुङ, थाकखोला, डोल्पो र ताराकोटको व्यापार तिब्बत बर्मन बोल्ने बुद्धिस्टको हातमा रहन्छ । जसले तिब्बत र तलका हिन्दुसँग जोड्छन् ।’

तरालीलगायत भोटबर्मेली भाषा परिवारका भाषा बोल्ने समुदायले तिब्बतीलाई चिनो, कागुनोजस्ता हिमाली अन्न दिएर भोटे नुन साट्छन् । त्यो नुनसित फेरि खस नेपाली भाषी खसानभन्दा अझ औल ओर्लेर अन्न साट्छन् ।

माथ्लो डोल्पालगायतका कर्णालीका हिमाली भेगका भोटबर्मेली भाषा परिवारको भाषा बोल्ने बौद्धमार्गीको क्षेत्र हो, जडान । जडानमुनि बस्ने खसभाषी हिन्दु धर्मावलम्बीको क्षेत्र हो, खसान ।

तिब्बती (भोट), जडान र खसानलगायतका समुदायलाई जोड्न ‘इष्ट/मित्र’ जनाउने एउटा साइनो गाँस्छन्, जसलाई तराली मगरलगायत स्थानीय भाषामा नेहचाङ भन्छन् । मगर खाम/पाङभाषी र्‍याङ भन्छन् । खसभाषीले मीत भन्छन् । इष्ट भन्छन् ।

हुम्ली सांसद लामाका अनुसार, वस्तु विनिमय बजार ग्यारेन्टी गर्ने काम त्यस क्षेत्रका पवित्र तीर्थस्थल (कैलाश मानसरोवर) लाई साक्षी राखी जाड (भोटे) र खसिया (खस) बीच मित्रको सम्बन्ध गाँस्ने प्रचलन थियो ।

‘विगतको डोल्पा’ मा सन्तराम हिराचन लेख्छन्, ‘आफ्ना इष्टबाहेक अन्यसँग व्यापार गर्न पाइन्न । त्यसले जसको बढी इष्ट छन् उनै अनाजको धनी । इष्ट नहुनेले व्यापार गर्न पाऊ भनी धेरै इष्ट हुनेसँग मागेर व्यापार गर्थे । केही पैसा लिई अर्कैलाई इष्ट बिक्री गरी अब उप्रान्त फलाना दरामध्ये फलाना गाउँका मेरा इष्टसँग तपाईंले व्यापार गर्न पाउने गरी मेरो हक छाडी बिक्री गरिदिएको छु भनेर कागतपत्र पनि हुन्थ्यो (१२४) ।’

स्मरणीय के भने, दाजुभाइबीच ‘इष्ट’ अंशबन्डा हुन्छ ।

भोटे नुनसँगै नेहच्याङ नामक साइनोले जोड्ने ‘सम्बन्ध’ पनि बिलाएको छ । ‘ट्रान्स हिमालयन ट्रेडर्स’ मा जेम्स एफ. फिसरले हुम्ला केर्मीका गेबु (गाउँको प्रमुख) लाई उद्धृत गर्छन्, ‘अछामको इष्टकहाँ गएपछि गेबु धेरै दुःखी हुन्छन् । पहिले त हिन्दु गाउँमा नुन लिएर पुग्दा राजालाई जस्तो सत्कार गर्ने इष्टले फोहोरी भोटे व्यवहार गरे (२६६) ।’


...

भोटे नुन सम्झँदा बढी त कर्णालीकै चर्चा हुन्छ । त्यसमा पनि मुख्यतः हुम्ला, डोल्पा र मुगुको । हुन पनि कर्णालीलगायत हिमाली भेगका अर्थराजनीतिमा प्रभाव पार्ने मुख्य तत्त्व नै भोटे नुन हो ।

१२ देखि १८ औं शताब्दी मध्यकालीन युग कर्णालीको गौरवमय छ, भन्छन् । ‘फुड क्राइसिस इन कर्णाली’ मा जगन्नाथ अधिकारीले रमेश खड्का (१९९९) लाई उद्धृत गर्छन्, ‘कर्णाली नवौंदेखि १८ औं शताब्दीसम्म धेरै सभ्य र सम्पन्न थियो ।’

अधिकारी विभिन्न अध्ययनहरूलाई हवाला दिँदै ‘बाइसे राज्य हुँदै गोर्खा विस्तारपछि कर्णाली साँच्चि ओरालिएको, राणा शासन (१९०३ देखि २००७) कर्णालीको सबभन्दा कालो अवधि’ भन्छन् ।

हुन पनि १८९० देखि राणाले राजापुर बसाएपछि, नेपालगन्ज, दाङमा बस्ती बसेपछि त भोटे नुन बजार टीबी लागेको मानिसजसरी चक्रक्क सुक्छ । भोटे नुनसँगै साल्ट रोडहरू बिलाउँछन् । र, अन्तमा नेपालको हिमाली क्षेत्रको अर्थप्रणाली नै ध्वस्त हुन्छ ।

‘राजा आँखा’ लागेर पनि हिमाली भेग सीमान्तकृत भएको हो भन्नलाई हुम्ली सांसद लामाले महेन्द्र–किस्सा सुनाउँछन्— एकपालि राजा महेन्द्र रारा ताल हेर्न मुगु गएछन् । चलाख राजा मन एक जना भोटेलाई देखेर खसखसाएछ ।

राजा महेन्द्र– तिम्रो राजा को हो ?

भोटे– दलाई लामा ।

राजा महेन्द्र– ट्वाँ ।

त्यसपछि ?

महेन्द्रले तिब्बती र नेपाली जनताको जनसम्बन्ध तोड्छन् । त्यसपछि सरकार र सरकारबीचको सम्बन्धमै सीमित हुन्छ ।

२. बहुपति प्रथा

भोटे नुन व्यापार सुकेपछि बहुपति प्रथा पनि खलबलिन्छ ।

हिमाली क्षेत्र अर्थात् कर्णालीको उत्तरी ‘जडान’ क्षेत्रमा तिब्बतीभाषीहरूबीच मातृसत्तात्मक व्यवस्थामा आधारित बहुपति (सबै भाइका एक पत्नी हुने वैवाहिक पद्धति) स्वीकार्य छ भने ‘खसान’ क्षेत्रमा खसहरूबीच पितृसत्तात्मक सामाजिक व्यवस्थामा आधारित बहुपत्नी (एक लोग्नेका एकभन्दा बढी पत्नी हुने वैवाहिक पद्धति) ।

‘समृद्ध कर्णालीको दुःख’ मा छक्कबहादुर लामा र दीपेन्द्र रोकाया लेख्छन्, ‘जब कर्नाली क्षेत्र आर्थिक रूपमा विस्तारै वस्तु विनिमयबाट बजारमुखी अर्थतन्त्रतर्फ र सामाजिक रूपमा पनि प्राग ऐतिहासिक अवस्थाबाट फेरिन थाल्यो तब दुई लैंगिक अतिवादमा आधारित वैवाहिक पद्धति हट्दै छ ।’

भोटे नुनसँगै हिमाली जनजीवन यति बिथोलिन्छ कि, ठूलो संख्यामा नेपालका विभिन्न भूभागमा तिनले बसाइ सर्छन् त कति भारतको पहाडी भूभागमा ।

स्थानीय तिचुरोङ एवं अनुसन्धाता जगबहादुर बुढामगरका अनुसार, तरालीमगरले भोटे नुन व्यापार बिलाएपछि पटुका व्यापार गर्छन् । त्यो पनि सेलाएपछि यार्चागुम्बु (यार्सागुम्बा) ।

(ग)

भोटे नुन पुनर्जीवन कि भारतीय नुन निरन्तरता ?

नेपालको उत्तरी भेग हटारुले छाडेको बास भएको छ । न भोटे नुन छ न हटारु । न जाक्ना लर्को न च्यांग्रा र घोडाका । अब भोटे नुन बचेको छ त, हटारुका सम्झना, लोकमनका गीत, आसिक र मन्त्रमा मात्र ।

भोटे नुनबिनाको अलिनो हिमाली भेगलाई नेपाल सरकार ‘भौगोलिक विकटता’ को बहाना बनाएर हाइसोके भई बसेको छ । सन्चो–बिसन्चो सुन्न न समाजवादतिर मुख फर्काएको समृद्धि नारावाल सरकारसित रुचि छ न त हुती नै ।

के भोटे नुनले पुनर्जीवन पाउला ?

पुनर्जीवन नै नपाए नि, भरथेग होला कि भन्ने छनक देखिन थालेको छ । छनक हो, बिलाएका साल्ट रोड हुँदै चीनले सिल्क रोड र सल्ट रुटबाट मोटर र रेल बाटो खन्न खोज्नु ।

हुम्ला र डोल्पाका साल्ट रोड अन्तर्राष्ट्रिय ‘नुन बाटो’ हुन् ।

यसैगरी, भारतीय नाकाबन्दीताका नेपालसँग थप सात सीमानाका खुलाउन चीनले सहमति जनाएको छ । ती हुन्— ओलाङचुङ्गोला, किमाथाङ्का, लामाबगर, लार्के, कोरोला, नग्चा र हिल्सा ।

‘रासायनिक परीक्षणले गुणस्तरीय नुन रहेको’ खानी विभागका प्रवक्ता डा.जनकबहादुर चन्दलाई उद्धृत गर्दै हिमालखबर (१८ असार, २०७७) ले लेखेको ‘मुस्ताङ बारागुङ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिका नर्सिङखोलाको नुन खानी उत्खनन’ समाचार समाचारमै सीमित छ । जोमसोमबाट ३० किमि टाढा छुसाङको तेताङ क्षेत्रको नुनखानी दुई दशकदेखि बन्द छ ।

सवाल हाम्रै नेपाली नुनको हो । नेपाली नुनले नपुगे बल्ल भोटे नुन किन्ने कि भारतीय नुन किन्ने सवाल उठ्ला । त्यसैले चासो न भारतीय नुनको निरन्तरता हो न त भोटे नुन पुनर्जीवन । सवाल हो, भोटे नुन बिलाएपछि झन् सीमान्त हिमालीजनलाई मूलधारमा ल्याउनु । महिला, दलित, आदिवासी, मधेस, विकलांगसँगै हिमाली भेगका आङमा लोकतन्त्र र गणतन्त्र घाम नलागी आउने समाजवाद र बन्ने समृद्ध नेपालको अनुहार कति सुन्दर होला ?

तपाईंले कल्पना गर्नुभएको छ ?

(शनिबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करण ‘शनिबार विशेष’बाट ।)

प्रकाशित : पुस १०, २०७७ १८:५३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

काकाकुल कोइलाबास

बुटवलदेखि पश्चिम र नेपालगन्जदेखि पूर्वको मूल नाका कोइलाबास गुमनाम भएको छ । काकाकुल भएको छ । ‘कोमा–नाका’ भएको छ । के यहाँको क्रन्दन सिंहदबार नपुगरै कोइलाबास ‘उठीबास’ भएको हो ?
नवीन विभास

लोककथन छ, ‘सुन नभए नि हुन्छ, मानिसलाई नुन नभई हुन्न ।’सञ्जोग ! नहुँदा पनि हुने ‘सुन’ यतिबेला जुगकै सर्वाधिक महँगो छ ।


रापती, रोल्पा, लुङ्रीखोला सुनछहारी वरपर स्थानीय बालुवा चालेर ‘सुन जोहो’ गर्न सक्छन् । तर, मानिसलाई नभई नहुने ‘नुन जोहो’ गर्न भने सिंगो रापती (कम्तीमा वर्षको एकपालि) आधा महिनाको समय सँगालेर कोइलाबास झर्छ, जुन नुनथला दाङ सदरमुकाम घोराहीदेखि ५६ किलोमिटर दक्षिण–पूर्व नाका (भारतसँग) मा छ, जो कुनै जुगको व्यापारिक ‘साल्ट सिटी’ र नेपालको एक मुख्य निर्यात नाका पनि हो ।

सबभन्दा नजिकको नाका कोइलाबासबाट भित्रिने सामान रापतीवासीलाई छरितो, सस्तो र सुलभ हुन्छ । कोइलाबासनजिक छन्, भारतीय सहर कानपुर, लखनउ, बनारस आदि ।

दुःखद कुरो, बुटवलदेखि पश्चिम र नेपालगन्जदेखि पूर्वको मूल नाका कोइलाबास भने गुमनाम भएको छ । काकाकुल भएको छ । ‘कोमा–नाका’ भएको छ ।

के कोइलाबासको क्रन्दन सिंहदरवार नपुगेरै कोइलाबास ‘उठीबास’ भएको हो ?

तथ्य छ–

  • कोइलाबासवाल दाङको छिमेकी रोल्पाबाट पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड नेपालको कार्यकारी प्रमुख प्रधानमन्त्री पदधारण गर्छन् ।
  • कोइलाबास रहेको जिल्ला दाङकै शंकर पोखरेल पाँच नम्बर प्रदेश मुख्यमन्त्री छन् ।
  • रोल्पाका ओनसरी घर्तीमगर र कृष्णबहादुर महरा सभामुख बन्छन् । बालाराम घर्तीमगर र परशुनारायण चौधरीहरू पञ्चायतकालमा मन्त्री ।
  • कोइलाबासको प्रत्यक्ष भोटबाट खुमबहादुर खड्का सिंहदरबार पुग्छन् । पटकपटक मन्त्री बन्छन् ।

खैर, यी तथ्य तपसिलमा राखौँ । सिर्फ एक सेकेन्ड कल्पौँ कि, ‘मान्नाम उल्टिएर’ कोइलाबासको लाली जोवन फर्किएछ भने कस्तो बास होला, कोइलाबास ?

सिर्फ सेकेन्ड सही, कल्पना गरौँ । र, मिल्छ भने मेसो मिलाम्, एक बास भए नि, कोइलाबास बासको ।

...नलाऊ सारी कोइलाबास बजारको

लाऊ सारी हजारको

नलाऊ सारी कोइलाबास बजारको

रोल्पाली वनपाखामा दाउरा काट्दाखेरिको टाक्कटुक्क ट्युन र सोत्तर सोर्दा सारामसोरम सुरमा सुसेलिने ‘गीत गेडा’ हो, यो । ‘बाला जोवन’ मा सुनेको कोइलाबास लोरी सिलुक अहिले पनि खुटुखुटु ‘बारुली (बाडुल्की)’ लाग्छ । जस्तो– साना आँखावाल भारेडोकाको मुख मसिनो डोरीले बुनेको जाली (जालजस्तो) ले ढाक्छ । जालीले छोपेको भारेडोकाभित्र हुन्छ— जडीबुटी, घिउ, गाँजा रेसाबाट बुनेका बोल्ला । कम्तीमा आधा महिनालाई पुग्ने सिन्की, मारेको साग (सागको सुकुटी), खाजा (मकै, भटमास, भाङ (गाँजाको फल) भुटेर मिसाएको) र पिठो (मकै र गहुँको पिठो) । खाना खाने र पकाउने भाँडाबर्तन ।

भरिभराउ भारेडोका हटारु टाउकोमा बर्रे (नाम्लो) र कुममा खकन्नाले बोकेर घंघारुको लौरो टेक्दै (तिहार सेलाएको केही दिनपछि, कम्तीमा घरको एक जना) रोल्पाको सुदूर जैपा गाउँ नै कोइलाबास ‘हटारु हाट’ हिँड्छ । पश्चिम नेपालतिर नुन बोक्न जाने मान्छेलाई ‘हटारु’ भन्छन् त जानुलाई ‘हाट’ ।

हटारु बास बस्छ— दुब्लो चुनबाङगार (खोला) तरेर पहिलो बास चप्का, ओबाङ, सिस्ने वा तार्केबाङ । त्यसपछि क्रमशः घर्तीगाउँ, थुर्पा, तिला, कल्चुओडार, राइबाङ, भाङ्ङुबारी, धुम्बास, खुम्बास, होलेरी, काकपानी, दाङछिरी, कोइलाखानी, दुईखोली, बगाले, घोराही, कुइरेपानी, मस्कोट, कुलमोर, लमही ।

ढाङ्ढुङ्गारसँग दुईखोलीमा पार्टी एकता गरेको त्यो दुब्लो चुनबाङ्गार त तार्केबाङमा चिउरागारसँग मिसिएर मारी बन्छ । झिम्रुकसँग मिसिएर तन्नेरिँदै गढवा टेक्न हटारुले तर्दा मारी त रापती भइसकेको हुन्छ ।

हटारु हूल रापती तरेर तीन हवा (सेमरहवा, गढवा र कक्रहवा) र तीन बास (ज्याम्नेबास, आमबास र इमिलीबास) मा बास बस्छ । पेदी, सिसुवारा, चोरखोली, बुर्निया पुग्छ ।

अनि ?

झन्डै एक हप्ता वरपर हटारु हुल (दङाली वामनेता देवी पोखरेलको शब्दमा) ‘खनेर होइन, हिँडेर बनेको बाटो’ भएर कोइलाबास पुग्छ ।

दर्जनभन्दा माथिको संख्यावाल हटारु हूल कतै ओढारमा बास बस्छ कतै ठूलो रूखमुनि त कतै सम्म (सुत्न मिल्ने) पाखामा ।

रुकुम, रोल्पा, प्यूठान, सल्यान, दाङबाट झरेको हटारु हूल कोइलाबासमा भारेडोका खन्याउँछ— (ओढ्ने लुगा, खानेकुरा र खाने, पकाउने भाँडाबर्तन बाँकी राखेर) रित्तिएको भारेडोकामा एकेक गरी भरिन्छ–

  • वर्ष दिन धान्ने नुनले ।
  • किसानगिरी गर्ने (कुटो, कोदालो, फरुवा, आँसी (हँसिया), हलोको फाला, गैती, बेल्चा बनाउने फलाम), तामाको गाग्रा र खाना खाने थाल, बुट्का (कचौरा) ले ।
  • कम्तीमा एक वर्षका लागि परिवारको आङ ढाक्ने लुगालत्ताका साथै ‘माथि’ जाने बाटो (कात्रो) ले ।
  • गुर (भेली) र सिद्राले ।

‘कोइलाबास’ बोकेर हटारु हूल गाउँ फर्कन्छ, ‘कतै साइली बरै त कतै स्यानीमाय गीत’ ले तान्दै ।

यसरी, कम्तीमा वर्षको एकपालि रापती कोइलाबासखोला किनारमा अवस्थित कोइलाबास नुन लिन झर्छ ।

रोल्पा राङ्कोट जैपाबाट झर्ने हटारु हूल मेरो च्याप्जुको हो । जिजुको हो । बाजेको हो । बाबैको हो । (दाजुको पालामा त कोइलाबास घोराही सरिसकेको हुन्छ ।)

हटारुसँगै राँगा र घोडा कोइलाबास लर्को लाग्छ । यति ठूलो लर्को कि, बूढापाकाहरू त राँगा र घोडाका पिसाबको ‘भल (बाढी)’ बग्थ्यो भन्छन् ।

लर्को लाग्छ, ज्याला मजदुरी गर्न कालापार (भारत) जाने कालापारे, भारतीय सेनामा भर्तीवाल लाहुरेका । लेखपढ गर्न जाने (प्रायः बाहुन ठिटा) र काशीबास जाने (सबैजसो बाहुन वृद्धवृद्धा) लर्को पनि लाग्छ ।

घोडा, राँगा र मानिसका काँध चढेर जडीबुटीजस्ता सम्पदासहित तोरी, धान, मकै, गहुँ पनि कोइलाबास पुग्छ ।

स्थानीय पत्रकार राधेश्याम गुप्ता लेख्छन्, ‘सेतो कपडाको सिंगै थान किनेको देखेर अचम्म लाग्यो । सोधेपछि हटारुले भने— सिरक छेउला बनाए पनि भयो, मरेपछि कात्रो बनाए पनि भयो । मान्छे परानीको के भर ? मरेपछि सेतो कपडा चाहियो । कोइलाबास टाढा छ ।’

घोराही चौघेरास्थित मन्दिरबाट हरेक चैतमा रत्ननाथ पैदल (माओवादी जनयुद्धका कारण गाडीमा जान थाल्छन्) पुग्छन्, भारतको पाटन । भन्छन्, चौघेराबाट रत्ननाथ दाजु पाटनमा बहिनी भेट्न गएकाले यस्तो चलन चलेको हो । देवी पोखरेलका अनुसार, ८/१० दिने पाटनदेवी मेलामा बम्बई र कानपुरबाट समेत व्यापारी पुग्छन् । नेपालबाट पनि धान, तोरीलगायतका समान लिएर जान्छन् । चौघेराबाट पाटन (कोइलाबासबाट २५ किलोमिटर) जानेक्रम जारी छ ।

कोइलाबासमा भन्सार, प्रहरी ठाना, दूरसञ्चार, साल्ट ट्रेडिङ कम्पनी, हुलाक, विद्युत्, सटही काउन्टर, स्वास्थ्य चौकीलगायतका सरकारी अड्डा हुन्छन् ।

नेपालपट्टि २०३० देखि कोइलाबास–लमही बस चल्छ भने भारतपट्टि बसका साथै जरुवा (कोइलाबासबाट चार किलोमिटर) रेल । कोइलाबासबाट नजिकको भारतीय सहर तुलसीपुर (कोइलाबासबाट २४ किलोमिटर) । नजिक छन्, कानपुर, लखनउ, बनारस आदि सहर । जरुवा र तुलसीपुरबाट नेपालीहरू भारतका विभिन्न भागमा छरिन्छन् ।

कोइलाबासले सबभन्दा बढी तोरी निर्यात गर्छ । भनिन्छ, त्यसताका नेपालको मुख्य निर्यात नाकामध्ये कोइलाबास एक हो ।

‘खोलाको ढुंगाभन्दा बढी नुनको ढेर हुन्थ्यो । ढेर ढलेर केटाकेटी चाँपिएरै मर्थे,’ गोडा राख्ने ठाउँसमेत नहुने ‘त्यो’ कोइलाबास सम्झेर कोइलाबास डाँडागाउँका जितकुमारी रोकामगर (७४) र राधिका सिंह (७१) नोस्टाल्जिक हुन्छन्, ‘झिलिमिली कोइलाबास त हेर्दाहेर्दै हाम्रै आँखामा सुनसान भयो ।’

लेखक निमबहादुर थापा लेख्छन्, ‘कोइलाबास नाका दुई सय वर्ष पुरानो छ ।’

नुनथलो कोइलाबास

लेखक छविलाल कोपिला र कोइलाबासे वडा सदस्य नारायणसिंह थापामगरलाई पछ्याएर फागुन पहिलो साता पुर्खाको नुनथलो कोइलाबास पुग्छु ।

एक वृद्ध मध्याह्न घाममा पावर एकदमै कम भएको बेला बल्ने बल्बजसरी आँखा चिमचिमाउँदै उठ्छन् । जुन आँखा कोइलाबासखोलाजसरी भासिएका छन् त कोइलाबासे कुवाजसरी सुक्खा । चाउरिएको गाला समाएर कति दारी उभिएका छन् त कति सुतेका ।

एकचौथाइ छानोले छाडिसकेको खरछाने कटेरोअगिल्तिर सडकमै बूढो काठको खाटमा ती वृद्ध र कलेजीरङे पाठो विपरीत दिशातिर फर्केर सुतेका हुन्छन् । छेवैमा उत्तानो थोत्रो साइकल मस्त निद्रामा हुन्छ ।

वडा सदस्यको गला गाँस्दै ती वृद्धले कोइलाबासी छाती, मुटु, आँखा, नाक, गल्ली, भित्ता, रूख, घर, मन्दिर, मस्जिद देखाउँछन् ।

सुन्दै/हेर्दै खोज्छु–

जेई (आमा) ले नुनको भारी बिसाएको । ठूल्दाजुलाई पढाउन जेईले बुनेको बोल्ला (गाँजाको रेसाले बुनेको लुगा) र सोमा (जडीबुटी) बेचेको बान्ने (भारतीय मूलका व्यापारीलाई रापतीतिर बान्ने वा बनिया भन्छन्) को दुकान । बाजेले बोईलाई मसुरे गुन्ने (गुन्यु) किन्देको । पुर्खाका सपना र रहर मौवा (महुवा) मा मौलाउँदै लैबरी खेलेजसरी खोज्छु ।

कान थाप्छु, जेईबाबैले नुन बोक्दा सुसेलेका सुस्केरा सालका पातसँगै फर्फराइरहेछन् जसरी । आँखाले उही हटारु लर्कोमा जेईबाबै खोज्छ, जसरी तिर्खाएको ऊँटले मरुभूमिमा पानी खोज्छ ।

‘कोइलाबास बजार र कोइलाबासखोला सुके । पानीबिना कहाँ कहार ? कहार पनि सुक्यो,’ थोत्रो खाटमा बसी वृद्ध हरिराम कहार (६५) उदासिन्छन् ।

कहार कविता पानीमै फुल्छ । पानीमै झुल्छ । पानीले नै कहार कथा लेख्छ । त्यसैले कहारको घाम भने पनि पानी भने पनि, पानी नै पानी हो । कुल मिलाएर, कहार कहानी नै पानी हो ।

पानीमै जिन्दगानी हुने भएकाले नै होला, कहारलाई दिइएको ‘पानीको जिम्मा’ (मधेसतिर भोजभटेरमा पानीको सम्पूर्ण जिम्मा कहारलाई दिने चलन छ) ।

‘पानीको एक आना पैसा दिन्थे,’ बाँसको बाँका नामक डाँडीमा दुईतिर डोरीमा टिनको बाकसमा कोइलाबासमा घरघर पानी पुर्‍याएको हरिराम सम्झन्छन् ।

कहारको कोइलाबास बजारले पनि कोइलाबासखोला नामक भेन्टिलेटर सहाराले सास फेरेको हो । भलै, १३ पक्कीसहित २२ कुवा कोइलाबासमा हुन्छन् ।

स्कुलछेवैको एउटा कुवामा पानी पालो कुरिरहेछन्, झन्डै दर्जन महिला । भन्छन्, ‘केही दिनपछि त मध्यरातमै पानी भर्ने लाइन लाग्छ । कहिले दुई–चार लोटा बाँड्छौँ कहिले रित्तै फर्कन्छौँ ।’

कोइलाबासखोलासँग सति जान अन्कनाएका कुवाका पानी पनि भारतीय सीमा सुरक्षा बलको बोरिङले तानेपछि ‘कोइलाबासे पानी, एकादेशको ‘कहानी’ भएको छ ।

‘कोइलाबासखोलामा घुँडामाथिमाथि पानी हुन्थ्यो,’ भासिएको कोइलाबासखोलामा हिँडिरहेका कमिला देखाउँछिन् जितकुमारी रोकामगर, ‘ढुंगा, गिट्टी र बालुवा बेचेपछि पानी पत्तालियो, गहिरो कुवाभन्दा पनि तल कहाँ हो कहाँ ।’

स्कुले पाठ्यपुस्तकमा पढेको चल्तीको बालगीत ‘कुखुरी काँ’ वाल पाना पल्टन्छ ।

जितकुमारीलाई सोध्छु, ‘खै खोला ?’

भन्छिन्, ‘सुक्यो ।’

ढुङ्गा, गिट्टी, बालुवा, माटो र वनस्पतिसँगै कोइलाबासखोला पनि हिँडेछ । खोलाबिना कोइलाबासमा कसरी जिउनु कुवामा पानी ? हिँडेछ, कुवाको पानी पनि ।

मानव सभ्यता नै नदी किनारमा झुल्किएर झुलेको हो । कोइलाबासखोलासँगै कुवा पनि सुकेपछि कसरी हराभरा होऊन्, हरिराम कहार ∕ पानी र कहार त नङमासु पो हुन् त !

५३,१५९ जनसंख्यावाल (२०६८ को जनगणनाअनुसार) अल्पसंख्यक मधेसी समुदाय हो । पत्रकार बेचु गौडका अनुसार, कोही कहार गौड लेख्छन् कोही महरा त कोही महतो । पूर्व कोसीदेखि पश्चिम नेपालगन्जसम्म छरिएको कहारको अलि बाक्लो थलो बारा, पर्सा, नवलपरासी र कपिलवस्तुमा भेटिन्छ ।

पत्रकार गौड भन्छन्, ‘अहिलेसम्म कुनै कहार गाउँपालिका अध्यक्ष कुर्सीमा समेत पुगेका छैनन् ।’

पानीसँगै कहार पनि कोइलाबासबाट उठिबास भएका छन् । बचेका जम्मा हरिरामसहित तीन घरधुरी । कोइलाबासमा कहाँ कहार बास छ र ? हरिराम पाँचपुत्र भारतमा मजदुरी गर्छन् । तीन छोरीका बिहेवारी पनि भारतमै भएको छ । कहारपुत्र कोइलाबासमै आठ कक्षा पढेका हुन् । नौ कक्षा उक्लन त गढवा पुग्नुपर्छ । गाउँपालिका राजधानी गढवा कोइलाबासबाट चुरे काटेर २६ किलोमिटर टाढा रापती नदी किनारमा छ ।

हरिराम खलक र उनका छिमेकी कसैले घर त कसैले घडेरी त कसैले खुसी कोइलाबासमै छाडेर लाखापाखा लागेका छन् । बान्ने आफ्नै थलो (प्रायः बहराइच र लखनउ) फर्केका छन् त कति गढवा, लमही, घोराही पुगेका छन् ।

सांसद इन्द्रजित चौधरीका अनुसार, कोइलाबास बजारको आधा जमिन त नेता रणबहादुर शाहको छ । त्यसपछि परशुनारायण चौधरीको । थोरै घरजग्गावाल पनि कति दाङको तुलसीपुरमा छन् त कति नारायणपुर ।

‘चुनावमा आधाभन्दा बढी मतदाता त बसमा बोकेर कोइलाबास लानुपर्छ,’ सांसद चौधरी भन्छन् ।

कोइलाबासबजारमा ६५ घरधुरी छन्– तीन कहार, एक भङ्ङी, सात दलित, दुदुई बाहुन र मगर, एक तामाङ, तीन नेवार । बाँकी घरधुरी मुसलमान । कोइलाबासखोलापारि डाँडागाउँमा दलित, मगर, क्षत्री, बाहुन र गुरुङ गरी ३६ घरधुरी छन् ।

४४९ मतदातावाल साबिक कोइलाबास गाविस अहिले गढवा गाउँपालिका वडा नम्बर ८ भएको छ ।

***

वृद्ध हरिरामको वृद्ध खाटनजिक रातो भालेले मुन्टो तन्काउँछ । लाग्छ, बास्न खोज्दै छ । हरिराम ‘तुरतुर तुरतुर’ भन्दै डाक्छन् । त्यसपछि आग्रह गर्छन्, ‘बास ।’ भाले बासेका याम उभिन्छन्– २००७, २०३६, २०४६, २०५२, २०६२/६३ ।

पहिलो पालि (२००७) भाले बास्दा कोइलाबास विद्रोहीले कब्जा गरेको हो, जुन माओवादी ‘जनयुद्ध’ मा पनि दोहोरिन्छ ।

दाङ देउखुरी गोबरडिहाका भक्तनारायण चौधरी नेतृत्व मुक्तिसेनाले २००७ मा कोइलाबास कब्जा गरेको हो ।

२०१८ फागुन ९ गते राति गणेशकुमार शर्मा नेतृत्व उही मुक्ति सेना आक्रमणमा घाइते पञ्चायत घर अहिले पनि उसैगरी उभिएको छ । वडा सदस्य थापामगर भुइँतलाको झ्यालको सरिया बांगिएको ठाउँमा खाल्टोजस्तो देखाउँछन्, ‘कांग्रेसी गोली खत ।’

पञ्चायत घरछेवैमा छ, भत्कन साइत कुरेको पुलिस कार्यालय । जुन हो, २०५९ पुस ३ गते जनमुक्ति सेना आक्रमणमा परेको । आक्रमणमा छ जना पुलिस मारिएका हुन् भने आठ जना घाइते । इलाका प्रहरी कार्यालय कब्जा गरी विद्रोही सेनाले हातहतियार लगेको हो ।

कोइलाबासमै हो, कुनै बेला डा. केशरजंग रायमाझी (नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी महासचिव) ले औषधि पसल थापेको । अनुसन्धाता सुदीप गौतमका अनुसार, मुक्ति सेना र भारतबाट फर्कने नेपालीलाई रायमाझीले नै ‘प्लेग’ को उपचार गरेका हुन् ।

हुलाकी बाटो खन्न भनेर एउटा डोजर उभिएको छ । कोइलाबासजस्तै कहालीलाग्दो छ, हुलाकी मार्गको कहानी पनि ।

सिंगो कोइलाबासमा सिर्फ एउटा निजी घर बन्दै छ । जुन सानो काँटीको कच्ची घर हो । जनयुद्धकालीन कोइलाबासे माओवादी जयबहादुर बुढामगरको घर ।

खण्डहर घर माकुराले जालो लगाएको छ । ती घर कति भत्केका छन् कति भत्कन ठिक्क परेका ।

अहिले कोइलाबासमा वडा कार्यालय, सशस्त्र र नेपाल प्रहरी, स्वास्थ्य चौकी, आँखा अस्पताल, हुलाक, भेटेनरी, मदरसा र आधारभूत स्कुल छन् ।

दाङमा २६ नाका छन् । राजपुर गाउँपालिकाका २२ र गढवा गाउँपालिका चारवटा । माओवादीले जनयुद्धकालमा तिनै नाकाबाट घाइते, कार्यकर्ता र नेता भारत ओहोरदोहोर गराएको हो । कपिलबस्तुका कमरेड कल्याण मारिएपछि फोहोरी नाका नाउँ नै कल्याणपुर भएको छ ।

लेखक निमबहादुर थापा लेख्छन्, ‘नाकामा नपर्ने चुरेको उत्तर र दक्षिणमा रहेका सानाठूला गाउँहरू पनि राज्यको पहुँचमा छैनन् ।’

आजसम्म कोइलाबासी आँखा, नाक, मुख र गोडावाल एउटा रैथाने पनि न कुनै अस्पतालमा कर्मचारी छन् कुनै अदालतमा त न अन्य सरकारी कार्यालयमा । बुटवल संसद् र सिंहदरबार संसद्मा पुग्ने कुरा त धेरै परको हो ।

हरिराम बसेको थोत्रो खाटछेवैमा भाले नबासी ‘कोट्कोट्’ आवाज निकाल्छ । अलि पर जान्छ । फरक्क फर्केर हरिरामलाई हेर्छ । खाटनेरको थोत्रो साइकलछेवैमा सिउर हल्लाउँछ । बास्न खोज्छ ।

‘भाले नबासी कसरी उज्यालो हुन्छ र ?’

लोकवचन छ, ‘साठी पुगे बाँच्नु कति, भाले बासे

सुत्नु कति ।’ भलै, अहिले नेपालीको आयु साठी वर्ष असान्दर्भिक होला !

हरिराम भन्छन्, ‘बासेर के खालास् ?’

हरिराम प्रश्नको जवाफ बालगीत दिन्छ, ‘बासी भात ।’

गीतले भन्छ, ‘कुखुरी काँ, बासी भात खा । खै बासी भात ? बिरालोले खायो ।’

नेपालको राजनीतिक इतिहास बदल्ने भालेलाई बासी भातसमेत नदिई खाने बिराला सम्झाउँछ । जसले बास्ने ती भाले–भर्‍याङ बनाएर बालुवाटार–सिंहदरबार गरिरहेछन् ।

द वेस्ट ल्यान्ड

कोइलाबास ‘कोमा नाका’ मा परिणत हुनुका खास कारण छन्, जो राज्यको उपेक्षा त हो नै । सँगै बनारस, काठमाडौं र महेन्द्र राजमार्गसँगको रापती (रोल्पा, रुकुम, सल्यान, प्यूठान र दाङ) सम्बन्धमा आएको बदलाव पनि हो ।

१.राज्य उपेक्षा

गणतन्त्रपछि पुष्पकमल दाहाल रोल्पाबाट देशको प्रमुख कार्यकारी पद (प्रधानमन्त्री) मा पुग्छन् । सभामुख बन्छन्, कोइलाबास छिमेकी रोल्पाका ओनसरी घर्तीमगर र कृष्णवहादुर महरा । पाँच नम्बर प्रदेश मुख्यमन्त्री शंकर पोखरेल दाङका हुन् ।

२००७ सालमा भरतमणि शर्मा मन्त्री भएयता रापती (पञ्चायत, बहुदल कुनै पनि राजनीतिक व्यवस्थामा) मन्त्री ‘युक्त’ छ । जस्तो : परशुनारायण चौधरी, बालाराम घर्तीमगर, वर्षमान पुन, युवराज ज्ञवाली, खुमबहादुर

खड्काहरू । देशको कार्यकारी प्रमुखले नै पहल गरेको भए, कोइलाबास कसो ‘कोमामुक्त’ नहुँदो हो र ?

२.बनारस होइन, काठमाडौं

बीपी कोइराला र पुष्पलाल श्रेष्ठ वनारस बास बस्छन् । कांग्रेस र कम्युनिस्टहरूको बनारस लर्को लाग्छ । बनारस नेपालको वैकल्पिक राजनीति केन्द्र बन्छ ।

विशेषतः बाहुन बूढाबूढी काशीबास जाने चलन । रेखदेख गर्दै पढलेख गर्ने बाहुन युवा पनि बनारसिने चलन चल्छ ।

बनारस राजनीतिक, शैक्षिक र धार्मिक केन्द्र बन्छ भने बनारस पस्ने रापतीको मूलढोका बन्छ, कोइलाबास । विसं २०२४ मा कोइलाबास भएर बनारस पुगी वाम खलकीय पुस्तकहरूको ‘बनारसी जननेपाल

पुस्तक पसल’ चलाएको सम्झनामा अहिले पनि देवी पोखरेल बल्झिन्छन् ।

बिस्तारै नेपालमै स्कुल/कलेज खुल्छन् । राजनीति केन्द्र मात्र होइन, सरकारी कामकाज, मुद्दामामिला र अस्पताल पनि रापती त काठमाडौं जान थाल्छ ।

३.महेन्द्र राजमार्ग

२०२०/२२ तिरबाट महेन्द्र राजमार्ग खुल्न थाल्छ । भालुबाङमा पुल बन्छ । त्यसपछि कोइलाबास होइन, कृष्णनगर सुगम हुन्छ ।

कोइलाबास हुँदै भारत भएर काठमाडौं जाने चलन हट्छ । महेन्द्र राजमार्गले रापतीलाई सोझै काठमाडौंसँग जोड्छ ।

४.हिन्दी कहर र भारतीय हेपाइ

हिन्दी बोल्नुपर्ने बाध्यता र भारतीय व्यापारीको हेपाइ । हिन्दी पनि बोल्न नपर्ने र हेपाइ पनि नखाने ‘विकल्प’ भेटेपछि को जानु कोइलाबास ?

५.खासा माल

खासा सामान अर्थात् चाइनिज सामान काठमाडौं पुग्छ । झिलिमिली र सस्तो खासा मालले नेपाली बजार लिन्छ ।

६.बान्ने जति भारतीय ।

कोइलाबासमा कमाएर भारत लाने कोइलाबासे बान्नेहरू अन्यत्र सर्छन् । जो प्रायः बहराइच र लखनउवाले हुन्छन् ।

७.नुन हाट कोइलाबासबाट सर्छ ।

नुन हाट घोराहीलगायतका थलोतिर सर्छ ।

टुङ्ग्याउनी

पानी र प्रतिनिधित्व तिर्खा अनि प्रकृति–दोहन र राज्य–उत्पीडनजस्ता जलनै जलनले कोइलाबास टीएस इलियटको ‘द वेस्ट ल्यान्ड’ भएको छ ।

उसो भए, कोइलाबासको लाली जोवन फर्कन्न त ?

फर्कन्छ । तर, सञ्जीवनी बुटी खुवाउनुपर्ने हुन्छ ।

बुटी हो– नाका, मधेस र भुइँमान्छे हेर्ने राज्यको आँखा बदल्नु । सरकारले भारतलाई भन्सार राख्न लगाउनका लागि सार्थक पहल । नाका सुचारु भएपछि कोइलाबास (घोराहीबाट ५६ किलोमिटर) छाडेर रापती त किन जान्छ, नेपालगन्ज (घोराहीबाट १५३ किलोमिटर) र कृष्णनगर (१०६ किलोमिटर) !

अर्को बुटी हो– सुकेको कोइलाबासखोला फर्काउने पर्यावरण प्रवर्द्धन र कोइलाबासबजार पुनर्निर्माण ।

कोइलाबासलाई थारू र अवधीभाषी कोइलहवा भन्छन् । ‘हवा’ ले ‘ठाउँ वा थलो’ भन्छ भने ‘कोइल’ ले कोइला । कोइलहवाको खस नेपालीमा लिटरल अनुवाद हो, कोइलाबास ।

कोइला पाइने ठाउँ भएकाले भएको होला, कोइलहवा । र, खस नेपालीमा कोइलाबास ।

स्मरणीय त के छ भने, थारूले नै कोइलहवालाई जोगाएका हुन् । तत्कालीन इस्ट इन्डिया कम्पनी (अंग्रेज) ले विक्रमसंवत १९३० मा कोइलहवालाई बलरामपुर (भारत) राज्यमा गाभेको हुन्छ ।

अंग्रेजले एकतर्फी देउखुरी चुरे पर्वत शृंखला नै सीमा बनाएपछि नेपालले कर्नेल सिद्धिमान सिंह र माल्नेटा राजा वीर शाही टोली खटाएको हुन्छ । त्यसबेला थारूले बलियो तर्क सार्छन्, ‘पुस्तौंदेखि बस्तुभाउ चराएको चरन हो कोइलहवा । चरन नै गुमे जीविकोपार्जन कसरी गर्ने ? समस्या हुन्छ ।’

थारूले खाना पकाउने ठाउँ खन्दाखन्दै आफूहरूले कोइला भेटेको भनेर पनि देखाउँछन् ।

थारु तर्कले फिरंगी अंग्रेज सरकारको मन पग्लन्छ । चुरे फेदीको कोइलाबास नेपाली भूभागमा फर्कन्छ (थारू लोकवार्ता तथा लोकजीवन/४०) ।

कोइलहवा जोगाएबापत सरकारले देउखुरीका स्थानीय थारूलाई कोइलाबाससहित गोबरडिहा, पर्सिया र खङ्रा नाकाबाट निकासी पैठारी हुने सामानमा कर उठाउने जिम्मा दिन्छ । थारू सट्गौआ थरकाले उठाएको

गोबरडिहाका परशुरानारायण चौधरी र मटेरियाका लोकमणि चौधरीलाई उद्धृत गरिएको छ, ‘थारू लोकवार्ता तथा लोकजीवन’ किताबमा ।

पछि त थारू भाषाको कोइलहवाको ‘हवा’ ले हावा खाएर ‘कोइलाबास’ मात्र हुन्न, विक्रम संवत् १९५४ देखि त कर उठाउने जिम्मा पनि खोसिन्छ ।

अहिले त थारु र अवधिभाषी मात्र कोइलहवा भन्छन् ।

त्यसबेला ‘हात्ती दाँत, ब्याग्रचर्म, मृगचर्म, खयर, सिलाजित, जडीबुटी, मह, खाद्यान्न आदि निर्यात र भेली, कपडा, नुन, तेल आयात’ हुने ‘थारू लोकवार्ता तथा लोकजीवन’ मा उल्लेख छ ।

देउखुरी उपत्यकाका थारू समुदाय कोइलाबासमा चैतमा फुल्ने महुवा फूल (रक्सी बनाउन) टिप्न जाने चलन टुटेको धेरै समय भएको छैन ।

कोइला भएकाले कोइलहवा हुँदै कोइलाबास नाउँ रहे पनि कोइला नभई नुन बास बस्छ ।

उत्तरको भोटे नुन नेपाल ओर्लन बन्द भएपछि पाकिस्तानी नुन हुँदै दक्षिण समुद्री नुन नेपाल पस्छ । इस्ट इन्डिया कम्पनी भारत पसेपछि समुद्री नुन नेपाल पसेको हो ।

कोइलाबास जानुअघि पश्चिम रापती नुन हाट नेपालगन्ज गएको हो भने पूर्व रापती बटौली/खसौली (बुटवल) ।

‘पानी पानी’ भनिरहेका हुम्लाको तोत्पा (निन्ब उपत्यका), दाङको मानपुर, कपिलबस्तुको पत्थरकोट, खोटाङको ऐंसेलुखर्क, उदयपुरको बेल्टार, कटारी, घुर्मी, भोजपुरको खिकामाछा (टक्सार), हतुवागढी, दिङ्ला, धरानको फुस्रे, धनुषाको गोदार, कैलालीको मालाखेतीहरू जस्ता नुन बजार (साल्ट सिटी) का ‘कोइलाबास क्रन्दन’ चर्को छ ।

नुन बोक्न हजारौं हटारु झर्ने, कालापार जाने मानिसको लर्को, बनारस जाने र लाहुरेको लर्को लाग्ने कोइलाबासजस्तै ती नुनबजार सुनसान छन् ।

धन्न ∕ कुन ‘जोग’ ले जोगिएछन्, कोइलाबास ‘बिजोग’ बाट बटौली/खसौली (बुटवल) र नेपालगन्ज !

***

फागुन पहिलो साता कोइलाबासे आकाश तुँवालोले ढाकिएको छ भने कोइलाबासे तन/मनचाहिँ अभाव, अशिक्षा, बेरोजगारी, गरिबी, प्रकृति दोहन र राज्य उपेक्षा कुहिरोले ।

जेईबाबै (आमाबा) नुन हाट झरेको त्यो हराभरा कोइलाबास त बालगीतको खोलाजस्तै कोइलाबासबजार र कोइलाबासखोला चक्रक्क सुकेका छन् ।

नदी नै सुके मानव सभ्यता कसरी जिउला ? सायद यसैले होला, ‘काकाकाका कुली, काका कुली’ आवाज झन् चर्कन्छ । कोइलाबास आकाशमा चर्को चीत्कारसहित काकुली (काकाकुल) उडिरहेछ ।

काकुलीको पानी प्यासवाल ‘मिथ’ थपिएपछि झन् ऐठन हुन्छ–

माथि काकुली तल कोइलाबास । (कोइलहवा त कहाँ हो कहाँ !) काकाकुल कोइलाबास, कोइलाबास काकुली ! कोइलाबास कि काकुली ? काकाकुल कि कोइलाबास ?

प्रकाशित : भाद्र २७, २०७७ ११:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×