स्त्रीरत्‍न-१९९२- कोसेली - कान्तिपुर समाचार

स्त्रीरत्‍न-१९९२

१९९२ को ‘शारदा’ मा ‘स्त्रीरत्न’ कथा लेखेर पुरस्कृत भएकी कुमारी तुषारमल्लिका को थिइन् ? यसबाहेक उनले अरु साहित्यिक रचना किन प्रकाशित गरिनन् ?
सुमनराज ताम्राकार

आधुनिक नेपाली कथाको प्रस्थानविन्दु मानिने ‘नासो’ का लेखक गुरुप्रसाद मैनालीको नाम धेरैले सुनेका छन् । तर, पहिलो नेपाली नारी कथाकार कुमारी तुषारमल्लिकाको नाम सुन्ने कमै होलान् । संयोग के भने दुवैको पुर्ख्यौली घर काभ्रे हो– मैनालीको कानपुर हो भने तुषारमल्लिकाको बिहाबर, कुशादेवी ।

तुषारमल्लिका प्रसिद्ध साहित्यकार सुब्बा देवीप्रसाद सापकोटाकी नातिनी हुन् । १५ वर्षकै हुँदा ‘शारदा’ पत्रिकामा (१९९२ असार) तुषारमल्लिकाको ‘स्त्रीरत्न’ कथा प्रकाशित भएको थियो ।

काभ्रेकै साहित्यकर्मीलाई समेत उनीबारे खासै थाहा छैन । पनौती साहित्य समाजले ‘प्रतिनिधि काभ्रेली कथा संग्रह’ प्रकाशनको तयारी गरिरहँदा दसैं–तिहारको छेकोमा हामीबीच उनको चर्चा भयो । लामो प्रयासपछि दीपक अर्यालको सहयोगमा मदन पुरस्कार पुस्तकालयमा संचित माइक्रोफिल्मिङबाट उनको ‘स्त्रीरत्न’ कथा झिकाइयो र उक्त विशेषाङ्कमा समेट्न सफल भइयो । विशेषाङ्कमा तुषारमल्लिका कुशादेवी, काभ्रेका देवीप्रसाद सापकोटाको छोरी भनेर उल्लेख गर्‍यौं तर हामी गलत ठहरियौं । हामीले साभार गरेको पुस्तकमा उनीबारे गल्ती लेखिएको रहेछ ।

२०७३ सालमा प्रकाशित अन्वेषक शिव रेग्मीको एउटा आलेख भर्खरै हाम्रो हात पर्‍यो । रेग्मीले तुषारमल्लिकाबारे धेरै तथ्य थाहा पाएका रहेछन् । रेग्मी लेख्छन्, ‘शारदा (मासिक) पत्रिका वर्ष १ अंक ५, १९९२ साल असार महिनामा ‘स्त्रीरत्न’ शीर्षक कथा छपाएर एक वर्षको शारदा पत्रिका पुरस्कारस्वरूपमा उपहार पाउने कुमारी तुषारमल्लिका को थिइन् ? यो एउटा कथाबाहेक उनले अरू साहित्यिक रचनाहरू किन प्रकाशित गरिनन् ? उनीबारे जान्ने सुन्ने व्यक्तिमध्ये जीवित एक मात्र युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ रहेको र उनीबाट केही जानकारी पाउन सकिन्छ कि भनी मैले २०४८ सालमा ‘शारदाकी स्त्रीरत्न’ शीर्षक एक लेख लेखेको थिएँ । तर, लेख अथवा पत्रिका निक्लँदा एकातिर सिद्धिचरण श्रेष्ठको निधन भइसकेको थियो भने अर्कोतिर त्यति धेरै प्रचार नभएकाले हो वा अन्य कुनै कारणले हो कतैबाट कुनै प्रकारको प्रतिक्रिया वा जानकारी प्राप्त हुन सकेन ।’

अन्ततः निराश भएका रेग्मीका आँखीभौं एकाएक उचालिन्छन्, २०५२ वैशाख ९ गते शनिबारको गोरखापत्रमा छापिएको एउटा श्रद्धाञ्जली देखेपछि । श्रद्धाञ्जली विज्ञापन रहेछ— श्रीमती तुषारमल्लिका जोशीको निधनको वार्षिक पुण्यतिथिको । उक्त विज्ञापन विराटनगर निवासी तुषारमल्लिकाका माहिला छोरा रवीन्द्रनाथ जोशी र उनको परिवारका तर्फबाट छापिएको थियो । श्रद्धाञ्जली देखेपछि गोरखापत्र संस्थानमार्फत तुषारमल्लिकाकी माहिली छोरी बिना आचार्यसँगको भलाकुसारीपछि सो लेख लेख्ने अवसर प्राप्त भएको रेग्मीले उल्लेख गरेका थिए ।

***

१९६५ सालतिर तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर जंगबहादुर राणाको कोपभाजनमा परी सुब्बा देवीप्रसाद सापकोटा (१९३०–२०१०) ले आफ्नो सर्वस्व गुमाएका थिए । त्यसपछि उनी भारत निर्वासित भए । उनका माहिला छोरा–बुहारी लक्ष्मीप्रसाद र बसुन्धराकी माहिली छोरीका रूपमा तुषारमल्लिकाको जन्म भएको रेग्मीले उल्लेख गरेका छन् ।

बनेपाको ‘अक्षरधाम’ मा प्रकाशित सुनील सापकोटा (तुषारमल्लिकाका भदा) को लेखमार्फत थप कुरा थाहा भयो । देवीप्रसाद सापकोटा बनारसमा निर्वासित छँदा विसं १९७७ मंसिरको बालाचर्तुदशीका दिन त्यहीं तुषारमल्लिकाको जन्म भएको उनले उल्लेख गरेका छन् । यस हिसाबले तिथिअनुसार, आइतबार (भोलि) तुषारमल्लिकाको शतवार्षिकी हो ।

सुनील सापकोटाका अनुसार, म्याट्रिकसम्मको शिक्षा प्राप्त गरेकी तुषारमल्लिकाको १९९२ मा पूर्वोत्तर भारतस्थित सिलोङनिवासी जोशी थरका इन्डियन आर्मीसँग विवाह भएको थियो । १९९० को महाभूकम्पलगत्तै लेखिएकाले होला, ‘स्त्रीरत्न’ कथाको प्लट पनि भूकम्पकै छ । ‘शारदा’ पत्रिकाले त्यसबेला कथा प्रतियोगिता गरेको थियो । प्रतियोगितामा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालालाई पछि पार्दै तुषारमल्लिका पुरस्कृत भएकी थिइन् । ‘शारदा’ को सम्पादन मण्डलले लेखेको थियो, ‘गतांकको सूचनाबमोजिम पुरस्कारयोग्य लेख यही ठहर्‍यो । एउटी लेखिकालाई पुरस्कार दिन पाउँदा वास्तवमा हामीलाई हर्ष लागेको छ ।’

१५ वर्षमै कथा लेखेर पुरस्कृत भएकी तुषारमल्लिकाका अन्य रचना कतै छापिएको देखिँदैन । तर, उनका भदा सुनील सापकोटा लेख्छन्, ‘तुषार फुपूले बनारसमै छँदा कविताहरू पनि लेखेर ‘गोरखा’ पत्रिका र हिन्दी भाषिक ‘हंस’ मा प्रकाशित गरेकी थिइन् ।’ ज्ञात रहोस्, राणाशासनविरुद्ध धरणीधर कोइराला र सूर्यविक्रम ज्ञवालीलाई सम्पादक बनाई ‘गोरखा’ पत्रिका निकाल्ने उनका हजुरबुबा देवीप्रसाद सापकोटा नै थिए ।

सुनील भन्छन्, ‘जीवनको अधिकांश समय भारतको सिलोङमा बिताएकी तुषारमल्लिका जीवनको उत्तरार्द्धतिर सिलोङको आफ्नो श्रीसम्पत्ति बेचेर काठमाडौंमा बस्न आउनुभएको थियो । सिलोङमा हुनेखाने परिवारमा पर्थ्यो, फुपू–फुपाजूको परिवार ।’ तुषारमल्लिकाको मृत्यु ५० को दशकमा काठमाडौंमा भएको थियो ।

प्रज्ञा प्रतिष्ठानकी पूर्वप्राज्ञ सुलोचना मानन्धर भन्छिन्, ‘हामीले यसअघि पहिलो नेपाली नारी कथाकार मोतीलक्ष्मी ठानेका थियौं । अहिले आएर नयाँ सूचना पाइयो ।’ नेपाली सामान्यज्ञानका पुस्तकमा पनि पहिलो नारी कथाकारका रूपमा मोतीलक्ष्मीकै नाम उल्लेख छ ।

पहिलो नेपाली नारी कथाकार तुषारमल्लिकालाई हामीले किन यथोचित सम्मान दिन सकेनौं ? धुलिखेल नगरपालिकाले धुलिखेल डाँडामा गुरुप्रसाद मैनालीको सालिक निर्माणको योजना बनाएझैं पनौती नगरपालिकाले पनि कुशादेवीमा तुषारमल्लिकाको सालिक किन नबनाउने ?

प्रकाशित : मंसिर २७, २०७७ १३:४५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भरोसायोग्य प्लाज्माथेरापी

सुमनराज ताम्राकार

कोरोना कहर खप्न थालेको महिनौं भइसके पनि यो महामारीको पटाक्षेप कसरी हुने हो, केही निश्चितता छैन । आम मानिस एवं चिकित्सकहरूको ठूलो आशा खोपमा छ तर निकट विकटमा यसको सम्भावना छैन ।

खोप बनिहाले पनि सुरुमा निकै महँगो हुने, सहजै नपाइने तथा विकसित देशहरूकै हालीमुहाली हुने हुनाले युनिसेफ वा विश्व स्वास्थ्य संगठन लगायतले सहयोगी भूमिका नखेले नेपालजस्ता देशका लागि यो ‘आकाशको फल, आँखा तरी मर्’ साबित हुनेछ ।

यस्तैमा अमेरिकाको खाद्य तथा औषधि प्रशासन (एफडीए) ले आशंकाका बीच कोरोनाको उपचारका लागि रेमडेसिभिरलाई स्वीकृति दियो, जुन एफडीएको इतिहासमा अपवादजस्तै हो । रेमडेसिभिर नामको एन्टिभाइरल औषधिको असर थोरै आसलाग्दो भए पनि महँगो हुनुका साथै धेरैपटक दिनुपर्ने एवं सहजै नपाउने समस्या छ । कतिपय मुलुकमा गरिएका स–साना स्केलका अध्ययनहरूबाट रेमडेसिभिर प्रभावकारी छैन भन्ने समाचार आइरहेका छन् ।

यस्तो परिस्थितिमा नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशहरूका लागि प्लाज्माथेरापी वरदानसिद्ध हुन सक्छ र केही हदसम्म राम्रो नतिजा पनि मिलिरहेको छ । थोरै बाध्यता अनि भरपर्दो विकल्पको अभावमा नेपालमा कोरोना संक्रमित भई अस्पतालमा भर्ना भएका बिरामीहरूका लागि प्लाज्माको माग निकै बढ्दो छ । प्लाज्मादानकै कारण समाजमा कोरोना संक्रमणबाट तङ्ग्रिएका व्यक्तिहरूको प्रतिष्ठा बढ्न थालेको छ ।

प्लाज्माथेरापी नौलो प्रविधि भने होइन । करिब एक शताब्दीअगाडि नै भ्यागुते रोगमा प्लाज्माथेरापी काम लाग्छ भनेर प्रमाणित गरेका कारण इमिल भन बेहरिङले चिकित्साशास्त्रतर्फको पहिलो नोबेल पुरस्कार पाएका थिए । समयक्रममा धनुष्टंकार र पछिल्लो समय इन्फ्लुएन्जा, सार्स, स्वाइन फ्लु र इबोला संक्रमणविरुद्ध पनि प्लाज्माथेरापीको उपयोग गरियो ।

मानिसको रगतमा रातो, सेतो र प्लेटलेट्स गरी तीन प्रकारका कोषहरू हुन्छन् । रातो रक्तकोषले मानिसका लागि आवश्यक अक्सिजन प्रत्येक कोषमा पुर्‍याउन मद्दत गर्छ भने, सेतो रक्तकोषले मानव शरीरलाई आक्रमण गर्ने संक्रामक एवं बाह्य तत्त्वबाट प्रतिरक्षा गर्छ । प्लेटलेट्सले चाहिँ घाउ, चोटपटक लाग्दा रगत थाम्नमा सघाउँछ । यी सबै कोष रगतको तरल भागमा तैरिरहेका हुन्छन् । रगतबाट यी सबै कोष हटाएपछि बाँकी हुने भाग नै प्लाज्मा हो । मानिसको रगतमा ४५ प्रतिशत कोष र ५५ प्रतिशत प्लाज्मा हुन्छ । प्लाज्मा हल्का पहेंलो हुन्छ । समग्रमा रगतमा ९१ प्रतिशत पानी हुन्छ ।

मानिस लगायतका प्राणीको शरीरमा कुनै पनि घातक बाह्य वस्तु (जसलाई एन्टीजेन भनिन्छ) छिरेपछि त्यसविरुद्ध प्रतिरोधात्मक क्षमता (एन्टीबडी) विकसित हुन्छ । संक्रमणसँग लड्न विकसित प्रोटिनयुक्त एन्टीबडी रगतको प्लाज्मा भागमा हुन्छ । एकपटक संक्रमणबाट मुक्त भएपछि एन्टीबडीले भावी दिनमा त्यस्ता बाह्य तत्त्व (वा संक्रमणविशेष) विरुद्ध फेरिफेरि लड्न मद्दत पुर्‍याउँछ । यस्तो एन्टीबडीले व्यक्तिविशेषलाई फाइदा पुर्‍याउने त भैहाल्यो, उसको रगत (प्लाज्मा) निकालेर अन्य संक्रमितलाई दिए फाइदा पनि पुग्छ । अनि संक्रमित व्यक्तिलाई आफैंले एन्टीबडी उत्पादन गर्नुअघि नै संक्रामक तत्त्व (भाइरस) विरुद्ध लड्न बल मिल्छ ।

कोरोना वा अन्य संक्रमणमा एकपटक संक्रमित भएर तङ्ग्रिएका व्यक्तिहरूबाट निकालिएको प्लाज्मा उपयोगमा ल्याइने हुनाले यसलाई मेडिकल भाषामा ‘कन्भालासेन्ट प्लाज्माथेरापी’ भनिएको हो । त्यसो त खोपका माध्यमबाट दिइने प्रतिरोधात्मक क्षमता सक्रिय खालको हुन्छ भने प्लाज्माको चाहिँ निष्क्रिय खालको । कोरोना संक्रमणको हकमा प्लाज्माथेरापीको आफ्नै महत्त्व छ किनभने यो नयाँ खालको भाइरस भएका कारण यसअगाडि कोही पनि यसको समीपमा आएको थिएन । भनेपछि, कसैसँग यसअघि कोरोनाविरुद्ध एन्टीबडी हुने कुरै भएन । भलै खोपको दाँजोमा प्लाज्माथेरापीद्वारा दिइएको प्रतिरोधात्मक शक्ति अस्थायी हुने गरे पनि विश्व स्वास्थ्य संगठनले यसलाई आकस्मिक अवस्थाका लागि सिफारिस गरेको छ । विश्वमा करोडौं अनि नेपालमै पनि आधा लाखभन्दा बढी व्यक्ति संक्रमित भैसकेको परिस्थितिमा प्लाज्माथेरापीको महत्त्व बढेको छ ।

नेपालमै पनि कतिपय संक्रमित व्यक्तिलाई प्लाज्माथेरापीबाट फाइदा पुगेको छ । हालसम्म अस्पतालमा भर्ना भएका एवं कोभिड–१९ को सुरुआती लक्षण भएकामा यो थेरापी सुरक्षित पाइएको छ । अस्पतालमा भर्ना भएका संक्रमितहरूमा प्लाज्माथेरापीपछि अक्सिजनको स्तर, ज्वरो, खोकी, स्याँस्याँजस्ता लक्षणमा सुधार आएको पाइएको छ । तर मध्यमदेखि सिकिस्त केसमा भने केकति फाइदा पुग्छ, अनुसन्धान प्रक्रियामै छ । हालसम्म नेपालका १२ अस्पताललाई प्लाज्माथेरापीका लागि स्वीकृति दिइएको छ ।

संक्रमण हटेको तथा पीसीआर नेगेटिभ भएको दुई–चार हप्तापछि प्लाज्मा दिन योग्य मानिन्छ । सामान्य रक्तदानमा ५०० मिलि रगत निकालिने भए पनि कोरोनामुक्त व्यक्तिको रगत भने एकपटकमा आवश्यकता हेरी २०० मिलिदेखि ४०० मिलिसम्म निकालिन्छ । कोरोनामुक्त व्यक्तिले रक्तदानमा जस्तै केवल रगत दिए पुग्छ । रक्तसञ्चार केन्द्र वा अस्पतालमा त्यस्तो रगतबाट प्लाज्मा छुट्याइन्छ र चिसो बनाएर भण्डारण गरिन्छ । यस्तो खालको फ्रोजन प्लाज्मा आवश्यकताअनुसार पुनर्प्रयोगमा ल्याइन्छ ।

कोरोनाबाट तङ्ग्रिएकाहरूले एक पटकभन्दा बढी प्लाज्मा दिन सक्छन् । सातामा दुईपटकसम्म दिन सकिन्छ । यसरी एक व्यक्तिको प्लाज्माले दुई संक्रमितलाई पुग्छ । रक्तदानमा जस्तै प्लाज्मा लिनेदिने दुवैको रक्तसमूह मिल्नुपर्छ । प्लाज्माथेरापीका कारण कसैकसैमा यससँग सम्बन्धित रियाक्सनका कारण फोक्सोमा एक्कासि चोट पुग्ने हुन सक्छ । अहिलेसम्मको अनुभवमा कोरोनामुक्त सुत्केरीको रगत अन्य संक्रमितलाई दिँदा यस्तो जोखिम बढ्ता देखिएको छ । रक्तदान, आँखाको नानी दान, शरीरदान, छालादान, मानवअंग दानजस्तै अहिलेको परिप्रेक्ष्यमा प्लाज्मादान पनि निकै पुण्यको काम हो ।

(ताम्राकार चिकित्सक हुन् ।)

प्रकाशित : कार्तिक २८, २०७७ ०८:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×