ज्यानमारा इज्जत- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

ज्यानमारा इज्जत

महिला वा पुरूष, जो भिक्टिम भए पनि यसको मुख्य ध्येय महिलाको यौनिकतामाथिको नियन्त्रण नै हो । महिलाको योनीमा संग्रह गरिएको परिवार र समाजको मर्यादाकै लागि उसले जीवनभर यसको मूल्य तिरिरहनुपर्छ ।
सरला गौतम

काठमाडौँ — जंगबहादुरको शासनमा उर्दी जारी गरिएको थियो– ‘व्यभिचार गर्ने आइमाईलाई बाघको मुखमा हालिदिनू ।’ राणासनमा मात्रै होइन, महिलाको यौनिकतामाथिको नियन्त्रण आजसम्मै छ । मानव सभ्यतामै निजी सम्पत्तिमाथि नियन्त्रणका लागि बन्धक गरिएको यौनिकता महिलाका लागि सबैभन्दा हानिकारक कैद हो ।

ऊबेला सम्पत्तिका लागि यौनिकता कैद भयो, समयक्रममा यो प्रतिष्ठासँग जोडियो । कथित प्रतिष्ठाका लागि महिलाको ज्यान नै लिन थालियो । परिवार र समाजको कथित इज्जत महिलाका लागि ज्यानमारा साबित भयो ।

यही मंसिर १४ गते एउटा डरलाग्दो अपराधको समाचारले अखबारहरू भरिए । रौतहट माधवनारायण नगरपालिका–७ की सत्र वर्षीया किशारी अमृताको आफ्नै बाबुको योजनामा गोली हानी हत्या गरियो । परिवारले तिरस्कार गरेको, उमेर दोब्बर जेठो र कथित तल्लो जातिको एक पुरुषसँग अमृताको प्रेम थियो । रामअयोध्याले छोरीको हत्या गर्नुको मूल कारण उनले कमाएको कथित सामाजिक मर्यादा नै हो । छोरीको निजी–साथी छनोटले उनको मर्यादामा पहिरो गयो र आफ्नै छोरीको ज्यान लिए । आफूसँगै सुतिरहेकी छोरीको हत्यालाई सजिलो पारिदिन शौचालय जाँदै गरेकी अमृताकी आमा सीतादेवीको हृदयको चित्र कस्तो थियो होला त्यसबखत ? सृष्टिकर्तालाई थाहा होला ।

२०६९ सालमा बाराको प्रस्तोता गाविसमा पनि यस्तै प्रकृतिको घटना भएको थियो । १० कक्षा पढ्ने बिन्दु ठाकुरलाई परिवारका सदस्यले जलाएर मारिदिएका थिए । उनको दोष पनि उस्तै थियो– कथित दलित जातिको साथीसँगकै प्रेम ।

अमृताको हत्यापछि नेपाली अखबारले ‘नेपालमा अनर किलिङ भित्रियो’ भन्ने भावमा समाचार लेखे । सामाजिक सञ्जालका अभियन्ताले त्यस्तै प्रतिक्रिया जनाए– ‘के अब नेपालमा पनि अनर किलिङ भित्रिएको हो’ भन्ने व्यहोराको । प्रहरीमा अनर किलिङको अभिलेख नै छैन भनेर एक अनलाइन पत्रिकाले लेख्यो । अनर किलिङलाई केवल कट्टर मुस्लिम परिवारमा हुने अपराध हो भनेर ट्याग लगाइएको छ, तर यसो होइन । विश्वव्यापी रूपमा मूलधारका मिडियाको कभरेजको कारण यो अवधारणा विकास भएको हो ।

जातीय र साम्प्रदायिक मर्यादासँग जोडिएको यस अपराधसँग जोडिएको अर्को आयाम हो– महिलाको यौनिकतामाथिको नियन्त्रण । नेपालमा यो प्रकृतिको घटनालाई अनर किलिङको कुनै शाब्दिक उल्था दिइएको छैन । यसैले यो प्रकारको अपराधलाई ‘इज्जत हत्या’ भन्न सकिन्छ । पतिको मृत्युपछि विधवा महिलाले अर्को पुरुषसँग यौनसम्बन्ध राखिन् भने परिवारको मर्यादामा आगो लाग्छ भन्ने धारणा हिजोको समाजले राख्थ्यो । यही कारण एक जीवित महिलालाई काठको मुढाजस्तो गरी आगोमा झोस्थ्यो । मर्यादा जोगाउन गरिएको त्यस समयको अपराध ‘इज्जत हत्या’ नै हो । यसैले अनर किलिङ नेपाली समाजमा हिजोदेखि आजसम्मै जीवित छ । कथित इज्जत, इज्जत होइन समाजको कलकं हो ।

सर्वव्यापी इज्जत–हत्या

अनर किलिङ केवल मध्यपूर्व र दक्षिण एसियाका मुस्लिम सम्प्रदायप्रधान देशहरूको समस्या होइन । विश्वव्यापी रूपमा छरिएको हिन्दु–मुस्लिम परिवारभित्रको ‘इज्जत हत्या’को रङ, आयाम फरक देखिन्छ । तर, घटना भने कुनै एक समुदायको मात्र निधारको कालो टीका होइन । सन् २०१० मा मिडल इस्ट फोरममा छापिएको फिलिस चेस्लरको अनर किलिङ बारेको शोधपूर्ण लेखले यो समस्या विश्वव्यापी भएको देखाएको छ ।

सन् २०१३ मा ‘मिडल इस्ट’ पत्रिकाले नै यसका आयामहरूबारे चर्चा गरेको थियो । त्यस अध्ययनका अनुसार, पाकिस्तानमा हुने अनर किलिङको घटना भारतको हिन्दु र शिख सम्प्रदायको भन्दा फरक प्रकृतिका हुन्छन् । तर, कम त्रासदीपूर्ण हुँदैनन् । फिलिसकै लेख ‘हिन्दु भर्सेस मुस्लिम अनर’ हिन्दु बाहुल्य भएको भारत र मुस्लिम बाहुल्य भएको पाकिस्तानमा अनर किलिङको सम्पूर्ण अपराधको आधा अपराध हुने गरेको तथ्य सार्वजनिक छ । सन् २०१० मा हरियाणामा मात्र ९०० ‘इज्जत हत्या’को केस रिपोर्ट गरिएको थियो । बाँकी २०० केस सिंगो भारतको थियो । २०१० मै पाकिस्तानमा ८०० ‘इज्जत हत्या’को केस रिपोर्ट गरिएको थियो ।

अक्टोबर २५, २०१० को ‘टाइम्स अफ इन्डिया’ ले नेपालकै काभ्रेको घटनालाई अनर किलिङ भनेको छ । ओखलढुंगाको डिकेबहादुर थापामगरले काभ्रेकी पार्वति दनुवारसँग प्रेम विवाह गरे । पार्वतीका बा निराराज यो विवाहसँग रुष्ट थिए । केही दिनमै डिके थापामगर आफ्नै डेरामा झुन्डिएको अवस्थामा फेला परे । उनको शरीर र टाउकोको चोटले त्यो हत्या हो भन्ने प्रहरीले पुष्टि गर्‍यो । र, निराराजलाई हत्याको आरोपमा पक्राउ गर्‍यो । यस्ता प्रकृतिका घटनामा महिलाले यौनिक र जातीय शुद्धताको बिँडो थाम्नुपर्ने देखिन्छ भने पुरुषले जातीय शुद्धताको ।

मुस्लिम सम्प्रदायमा बेमेल साम्प्रदायिक विवाहको सवालमा अनर किलिङको घटना हुने गर्छन् । हिन्दु सम्प्रदायमा बेमेल जातिको केसमा यस्ता घटना हुने गरेका छन् । भारतमा जातीय शुद्धता रेगुलेसनका लागि बनेको खाप पञ्चायतले बेमेल विवाहमा कारबाहीको रूपमा यस्ता अपराध गरेको पाइन्छ । कतिपय केसमा प्रहरीले नै ‘इज्जत हत्याको’ लागि विवाहित जोडीलाई पञ्चायतमा बुझाएका घटना पनि छन् । संसारभर अनर किलिङ भनेर कुख्यात भएको ‘इज्जत हत्या’मा साम्प्रदायिकता, जातीयता, यौनिकताको मिश्रित अन्धविश्वास र पुरातन जेलिएको छ ।

२०१० अप्रिल–२९ मा दिल्लीकी पत्रकार निरूपमा पाठक आफ्नै घरको बाथरुममा मृत फेला परिन् । आफूभन्दा तल्लो भनिने जातका पत्रकारसँग उनको प्रेमसम्बन्ध थियो । र, उनी गर्भवती थिइन् । बिहेका लागि परिवारलाई राजी गराउन घर पुगेका बेला उनकै आमा काल बनेर आइन् । र, बाथरुममा थुनेर उनको हत्या गरिन् । यो केस हिन्दु सम्प्रदायमा हुने अनर किलिङको ज्वलन्त नमुना हो । भारतीय अधिकारकर्मी र मिडियाले यो केसलाई प्राथमिकताका साथ उठाए । सन् २०१० मा ‘टाइम म्यागजिन’ ले यसलाई हिन्दु अनर किलिङको केसको रूपमा रिपोर्ट गरेको थियो ।

सन् २०१८ सेप्टेम्बर–१४ का दिन हैदराबादमा प्रणय कुमार नामका चौबीस वर्षीय युवाको अस्पताल सामुन्ने हत्या भयो । आफ्नी गर्भवती श्रीमतीको चेकजाँचका लागि उनी अस्पताल पुगेका थिए । श्रीमतीकै अगाडि उनको ज्यान लिइयो । उनकी श्रीमती अमुर्ता बर्सिनी र प्रणयले प्रेम विवाह गरेका थिए । प्रणय दलित जातिका थिए, अमुर्ता वैश्य जातकी थिइन् । यही कारण अमुर्ताको परिवार यो विवाहको खिलाफमा थियो । आफ्ना पिता र काका हत्यामा संलग्न भएको भन्दै अमुर्ताले पितालाई मुत्युदण्ड दिनुपर्ने माग प्रशासनसमक्ष राखेकी थिइन् ।

प्रणयको केसलाई नेपालमा भइरहने जातीय अहंकार कारक भएका घटनाहरूसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ । रुकुम चौरजहारीमा जेठ १० गते पूरै देशको सभ्यतामाथि कालो पोतिने गरी बर्बर अपराध भयो । आफ्नी प्रेमिका लिन अठार जना साथीसहित गएका नवराज विक र उनका छ जना साथीलाई पूरै गाउँलेले लखेटी लखेटी मारे । अनर किलिङको नाममा समाजका अगाडि कपडाले छोपेर ढुंगा हानी हानी मार्ने कुनै समुदायको बर्बरताभन्दा कम बर्बर घटना होइन यो । मुस्लिम सम्प्रदायमा महिला र हिन्दु सम्प्रदायमा पुरुष बढि पिडीत पाईएको छ ।

जातीयता हावी भएको समाजमा कथित उपल्लो जात र तल्लो जातको मानसिकताका कारण बेमेल विवाहको केसले द्वन्द्व निम्त्याएको हुन्छ । यसले धेरै युवाको ज्यान लिएको छ । हामीले अनर किलिङलाई मुस्लिम समाजमा परिवारले छोरीचेलीको ज्यान लिने घटना भनेर बुझेका छौं । नेपालमा पनि यो कुप्रथा केवल तराई–मधेसको हो भनेर ट्याग लगाएका छौं । तर, यो हिन्दु, मुस्लिम, तराई, पहाड सबैतिर भइरहेको अपराध हो । यो जातीय अहंकार र कृत्रिम प्रतिष्ठासँग जोडिएको विषय हो । यस्तो घटनालाई जातीय वा साम्पदायिक बेमेलको समस्या भनेर हेरिन्छ, जुन सत्य हो । तर, यसमा अन्तरनिहित महिलाको यौनिकता नियन्त्रणको सवालमा बहस भएको छैन ।

यो बहुआयामिक समस्यालाई हेर्ने नजर पनि बहुआयामिक नै हुनुपर्छ ।

परम्परा र आधुनिकताको टक्कर

परम्परागत रूपमा एक हिसाबले चल्दै गएको समाजमा आर्थिक–सामाजिक गतिशीलता र प्रविधिको प्रवेश द्रुत गतिमा भयो । संसारभरि नै भइरहेको परिवर्तनले दक्षिण एसियाका कठोर परम्परागत समाजमा आफ्नो प्रभाव जमाउन थाल्यो । नेपालमा विगत पन्ध्र वर्षमा सामाजिक–आर्थिक गतिशीलताका कर्ताहरू बनेर महिलाहरू निकै अघि आए । उनीहरूको रफ्तार र हातमा भएको आधुनिक प्रविधिको तुलनामा पुरातनमा जेलिएको सामाजिक परम्पराको गति मिल्दैन । युवा मस्तिष्कले चाहेको आधुनिक व्यवहारलाई समय समयमा परम्पराले रिजेक्ट गरिदिन्छ । यी दुईको जुन ठाउँमा भेट हुन्छ, त्यहाँ दुर्घटना हुन्छ । ज्यानै लिने सम्मका घटना हुन्छन् । ज्यानमारा–इज्जतका लागि महिलाहरूले ज्यानको बलि दिँदै आए, दिइरहेकै छन् ।

पाकिस्तानी सोसल मिडिया सेलेब्रिटी कान्दिल बलोच आफ्ना प्रखर र पुरातनविरोधी प्रस्तुतिको कारण युवाहरूमाझ छिटो चर्चामा आइन् । महिला अधिकारको सवाल, जीवनशैलीको विषयदेखि लिएर विभिन्न कन्ट्रोभर्सियल मुद्दामा उनी आफ्ना भिडियोमा मुखर हुन थालिन् । उनीसँग उनको पुरातन समाज रुष्ट हुन थाल्यो । आफ्नै भाइ र पिताको नजरमा उनी आँखी भइन् । २०१३ देखि उनी चर्चामा आउन थालेकी थिइन् । २०१६ पन्ध्र जुलाईमा आफ्नै घरमा सुतिरहेको बेला उनका भाइले उनको हत्या गरे । हत्याको कारण प्रशासनसमक्ष प्रस्तुत गर्ने क्रममा बालोचका भाइले भने, ‘उनले परिवारमा अमर्यादा भित्र्याइन् ।’ एक प्रभावी सेलेब्रिटीमाथि परिवारले गरेको यो अपराधले देशी–विदेशी सञ्चारमाध्यममा व्यापक स्थान लियो । पाकिस्तानकी बालोच र रौतहटकी अमृताले भोगेको नियति समान, आयाम फरक छ ।

परिवार, संस्कार, समाज सबैको मर्यादाको परिभाषा महिलाको योनीमा खोजिएको छ । यसले महिलाको जीवनको हर–पक्षमा प्रहार गरेको छ । बढ्दै गएको सामजिक–आर्थिक गतिशीलताका कारण निजी जीवनको छनोटमा महिलाहरू सचेत भएका छन् । आफ्नो प्रेम जीवन र यौन जीवनको अधिकारमा जागरुक भएका छन् । परिवार अझै पनि छोरीको यौवनको साँचो आफ्नै हातमा राख्न चाहन्छ । यही टकरावका कारण हिंसा हुन्छ ।

श्रीमान् मरेपछि जिउँदै चितामा पोल्ने परम्पराको कारक पनि यौनिक मर्यादा नै हो । यो खतरनाक ‘इज्जत हत्या’ हो । हिजो जुन रूपमा यैनिकता इज्जतको पर्याय थिया, आज त्यो प्रकृति फेरिएको छ । रूप मात्र फेरिएको छ तर अर्थ फेरिन बाँकी छ ।

इज्जत हत्याले कसको हुर्मत लिन्छ ?

रौतहटकी अमृताको चितासँगै उनका रहर, सपना, उनले बाँचेर साँच्न पाउने मिठा पलहरू सबै खरानी भए । नवराज र उनका साथीहरूको पनि उही हाल भयो, जे अमृताको भयो । नवराजकी प्रेमिका, जो यो सबै अपराधको साक्षी बसिन्, उनको जीवनको कुन कुना हान्न बाँकी होला यो घटनाले !

बर्बर घटनामा प्रेमीको हत्या भयो । १७ वर्षे किशोरी सुष्मा मल्ल अपराधीको रूपमा समातिइन् । उनीमाथि हेर्ने नसकिने स्तरको साइवर बुलिङ भयो । यो घटनामा नवराज जातीय अंहकारको सिकार भए । सुष्मा यौनिक र जातीय शुद्धता दुवै पुरातनको सिकार भइन् । नवराज र उनका साथीले भोगेको प्रत्यक्ष हिंसाको परोक्ष असर सुष्मामा जीवनभर पर्नेछ । यसले उनको करिअर र आर्थिक गतिशीलतालाई हान्नेछ । बेमेल विवाहको परिणाम के हुन्छ भनेर देखाउन जुन अपराध गरेर समाजले पौरख देखायो, त्यसले समाजमा गहिरो मानसिक त्रासको सृजना गरेको छ । शैक्षिक र आर्थिक उन्नतिको मार्गमा लाग्नका लागि अवरोधको काम गर्छ यो मानसिक त्रासले । सुष्मा प्रत्यक्ष प्रभावित भए पनि यो घटनाले धेरै युवतीको आत्मविश्वासमा हानेर गयो । घुमेर यसको क्षति समाजले नै भोग्ने हो, समग्रमा देशले भोग्ने हो ।

नवराजको केस जातीय अहंकारको त हो, सँगै यो ‘इज्जत हत्या’ को विषय पनि हो । छोरीको यौनिक अधिकारलाई परिवारको मर्यादाको पर्याय मानेको परिवारले नवराजलाई त्यही मर्यादामा हिलो छ्याप्न आएको अपराधी देख्यो । जातीय अहंकारको दलदलमा फसेको जनप्रतिनिधिकै सहयोगमा सामूहिक आक्रमण गर्‍यो । ‘इज्जत हत्या’ को केसमा हिन्दु सम्प्रदायका युवाहरूले जातीय र याौनिक खबरदारीको दोहोरो मार खप्नुपरिरहेको देखिन्छ ।

यस्ता युवामाथि गुज्रिएको भयाभह घटनाको असर उसले परिवार र समाजलाई दिने उत्पादकत्वमा पर्छ । यस्ता घटना केही बेरको समाचार बन्छन् र दृश्यबाट ओझेलमा जान्छन् । र, कसैको निजी जीवनको एक कहानी बनिदिन्छन् । तर, त्यसबाट लामो समयसम्म समाज र देशले बेहोर्ने सामाजिक–आर्थिक क्षतिको कमै हिसाबकिताब गरिएको छ । सामाजिक संरचना र शान्ति खल्बलाउने यस्ता घटना निजी जीवनको कालो पक्ष मात्र होइनन््, राज्यको सामाजिक, आर्थिक उन्नतिमा तेजाब छर्ने खतरनाक विषय हुन् ।

आफ्नो प्रमी रोजेकोमा महिलालाई आफ्नै परिवारले हत्या गर्नु वा परिवारले प्रेमिको हत्या गरिदिनु, यो दुवै अनर किलिङ हो । प्रत्यक्ष र परोक्ष रूपमा महिलाहरू ‘इज्जत हत्याको’ जाँतोमा पिसिन्छन् । ज्यान गए गइहाल्यो, आफूले रोजेको मानिसको ज्यान गयो भने पनि उसको जीवन आधा मृत समान भयो । यो मानसिक त्रासदीबाट बाहिर आउन कति समय लाग्ला ? या आउनै नसक्लान् ? प्रेमिकाको हत्या भएको पुरुषको मनोदशाको वस्तुपरक असर पनि समाजले बेहोर्नैपर्छ । हिंसा भोगेको मानिस हिंस्रक भएर निस्कने सम्भावना प्रचुर हुन्छ, समाजमा हिंसाको अन्तहीन चक्र बन्छ । हिंसाविरुद्धका अभियानमा समेत ‘इज्जत हत्या’ को परोक्ष सिकार भएका युवाको मनोभावना र उनीहरूका जीवनका दुष्चक्रको चर्चा भेटिँदैन ।

महिला वा पुरुष, जो भिक्टिम भएको केसमा पनि मुख्य ध्यय भनेको महिलाको यौनिकतामाथिको नियन्त्रण नै हो । महिलाको योनीमा संग्रह गरिएको परिवार र समाजको मर्यादाकै लागि उसले जीवनभर यसको मूल्य तिरिरहनुपर्छ । महिलाको काम र व्यवसायले माग्ने गतिशीलता यही कारण प्रभावित हुन्छन् । महिलाको यौनिकतामाथिको यो कर्के नजरले समग्र अर्थतन्त्रले बेहोर्ने क्षतिको हिसाब गरिएको छ त ?

अनर किलिङ वा अन्य हिंसाको सवाल केवल पारिवारिक र सामाजिक होइन, यो राजनीतिक र आर्थिक मुद्दा पनि हो । सन् २०१६ को यूएन वुमनको रिपोर्टमा अमेरिकामा हुने महिला हिंसाको केसले पुर्‍याएको वार्षिक आर्थिक क्षति ५ दशमलव ८ बिलियन डलर र अस्ट्रेलियामा ११ दशमलव ३८ बिलियन डलर देखाएको छ । यसरी आर्थिक आँकडा निकालेर हेर्ने हो भने ‘इज्जत हत्या’ लगायत अन्य हिंसाको आर्थिक हिसाब नेपालमा कस्तो देखिएला ?ज्यानमारा–इज्जतले कति युवाको बलि पर्खेर बसेको छ, यो डरलाग्दो कुरा हो ।

हाम्रो पारिवारिक–सामाजिक इज्जत र मर्यादाले अबको समयमा यस्तो परिभाषा मागेको छ– ज्यानमारा इज्जत जोगाउने होइन, ज्यानमारा इज्जतको आहारा बन्नबाट नागरिक जोगाउने हो । यसका लागि परिवार, समाज, राष्ट्रिय र स्थानीय सरकारको प्रतिज्ञा चाहिएको छ ।

(शनिबार प्रकाशित हुने कान्तिपुरको प्रिन्ट संस्करण ‘शनिबार विशेष’बाट ।)

प्रकाशित : पुस ३, २०७७ १७:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

स्त्रीरत्‍न-१९९२

१९९२ को ‘शारदा’ मा ‘स्त्रीरत्न’ कथा लेखेर पुरस्कृत भएकी कुमारी तुषारमल्लिका को थिइन् ? यसबाहेक उनले अरु साहित्यिक रचना किन प्रकाशित गरिनन् ?
सुमनराज ताम्राकार

आधुनिक नेपाली कथाको प्रस्थानविन्दु मानिने ‘नासो’ का लेखक गुरुप्रसाद मैनालीको नाम धेरैले सुनेका छन् । तर, पहिलो नेपाली नारी कथाकार कुमारी तुषारमल्लिकाको नाम सुन्ने कमै होलान् । संयोग के भने दुवैको पुर्ख्यौली घर काभ्रे हो– मैनालीको कानपुर हो भने तुषारमल्लिकाको बिहाबर, कुशादेवी ।

तुषारमल्लिका प्रसिद्ध साहित्यकार सुब्बा देवीप्रसाद सापकोटाकी नातिनी हुन् । १५ वर्षकै हुँदा ‘शारदा’ पत्रिकामा (१९९२ असार) तुषारमल्लिकाको ‘स्त्रीरत्न’ कथा प्रकाशित भएको थियो ।

काभ्रेकै साहित्यकर्मीलाई समेत उनीबारे खासै थाहा छैन । पनौती साहित्य समाजले ‘प्रतिनिधि काभ्रेली कथा संग्रह’ प्रकाशनको तयारी गरिरहँदा दसैं–तिहारको छेकोमा हामीबीच उनको चर्चा भयो । लामो प्रयासपछि दीपक अर्यालको सहयोगमा मदन पुरस्कार पुस्तकालयमा संचित माइक्रोफिल्मिङबाट उनको ‘स्त्रीरत्न’ कथा झिकाइयो र उक्त विशेषाङ्कमा समेट्न सफल भइयो । विशेषाङ्कमा तुषारमल्लिका कुशादेवी, काभ्रेका देवीप्रसाद सापकोटाको छोरी भनेर उल्लेख गर्‍यौं तर हामी गलत ठहरियौं । हामीले साभार गरेको पुस्तकमा उनीबारे गल्ती लेखिएको रहेछ ।

२०७३ सालमा प्रकाशित अन्वेषक शिव रेग्मीको एउटा आलेख भर्खरै हाम्रो हात पर्‍यो । रेग्मीले तुषारमल्लिकाबारे धेरै तथ्य थाहा पाएका रहेछन् । रेग्मी लेख्छन्, ‘शारदा (मासिक) पत्रिका वर्ष १ अंक ५, १९९२ साल असार महिनामा ‘स्त्रीरत्न’ शीर्षक कथा छपाएर एक वर्षको शारदा पत्रिका पुरस्कारस्वरूपमा उपहार पाउने कुमारी तुषारमल्लिका को थिइन् ? यो एउटा कथाबाहेक उनले अरू साहित्यिक रचनाहरू किन प्रकाशित गरिनन् ? उनीबारे जान्ने सुन्ने व्यक्तिमध्ये जीवित एक मात्र युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ रहेको र उनीबाट केही जानकारी पाउन सकिन्छ कि भनी मैले २०४८ सालमा ‘शारदाकी स्त्रीरत्न’ शीर्षक एक लेख लेखेको थिएँ । तर, लेख अथवा पत्रिका निक्लँदा एकातिर सिद्धिचरण श्रेष्ठको निधन भइसकेको थियो भने अर्कोतिर त्यति धेरै प्रचार नभएकाले हो वा अन्य कुनै कारणले हो कतैबाट कुनै प्रकारको प्रतिक्रिया वा जानकारी प्राप्त हुन सकेन ।’

अन्ततः निराश भएका रेग्मीका आँखीभौं एकाएक उचालिन्छन्, २०५२ वैशाख ९ गते शनिबारको गोरखापत्रमा छापिएको एउटा श्रद्धाञ्जली देखेपछि । श्रद्धाञ्जली विज्ञापन रहेछ— श्रीमती तुषारमल्लिका जोशीको निधनको वार्षिक पुण्यतिथिको । उक्त विज्ञापन विराटनगर निवासी तुषारमल्लिकाका माहिला छोरा रवीन्द्रनाथ जोशी र उनको परिवारका तर्फबाट छापिएको थियो । श्रद्धाञ्जली देखेपछि गोरखापत्र संस्थानमार्फत तुषारमल्लिकाकी माहिली छोरी बिना आचार्यसँगको भलाकुसारीपछि सो लेख लेख्ने अवसर प्राप्त भएको रेग्मीले उल्लेख गरेका थिए ।

***

१९६५ सालतिर तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर जंगबहादुर राणाको कोपभाजनमा परी सुब्बा देवीप्रसाद सापकोटा (१९३०–२०१०) ले आफ्नो सर्वस्व गुमाएका थिए । त्यसपछि उनी भारत निर्वासित भए । उनका माहिला छोरा–बुहारी लक्ष्मीप्रसाद र बसुन्धराकी माहिली छोरीका रूपमा तुषारमल्लिकाको जन्म भएको रेग्मीले उल्लेख गरेका छन् ।

बनेपाको ‘अक्षरधाम’ मा प्रकाशित सुनील सापकोटा (तुषारमल्लिकाका भदा) को लेखमार्फत थप कुरा थाहा भयो । देवीप्रसाद सापकोटा बनारसमा निर्वासित छँदा विसं १९७७ मंसिरको बालाचर्तुदशीका दिन त्यहीं तुषारमल्लिकाको जन्म भएको उनले उल्लेख गरेका छन् । यस हिसाबले तिथिअनुसार, आइतबार (भोलि) तुषारमल्लिकाको शतवार्षिकी हो ।

सुनील सापकोटाका अनुसार, म्याट्रिकसम्मको शिक्षा प्राप्त गरेकी तुषारमल्लिकाको १९९२ मा पूर्वोत्तर भारतस्थित सिलोङनिवासी जोशी थरका इन्डियन आर्मीसँग विवाह भएको थियो । १९९० को महाभूकम्पलगत्तै लेखिएकाले होला, ‘स्त्रीरत्न’ कथाको प्लट पनि भूकम्पकै छ । ‘शारदा’ पत्रिकाले त्यसबेला कथा प्रतियोगिता गरेको थियो । प्रतियोगितामा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालालाई पछि पार्दै तुषारमल्लिका पुरस्कृत भएकी थिइन् । ‘शारदा’ को सम्पादन मण्डलले लेखेको थियो, ‘गतांकको सूचनाबमोजिम पुरस्कारयोग्य लेख यही ठहर्‍यो । एउटी लेखिकालाई पुरस्कार दिन पाउँदा वास्तवमा हामीलाई हर्ष लागेको छ ।’

१५ वर्षमै कथा लेखेर पुरस्कृत भएकी तुषारमल्लिकाका अन्य रचना कतै छापिएको देखिँदैन । तर, उनका भदा सुनील सापकोटा लेख्छन्, ‘तुषार फुपूले बनारसमै छँदा कविताहरू पनि लेखेर ‘गोरखा’ पत्रिका र हिन्दी भाषिक ‘हंस’ मा प्रकाशित गरेकी थिइन् ।’ ज्ञात रहोस्, राणाशासनविरुद्ध धरणीधर कोइराला र सूर्यविक्रम ज्ञवालीलाई सम्पादक बनाई ‘गोरखा’ पत्रिका निकाल्ने उनका हजुरबुबा देवीप्रसाद सापकोटा नै थिए ।

सुनील भन्छन्, ‘जीवनको अधिकांश समय भारतको सिलोङमा बिताएकी तुषारमल्लिका जीवनको उत्तरार्द्धतिर सिलोङको आफ्नो श्रीसम्पत्ति बेचेर काठमाडौंमा बस्न आउनुभएको थियो । सिलोङमा हुनेखाने परिवारमा पर्थ्यो, फुपू–फुपाजूको परिवार ।’ तुषारमल्लिकाको मृत्यु ५० को दशकमा काठमाडौंमा भएको थियो ।

प्रज्ञा प्रतिष्ठानकी पूर्वप्राज्ञ सुलोचना मानन्धर भन्छिन्, ‘हामीले यसअघि पहिलो नेपाली नारी कथाकार मोतीलक्ष्मी ठानेका थियौं । अहिले आएर नयाँ सूचना पाइयो ।’ नेपाली सामान्यज्ञानका पुस्तकमा पनि पहिलो नारी कथाकारका रूपमा मोतीलक्ष्मीकै नाम उल्लेख छ ।

पहिलो नेपाली नारी कथाकार तुषारमल्लिकालाई हामीले किन यथोचित सम्मान दिन सकेनौं ? धुलिखेल नगरपालिकाले धुलिखेल डाँडामा गुरुप्रसाद मैनालीको सालिक निर्माणको योजना बनाएझैं पनौती नगरपालिकाले पनि कुशादेवीमा तुषारमल्लिकाको सालिक किन नबनाउने ?

प्रकाशित : मंसिर २७, २०७७ १३:४५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×