मृत्युको कथा- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मृत्युको कथा

आमाले भनिन्– मृत्युको कथा लेख्न त आँसुको मसी पो चाहिन्छ छोरा । कहाँबाट ल्याउँछस् आँसुको मसी ? दुर्भाग्य, मसँग आँसुको मसी थिएन ।
केशव दाहाल

झन्डै ३८ वर्षअगाडिको कुरा हो । त्यो दिन पश्चिम आकाशमा तामा रङको बादल लागेको थियो । थामडाँडामुनि भित्तामा सिमसिम पानी पर्दै थियो । घरनजिकै पयौंको रूख चिसो सिरेटोसँग नाच्दै थियो । र, पश्चिम क्षितिजको डिलमा उभिएर सूर्यदेव सुस्केरा हाल्दै थियो । त्यही साँझ गाउँमा एक जना युवक मर्‍यो, जो मलाई कान्छा भनेर बोलाउँथ्यो ।

उसको अनुहार तारेभीरजस्तो सपाट थियो । दाँत निकै ठूला र पहेँला थिए । आँखा थिए सुक्खा इनारजस्ता उदास । उसको मृत्युले म निकै दुःखी भएँ । भावुकतावश मैले आमालाई भनेँ– ‘आमा म मृत्युको कथा लेख्छु ।’ मेरो कुरा सुनेर अचम्म मान्दै आमाले भनिन्– मृत्युको कथा लेख्न त आँसुको मसी पो चाहिन्छ छोरा । कहाँबाट ल्याउँछस् आँसुको मसी ?

दुर्भाग्य, मसँग आँसुको मसी थिएन ।

त्यसको केही वर्षपछि मेरो दाइ बेपत्ता भयो । मान्छेहरू भन्थे, ‘ऊ मभन्दा सुन्दर थियो ।’ आकाशमा उड्ने सिमलको भुवा हराएजस्तै ऊ हरायो । उसलाई हामीले आकाश–पाताल खोज्यौं– वाना, धुपु, खाँदबारी, दिंला, चैनपुर, आँखीभुई, चानुवा । तर, कतै भेटिएन । खासमा म दाइको छायाजस्तै थिएँ । मलाई उसका अनेक रहस्य थाहा थियो । मलाई उसकी प्रेमिकाबारे थाहा थियो । मलाई उसको चोरऔंलांमा लुकेर बसेको फुस्रो कोठीबारे थाहा थियो । ऊ कहिलेकाहीँ सयपत्री चुरोटको सर्को लाउँथ्यो, जो मलाई मात्र थाहा थियो । ऊ बा–आमालाई छलेर प्रेमिकालाई चिठी लेख्थ्यो, त्यो पनि मलाई थाहा थियो । खासमा म उसका केही भूमिगत कमरेडहरू पनि चिन्थेँ । तर, दुर्भाग्य, उसले आफ्नै छायालाई समेत छल्यो र एक दिन सुटुक्क हरायो । ती उदास दिनहरूमा म सोच्ने गर्थेँ– हराएको दाइलाई सम्बोधन गरेर एउटा कथा लेखौं । आमाले भनिन्– ‘हराएका मान्छेहरू फेरि फर्किन्छन् छोरा । तेरो दाजु पनि पक्कै आउनेछ । उसलाई नबिर्सनू र उसको नाममा मृत्युको कथा कहिल्यै नलेख्नू ।’

हाम्रो परिवारमा मृत्युको लीला चल्दै गयो । मानौं बूढा रूखहरू ढल्दै गए । मलाई लाग्थ्यो– मान्छे स्वयं असिनाको डल्लो हो, जो हुनहुनाउँदै आँधीसँगै आउँछ र निमेषभरमै पग्लिएर जान्छ । प्रियजनहरूको मृत्युमा म निकै दुःखी हुन्थेँ । वैराग्य आउँथ्यो । जीवनका अनेकौं रहस्यहरू सम्झेर छाती भारी हुन्थ्यो । बुबा जब मलामीबाट फर्किन्थे, लाग्थ्यो– उनी स्वयं मेरो चिता जलाएर फर्किएका हुन् । मेरो मनोभाव बुझेर आमा सम्झाउँथिन्– ‘मृत्यु सत्य हो छोरा । सत्यसँग केको डर ।’ नभन्दै आफ्ना मान्छेहरू मरेको सुन्दा पनि आमा स्थिर देखिन्थिन्– ढुंगाजस्तो । उनको विश्वास थियो– ‘मान्छेको शरीर मर्छ, आत्मा कहिल्यै मर्दैन ।’ उनी भन्थिन्– मृत्यु सत्य हो छोरा । सत्यको कथा हुँदैन ।

समय संधैं एकनास रहँदैन । न जीवन एकनास रहन्छ, न मृत्यु । र, एक दिन बैगुनी मृत्युले मेरा बालाई लग्यो । जब बाले अनन्तकालका लागि आँखा चिम्लिए, आमाको ढुंगाजस्तो मन पग्लियो । उनी खुबै रोइन्, डाँको छोडेर । काजकिरिया सकेपछि पनि आमाका आँसु थामिएनन् । बा बितेको त्यस्तै ६ महिना भएको हुनुपर्छ, एक दिन मैले सोधेँ, ‘किन रुन्छ्यौ आमा ?’ आमाले भनिन्– ‘म तिम्रा बालाई असाध्यै माया गर्छु छोरा । मलाई थाहा छ उनको आत्मा यतैकतै हुनुपर्छ । त्यसैले त उनीसँग प्रार्थना गर्दै छु कि बूढा अर्को जुनीमा पनि म तिम्रै अर्धांगिनी बनौं । यो आँसु मेरो प्रार्थना हो पुत्र । दुःखी नबन ।’ त्यो दिन मलाई लाग्यो आमाको आँसु अञ्जुलीमा थापेर मनको क्यानभासमा रङ भरौं । त्यो रङसँग बाको मृत्युको कथा घोलौँ र भनौँ आमा तिम्रा पति यिनै रङहरूमा जीवित छन् । त्यो दिन आमाले पुरानै लयमा भनिन्– ‘प्रिय छोरा, जबसम्म मान्छेको आशीर्वाद तेरो साथमा रहन्छ, ठान्नू त्यो मान्छे मरेको छैन ।’

बा बितेको आठ वर्षपछि आमा गइन्– गत सालको मंसिर २८ गते । उनको परलोकगमन अकस्मात भयो । यति अकस्मात कि सबै कुरा पुच्छ्र्रे तारा खसेजस्तो झिलिक्क भयो र सकियो । आमा बितेपछि मैले आफ्नो स्वाभाविक चेतना गुमाएँ । म मात्र समाजको आदेशपालक भएँ । आदेश दिनेहरू भन्थे– आमालाई ढोग, ढोगिदिन्थेँ । पीताम्बर ओढाऊ, ओडाइदिन्थेँ । पूजा गर, गरिदिन्थेँ । चितामा फेरा लगाऊ, लगाइदिन्थेँ । दागबत्ती देऊ, दिइदिन्थेँ । त्यसपछि हाहाकार नामक राक्षसादिलाई पिण्ड दिँदै पशुपति परिसरमा १२ दिन बिते । जब काजकिरिया सकेर घर फर्किएँ, तब पो एक्कासि होस आयो– झिलिक्क । हेर्छु त घर सुनसान छ । आमाको कोठा, पूजास्थल, भर्‍याङ र बरन्डा सर्वत्र चकमन्न छ । न कतै श्लोकको गुनमुन सुनिन्छ, न विरहको राग । लाग्यो– अब आमासँग कहिल्यै भेट हुनेछैन । बस, आँखाबाट आँसु बग्न थाले । मनमनै भनेँ– आमा अहिले मसँग छ आँसुको मसी, छ मनको क्यानभास र छन् मनभित्र कुँदिएका तिम्रा अनन्त सम्झनाहरू । कुनै दिन ती सम्झनाहरू अवश्य कथा बन्नेछन् र ती सबैलाई जोडेर म तिम्रा दरसन्तानहरूलाई तिम्रो मायाको कथा सुनाउनेछु ।

योचैं आमाको कथा होइन, संझनाको सानो बगैंचा हो ।

एक दिन आमाले भनिन्– थाहा छ, तँ त भाग्यले बाँचेको मान्छे पो होस् ।

म सानै थिएँ । घरमा मजत्रै सानो कोक्रो थियो । कोक्राका आँखीझ्यालहरूबाट म मेरो सानो संसार चियाउँथेँ र एक्लै मुस्कुराउँथे । आमा मलाई कोक्रामा सुताएर मेलापात गर्थिन् । एक दिन, सायद असारको पहिलो हप्ता हुनुपर्छ । घरमा रोपाइँ थियो । त्यसैले त्यो दिन आमाले गर्नुपर्ने काम धेरै थिए । शुक्रतारा नझुल्कँदै उठेर बीउ काड्नुपर्ने, सूर्योदय नहुँदै खाजा बनाउनुपर्ने र रविकिरण पृथ्वीमा नपोखिँदै रोपाइँ थाल्नुपर्ने । त्यहीबीच दुई भारी घाँस काट्नुपर्ने र भकारो सोहोर्नुपर्ने । कामको चटारोमा आफ्नो बालगोपाललाई कसरी स्याहार्ने ? आमाले जुक्ति निकालिन्– मलाई मस्तले सुताउने । बस, उनले मेरो मुखमा थोरै कानी हालिदिइन्– भटमासको दानाजति । त्यसपछि जे भयो, त्यो मेरी आमाका लागि जीवनकै नर्बिसिने घटना भयो ।

‘हे कृष्ण ! त्यो दिन तँ मरेको भए सायद म पनि मर्थें होला,’ आमाले सुनाइन्– कानीको प्रभावले म तीन दिन निस्लोट भएँ । मृतप्रायः । यता आमाको होस उड्यो । उनलाई फड्को होलाजस्तो भयो । कुनै वेला दौडिन मन लाग्ने, कुनै बेला मर्न मन लाग्ने । चौथो दिन जब मैले आँखा खोलेँ, बस मेरी आमाको जीवन फर्कियो । उनले मलाई बोकिन् । र, म कोक्राबाट आमाको पिठ्युँमा सरेँ । त्यसपछि जीवनका थप पाँच वर्ष म आमासँंग अभिभाज्य रहेँ– गर्मीमा, शीतमा, हुरीमा, आँधीमा । जस्तो कि पानी झमझम परेको बेला होस् या कठांग्रिने चिसोमा म आमाको ढाडमा निदाउँदै हुन्थेँ । आमा गुनगुनाउँदै कोदो गोड्थिन् र म उनको स्वरलहरीमा लहराउँथे । आमा बुलबुल चरीको कथा सुनाउँथिन् र म उनको ढाडमा बसेर गुनगुनाउँथे । जीवनको सानो क्यानभासमा म उड्थेँ, गाउँथे, नाच्थेँ, प्वाखहरू फटफाटाउँथे र मगनमस्त हुन्थेँ ।

एक कक्षामा मेरो नाम लेखाइयो, स्कुलको पहिलो दिन । सेतो सर्ट, हरियो हाफप्यान्ट, राता मोजा र रातै जुत्ता । बुबाले काँधमा बोकेर मलाई स्कुल लैजानुभयो । स्कुलको नाम थियो सिंहेश्वरी प्रावि । जसै स्कुल, त्यसको फराक खेलमैदान र मैदानको उत्तरपूर्वी कुनामा मेरा चिरपरिचित गुरु कृष्ण खनाल देखा परे, मन फुरुंग भयो । दौडिँदै गएर गुरुको खुट्टामा ढोगिदिए । त्यसरी सुरु भयो मेरो स्कुल । अनि बिस्तारै म आमासँग अलग हुन थालेँ । दिनभर स्कुलमा हुन्थेँ । यद्यपि दुई कक्षासम्म पनि स्कुल छुट्टी भएपछि म हतारहतार घर पुग्थेँ र आमाको साडीमा लुटपुटिँदै दूध चुस्न थाल्थेँ । तर, कक्षा तीनदेखि मैले आमाको काख छोडेँ । छोडेँ आमाको झुनाको साडी । चार कक्षामा पुगेपछि मेरो ओछ्यान अलग भयो ।

केटाकेटीमा म निकै चञ्चल थिएँ– भँगेराजस्तै । खत्राकखुत्रुक गरिरहनुपर्ने । आमा मलाई माया गरेर भन्थिन्– कृष्ण कन्हैया । तर, मेरो चकचक असह्य भएपछि हकार्थिन्– धुन्धुकारी । बेलामौका आमा मसँग बाजी राख्थिन्– ‘लौ तँ बिहानभर चुप लागिस् भने म एक मोहर दिन्छु ।’ कहिले म जित्थेँ, कहिले आमा । एक वर्षसम्म चुप लागेर मैले २० वटाजति ढ्याक जम्मा गरेँ, जसलाई म प्रायशः प्रत्येक साँझ गन्थेँ र लुकाउँथेँ । एउटा दसैंमा मैले आमालाई सोधेँ– आमा तिमीलाई के किनिदिऊँ ? उल्टै आमाले खुत्रुके किनिदिइन् र भनिन्– यसमा जम्मा गर् । अहिले पनि मसँग ती सिक्काहरू छन्, खुत्रुके छ र छन्, ती सबैमा आमाका औंलाका छापहरू ।

एक दिन हामी दाजुभाइ स्कुल जाँदै थियौं । दाइ स्कुलको हेडमास्टर थियो र म विद्यार्थी । बाटोमा जंगल पर्थ्यो । जंगलको बीचमा थियो चिंखुवा खोलो । हिउँदमा खोलो तर्न कुनै गाह्रो थिएन । तर, बर्खा भने कष्ट पर्थ्यो । त्यो दिन दाइले मलाई काँधमा बोक्यो र खोला तार्‍यो । खोला तारिसकेपछि सोध्यो– केटा मलाई खोलाले बगाएको भए के गर्थिस् ? त्यो मेरा लागि असह्य प्रश्न थियो । म रुन थालेँ । दाइले भन्यो– नरो मुला । जीवनको के भरोसा ? मान्छे जुनसुकै बेला मर्न सक्छ । म सुँक्कसुँक्क गर्दै थिएँ, उसले मेरो टाउको सुमसुम्याउँदै अर्को प्रश्न गर्‍यो, ‘म मरेँ भने तँ धेरै रुन्छस् कि आमा, लु भन् ?’ ‘म रुन्छु,’ मैले भनेँ । किनभने ऊ मेरो प्रिय नायक थियो । तर, उसले त मलाई नयाँ रहस्य पो बतायो । भन्यो– हैट, आमा रुनुहुन्छ नि ।

कुरैकुरामा त्यो दिन दाइले बडो अनौठो कुरा सुनायो । भन्यो, ‘आमाको माया समुद्र हो केटा । जति दिए पनि नसकिने । अपार ।’ त्यो रहस्य थाहा पाएपछि मैले आमालाई अझ धेरै माया गर्न थालेँ ।

चिंखुवाको जंघार सँगै तरेको चार वर्षपछि दाइ हरायो । दाइको बदलामा सरकारले आमालाई एउटा सानो कागज दियो, जसमा लेखिएको थियो दाइको नाम, बेपत्ता मिति र बेपत्ता पारिएको स्थान । कालान्तरमा उसलाई सरकारले सहिद घोषणा गर्‍यो । मेरी आमा सहिदकी आमा भइन् । मैले उनलाई सोधेँ– एउटा सहिदकी आमाको सपना के हुन्छ ? आमाले गम्भीर लयमा भनिन– ‘मेरा सपनाहरू सुनाउनलायक मान्छे यो संसारमा कोही पनि छैनन् छोरा । त्यसैले सपनाको कुरा छोड् । बरु म मरेपछि तैंले मेरो मृत्युको कथा लेख्नु र सरकारलाई सुनाउनु, एउटी सहिदकी आमाको सपना आर्यघाटमा ऊसँगै जल्यो । अब उसका सपनाहरूले यो सत्तालाई कहिल्यै तर्साउने छैनन् ।’

आमा बितेको १५ दिनपछि जब मैले आमाका सरसामान मिलाउन खोजेँ, सिरानीमा त्यही निस्सा भेटेँ । दाजु बेपत्ता भएको निस्सा, जसका अक्षरहरू केही मैला थिए र तिनमा आमाका आँसुका थोपाहरू लतपतिएका प्रस्ट देखिन्थे ।

जीवनकालका अन्तिम दिनहरूमा आमालाई डिमेन्सिया भयो । उनले धेरै कुरा बिर्सिइन् । नाता सम्बन्धको मोह बिर्सिईन् । मलाई बिर्सिइन् । तर, आफ्नी आमा र दिदीलाई कहिल्यै बिर्सिनन् । ऐनामा आफैँलाई हेर्दै आमा भन्थिन्, ‘ऊ हेर त, आमा बोलाउँदै छिन् । दिदी बोलाउँदै छे ।’ नभन्दै संजोग यस्तो पर्‍यो कि स्वयं आफ्नी दिदी बितेको चौबीस घण्टा नहुँदै आमाले हामीसँग बिदा लिइन् ।

मान्छेको शरीरको कथा कसरी सकिन्छ ? मैले आमाको अन्तिम क्षण सम्झिएँ, जसको साक्षी थिए आर्यघाटका काला ढुंगा, वाग्मतीको मैलो पानी र मलामीहरू । मैले आमाको चितामा निकै कष्टसाथ दागबत्ती दिएँ । हेर्दाहेर्दै आमाको देहमा आगोको लप्का उठ्यो– कपालमा, अनुहारमा, आँखामा, पेटमा त्यो फैलिँदै गयो । मैले चितातिर हेर्न सकिनँ र आकाशतिर हेरेँ । आकाशमा धूवाँको मुस्लो उठिरहेको थियो । बिस्तारै त्यो पनि बिलाउँदै गयो । एकै छिनमा मित्र तेजबहादुरले खाली चितातिर देखाउँदै भन्यो, ‘खोइ आमा ? आकाशमा हराइन् ।’ मैले तेजबहादुरलाई भनेँ, ‘आमा आकाशमा हराएकी छैनन् साथी, उनी स्वयं आकाश भइन् ।’

आमा बितेको एक वर्षपछि जब आमाको कथा लेख्न बसेँ, मलाई लाग्यो– आकाशको कथा लेखेर कहिल्यै सकिँदैन । बरु आँसुको मसी सकिन्छ, तर आकाशको कथा सकिँदैन । त्यही आकाशको कथा हो, आमाको कथा ।

एक सहिदकी आमाको कथा । त्यसैले आजलाई यति मात्र भन्छु– आमा मैले तिम्रो मृत्युको कथा लेख्न सकिनँ । यसका लागि तिमीले आफ्नो कान्छो पुत्रलाई क्षमा गरिदिनेछ्यौ ।

प्रकाशित : पुस ४, २०७७ १२:१५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नेकपा : तीन भ्रम, एक सत्य

नेकपा स्वयंले पछिल्लो समय निर्माण गरेको सत्य हो– यथावस्थामा नेकपा अर्थहीन भयो । अब यसले देश र दुनियाँ बदल्ने कुनै सामर्थ्य राख्दैन । अतः यसलाई भत्किन दिनु नै जाती ।
केशव दाहाल

नेकपा अन्त्यहीन आरोप–प्रत्यारोपमा फसेको छ । यद्यपि यो अनपेक्षित थिएन । पछिल्लोपटक अध्यक्षहरूले प्रस्तुत गरेका १९ र ३८ पृष्ठका आरोपपत्रहरू हेर्दा लाग्छ, उनीहरूबीच सम्बन्धको मैलो कटकटिइसकेको छ, जो सजिलै पखालिँदैन ।

वस्तुतः यी आरोपहरूले नेकपाको दुर्भाग्यलाई मात्र उजागर गर्दैनन्, यिनले नेतृत्वको औकात, चिन्ता र चासोलाई समेत छरपस्ट पार्छन्, जसको निष्कर्ष हुन्छ– नेकपा पार्टी हैन, अनेक स्वार्थहरूको गठबन्धन हो, जसले जनतालाई वैचारिक भ्रम, राजनीतिक धोका र शासकीय अहंकारको उपहार मात्र दिएको छैन, लोकतान्त्रिक परिवर्तनको गरिमालाई समेत मूल्यहीन बनाएको छ । यही निष्कर्षसाथ नेकपाले उत्पादन गरेका तीनवटा वैचारिक/राजनीतिक भ्रम र एउटा सत्यमाथि यो लेखमा चर्चा गरिन्छ ।

भ्रम : एक

नेकपाले नेपाली जनतालाई दिएको सबैभन्दा ठूलो भ्रम विचारको भ्रम हो । नामको भ्रम हो । राजनीतिको भ्रम हो । यी सबै भ्रमलाई जोडेर हेर्दा लाग्छ– योजति विचारहीन, ढुलमुले र अवसरवादी पार्टी अर्को छैन । कसरी यस्तो भयो ? यो रोचक प्रसंग हुन सक्छ, जसलाई बुझ्न पूर्वएमाले र पूर्वमाओवादीका वैचारिक/राजनीतिक संकथनहरूको स्मरण गरौं । कुनै बेला एमाले लेनिनवादी थियो, माओवादी कट्टर माओवादी भैहाल्यो । शास्त्रमा लेनिनवाद र माओवादबीच के फरक छ ? वाम विश्लेषकहरू भन्छन्— लेनिनवादी हुनु र माओवादी हुनुमा तिलको हैन, पहाडको फरक हुन्छ । यी दुई धारबीच समयको भेद त छ नै, आन्दोलन, शैली र संस्कृतिको समेत भेद छ । मूलतः लेनिनवाद सर्वहारा क्रान्ति र समाजवाद निर्माणको विचार हो । माओवाद जनवादी क्रान्ति र पुँजीवाद निर्माणको । लेनिनवादीहरू मजदुरवर्गलाई क्रान्तिको मुख्य शक्ति मान्छन् । माओवादीहरू किसानलाई । भनिन्छ– साम्राज्यवादी युगमा सर्वहारा क्रान्तिको वैचारिक संरचना लेनिनवाद हो । यता माओवाद सामन्तवादविरोधी क्रान्तिको सिद्धान्त । माओले गुरिल्ला युद्धका नियमहरूको विकास गरे । गाउँले सहर घेर्ने रणनीति बनाए । तर लेनिनको संघर्षको केन्द्रविन्दु थियो सहर । लेनिनले बोल्सेभिक क्रान्तिका सहयात्री देशहरूलाई सोभियत संघमा मिलाए । माओले चीनलाई राष्ट्रिय मुक्ति दिलाए । कालान्तरमा लेनिनका उत्तराधिकारीहरूले सोभियत संघमा रुसी सभ्यताको प्रवर्द्धन गरे ।

माओले निरन्तर सर्वहाराकरणका नाममा ‘सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्ति’ । कुनै बेला सर्वहारा सांस्कृतिक क्रान्तिलाई एमालेहरू ‘चरम उग्रवाद’ ठान्थे । भन्नुपर्दैन, यी दुई धारबीच नेपाली कम्युनिस्ट इतिहासमै सबैभन्दा निर्मम आरोप, प्रत्यारोप र भौतिक आक्रमणहरू हुने गर्थे । ती घटना दस्तावेजहरूमा अझै जीवित छन् ।

माओवादीहरू मूलतः ‘एन्टागोनिस्टिक कन्ट्राडिक्सन’ मा विश्वास गर्छन् । यसको अर्थ हो– समाजमा वर्गहरू हुन्छन्, जो कहिल्यै मिल्दैनन् । यसैले वर्ग सम्मिलन होइन, वर्ग संघर्षबाट मात्र न्याय स्थापित हुन्छ, जुन संघर्ष सशस्त्र हुन्छ । माओवादीहरू ठान्थे– माओवाद विश्वक्रान्तिको सबैभन्दा ‘उच्च वैचारिक संश्लेषण’ हो । यो मार्क्सवादको लेनिनवादभन्दा विकसित प्रयोग हो । तर लेनिनवादीहरू (एमाले) ठान्थे कि, ‘माओवाद’ भन्नु दर्शनको सार्वभौमिकता नबुझ्नु हो । उनीहरू माओवाद हैन, विचार भन्थे । उनीहरूको तर्क थियो– माओवाद क्रान्तिको चिनियाँ प्रयोग मात्र हो । एमाले संसदीय संघर्षलाई संघर्षको मुख्य मोर्चा मान्थ्यो । तर माओवादीहरू ठान्थे– क्रान्तिकारीहरूका लागि संसद्‌मा भाग लिने काम दक्षिणपन्थतिरको पतन हो । माओवादीका विचारमा ‘पहिलो विश्वयुद्धअघिको संसदीय प्रणाली धेरथोर जनताको पक्षमा थियो, तर जब विश्वयुद्धले साम्राज्यवादको विकास गर्‍यो, त्यसपछिको संसदीय व्यवस्था सम्पूर्ण रूपले साम्राज्यवादको सेवामा समर्पित छ । संसदीय व्यवस्था प्रगतिशील हुने जमाना महान् अक्टोबर समाजवादी क्रान्तिपछि समाप्त भयो ।’ यसर्थ नै हुनुपर्छ, माओवादीहरू नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको मूल समस्या नै ‘संसद्‌वाद’ ठान्थे । उनीहरूको निष्कर्ष थियो– वर्गसंघर्षलाई दीर्घकालीन जनयुद्धको पथबाट विचलित गर्ने संसदीय भ्रमबाट नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई जोगाउनुपर्छ । माओवादीहरू भन्थे– नेपालमा माओवादी हुन नसक्नेहरू मार्क्सवादी र लेनिनवादी दुवै हुँदैनन् । यो मुख्यतः एमालेबाट माओवादीलाई जोगाउने वैचारिक प्रस्ताव थियो ।

प्रश्न आउँछ, यी तमाम बेमेल, विरोधाभास र वैचारिक द्वन्द्वमा नेकपा कहाँ उभिन्छ ? यदि ऊ कम्युनिस्ट पार्टी नै हो भने यस्ता प्रश्नहरूमा उसको पछिल्लो अडान के हो ? अन्यथा नेकपा कम्युनिस्ट पार्टी हैन र वादका झमेलाबाट मुक्त हुँदै गएको हो भने त्यो स्पष्टता खै ? कस्तो पार्टी बनाउने ? कसको पार्टी बनाउने ? पार्टीको वैचारिक मार्गदर्शन के हुने ? पार्टीको लक्ष्य के हो ? यावत् प्रश्नलाई थाती राखेर गरिने कम्युनिस्ट एकताले जनतालाई के दिन्छ ? भ्रम र मात्र भ्रम । यद्यपि एमाले र माओवादीहरू मिले ।

यिनीहरूलाई मिल्न उत्प्रेरित गर्ने मुख्य तत्त्व के हो ? फरक विचार र आन्दोलनको पृष्ठभूमिबाट आएका यी दुई पार्टीले वैचारिक प्रश्नहरूको हल कसरी गरे ? एकता प्रक्रियामा न कतै ‘जबज’ थियो, न त ‘एक्काइसौं शताब्दीको जनवाद’ । पार्टी एक गरिरहँदा, उनीहरूले न कुनै बेला एकअर्कालाई लगाएका आरोपहरूको स्वीकारोक्ति, आलोचना वा खण्डन गरे, न त विचारहरूको संगतिपूर्ण विवेचना, संश्लेषण र नयाँ प्रस्तावहरूको रचना । स्पष्ट छ, एमाले र माओवादीहरूको एकता दुई कम्युनिस्ट पार्टीको एकता थिएन । समाजवादी आन्दोलनको एकता थिएन । देशलाई समुन्नत गर्ने लक्ष्यको एकता थिएन । त्यो सत्तास्वार्थको एकता थियो । त्यो शक्तिकांक्षाको एकता थियो । परिणाम, नेकपाका नेताहरूले आ–आफ्ना वैचारिक पाठ्यक्रम, इतिहास र पक्षधरतालाई च्यातिदिए । बाँकी राखे मात्र सत्ता र शक्तिको सपना । आखिर भ्रमको पर्दाफास भयो । पछिल्लो आरोप–प्रत्यारोपको गूढ रहस्य यही हो ।

भ्रम : दुई

नेकपाको पछिल्लो विवाद के हो ? भ्रममा नपरौं, यो देशलाई समृद्ध बनाउने विवाद होइन । यो न आर्थिक–सामाजिक न्यायका मुद्दाहरूमाथिको बहस हो, न त जनतालाई राहत र सुविधा दिने विषयकै लफडा । यो विवादमा भ्रष्टाचारको अन्त्य गर्ने विषय कतै छैन । यो न त लोकतन्त्रको विवाद हो, न समाजवादको । आरोप–प्रत्यारोपहरू नियालौं, यो विवादमा नेकपाले निर्वाचनमा गरेका वाचाहरू कतै भेटिँदैनन् । त्यसैले स्पष्ट छ– जनताका सपनाहरूसँग नेकपाको पछिल्लो विवाद कतै जोडिँदैन । किनभने यो छोटे राजाहरूको अहंकारको भिडन्त मात्र हो । शक्ति र स्वार्थको टकराव । बादशाह बन्ने महत्त्वाकांक्षा । वर्चस्वको युद्ध । सिंहासन र श्रीपेच हत्याउने लडाइँ । यो नेपाली जनतालाई उज्यालो दिने संघर्ष होइन, बरु जनताका सपनाहरूमाथिको खेलबाड हो । यो विवादलाई यो वा त्यो पक्षले कहीँ–कतै सैद्धान्तिक रूप दिन खोज्छ भने त्यो मात्र भ्रम हो ।

भ्रम : तीन

कतिपयलाई लाग्छ– नेकपाको पछिल्लो संकट केपी ओली र पुष्पकमल दाहालको संकट हो । नेकपा ठीक छ, मात्र अध्यक्षहरू बेठीक भए । केही मान्छे ठान्छन्– नेकपाको दोस्रो पुस्ता अब्बल छ । चाँडै यसले सबै कुरा ठीकठाक बनाउनेछ । सायद यही मनोविज्ञानसँग खेल्न केपी ओलीले दोस्रो पुस्तामा पार्टी हस्तान्तरणको प्रस्ताव गरेका हुन् ।

वस्तुतः यो अपेक्षा र ओलीको प्रस्ताव दुवैमा भ्रम निहित छ । किनभने, नेकपाको पछिल्लो संकट पार्टीका अध्यक्षहरूको मात्र संकट होइन, न त यो सचिवालयको मात्र संकट हो । यो संकट पार्टीको वैचारिक/राजनीतिक द्विविधा, सत्ताकांक्षा र विचलनले निर्माण गरेको महासंकट हो, जसमा हिस्सेदार छन्– नेकपाका सदस्यहरू । झट्ट हेर्दा लडाइँमा दुई सम्राट् अगाडि देखिन्छन् । तर युद्धका उत्प्रेरक छन्– सचिवालयका जर्नेलहरू र मतियार छन्— दोस्रो पुस्ताका सैनिकहरू । अतः स्पष्ट हुन्छ, नेकपामा अहिले सार्वभौम कार्यकर्ताहरू छैनन् । प्रश्नहरू छैनन् । आलोचना छैन । समीक्षा छैन । मात्र षड्यन्त्र छ र छन् त्यसका मतियारहरू ।

राजनीतिमा पुस्ता हस्तान्तरण एक बहुआयामिक प्रयोग हो, जसलाई मुख्यतः विचार, संस्कृति र सपनाहरूको पुनर्गठनका रूपमा बुझ्नुपर्छ । यो समय–चेतनामा आउने परिवर्तन त हो नै, यसले भविष्यबोध र सृजनशीलतमा समेत बदलाव ल्याउँछ । त्यसैले राजनीतिमा पुस्ता हस्तान्तरण एक सूत्र होइन, लहड होइन, षड्यन्त्र होइन, बरु बृहत्तर राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक चेतनाको पुनर्गठन हो । के यस्तो युगीन प्रयत्नका लागि ओली कमरेड तयार छन् ? के त्यस्तो ऐतिहासिक अवसर लिने नयाँ पुस्ता कतै छ ? त्यस्तो देखिँदैन । यथार्थमा पार्टी मुखियाहरूले एकअर्कालाई गलाउन गरेको पुस्ता हस्तान्तरणको प्रस्तावमा न त रस छ, न सुगन्ध । व्यापक राजनीतिक तथा सांगठनिक पुनर्गठनबिनाको पुस्ता हस्तान्तरण मात्र भ्रम हो ।

सत्य : एक

माथिका तीनवटा भ्रमले नेकपालाई नांगेझार बनाएका छन् । ऊ सर्वांग नांगै छ, जोसँग लाज छोप्ने विचार, आस्था र मूल्य–मान्यताको टालो कतै छैन । नेकपामा केही आशालाग्दा नेताहरू अवश्य छन् । उनीहरूलाई थाहा छ— राजनीति भ्रमले चल्दैन । उनीहरूले बुझेका छन्– सिद्धान्त, विचार र मूल्य–मान्यताबिना राजनीति असम्भव छ । जुन अनिवार्य छ, त्यही नै असम्भव हुनु नेकपाको पछिल्लो संकट हो । यो संकटलाई बालुवाटारको रातो कार्पेटले छोपेर कति दिन चल्छ ? यसरी राजनीति सप्रिँदैन । यसरी देश र दुनियाँ बदलिँदैन । अतः सत्यलाई स्वीकार गर्नु र त्यसलाई प्रवर्द्धन गर्नु नै नेकपाका योग्यतम साथीहरूको आजको दायित्व हो । निश्चय नै नेकपामा सत्यको साधना गर्न कठिन होला, तर असम्भव छैन ।

अन्तिम कुरा, नेकपा स्वयंले पछिल्लो समय निर्माण गरेको सत्य हो– यथावस्थामा नेकपा अर्थहीन भयो । अब यसले देश र दुनियाँ बदल्ने कुनै सामर्थ्य राख्दैन । अतः यसलाई भत्किन दिनु नै जाती, जसको जगबाट एउटा नयाँ र ताजा राजनीतिक दलको पुनर्जन्म हुन सकोस्, जसलाई संगठित गरून् योग्यतम कमरेडहरूले । माफ गर्नुहोला, यो कुनै पूर्वाग्रह होइन, भविष्यप्रतिको मात्र एक अपेक्षा हो ।

dahal.keshab@gmail.com

प्रकाशित : मंसिर १८, २०७७ ०८:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×