स्त्रीरत्‍न-१९९२- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

स्त्रीरत्‍न-१९९२

१९९२ को ‘शारदा’ मा ‘स्त्रीरत्न’ कथा लेखेर पुरस्कृत भएकी कुमारी तुषारमल्लिका को थिइन् ? यसबाहेक उनले अरु साहित्यिक रचना किन प्रकाशित गरिनन् ?
सुमनराज ताम्राकार

आधुनिक नेपाली कथाको प्रस्थानविन्दु मानिने ‘नासो’ का लेखक गुरुप्रसाद मैनालीको नाम धेरैले सुनेका छन् । तर, पहिलो नेपाली नारी कथाकार कुमारी तुषारमल्लिकाको नाम सुन्ने कमै होलान् । संयोग के भने दुवैको पुर्ख्यौली घर काभ्रे हो– मैनालीको कानपुर हो भने तुषारमल्लिकाको बिहाबर, कुशादेवी ।

तुषारमल्लिका प्रसिद्ध साहित्यकार सुब्बा देवीप्रसाद सापकोटाकी नातिनी हुन् । १५ वर्षकै हुँदा ‘शारदा’ पत्रिकामा (१९९२ असार) तुषारमल्लिकाको ‘स्त्रीरत्न’ कथा प्रकाशित भएको थियो ।

काभ्रेकै साहित्यकर्मीलाई समेत उनीबारे खासै थाहा छैन । पनौती साहित्य समाजले ‘प्रतिनिधि काभ्रेली कथा संग्रह’ प्रकाशनको तयारी गरिरहँदा दसैं–तिहारको छेकोमा हामीबीच उनको चर्चा भयो । लामो प्रयासपछि दीपक अर्यालको सहयोगमा मदन पुरस्कार पुस्तकालयमा संचित माइक्रोफिल्मिङबाट उनको ‘स्त्रीरत्न’ कथा झिकाइयो र उक्त विशेषाङ्कमा समेट्न सफल भइयो । विशेषाङ्कमा तुषारमल्लिका कुशादेवी, काभ्रेका देवीप्रसाद सापकोटाको छोरी भनेर उल्लेख गर्‍यौं तर हामी गलत ठहरियौं । हामीले साभार गरेको पुस्तकमा उनीबारे गल्ती लेखिएको रहेछ ।

२०७३ सालमा प्रकाशित अन्वेषक शिव रेग्मीको एउटा आलेख भर्खरै हाम्रो हात पर्‍यो । रेग्मीले तुषारमल्लिकाबारे धेरै तथ्य थाहा पाएका रहेछन् । रेग्मी लेख्छन्, ‘शारदा (मासिक) पत्रिका वर्ष १ अंक ५, १९९२ साल असार महिनामा ‘स्त्रीरत्न’ शीर्षक कथा छपाएर एक वर्षको शारदा पत्रिका पुरस्कारस्वरूपमा उपहार पाउने कुमारी तुषारमल्लिका को थिइन् ? यो एउटा कथाबाहेक उनले अरू साहित्यिक रचनाहरू किन प्रकाशित गरिनन् ? उनीबारे जान्ने सुन्ने व्यक्तिमध्ये जीवित एक मात्र युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ रहेको र उनीबाट केही जानकारी पाउन सकिन्छ कि भनी मैले २०४८ सालमा ‘शारदाकी स्त्रीरत्न’ शीर्षक एक लेख लेखेको थिएँ । तर, लेख अथवा पत्रिका निक्लँदा एकातिर सिद्धिचरण श्रेष्ठको निधन भइसकेको थियो भने अर्कोतिर त्यति धेरै प्रचार नभएकाले हो वा अन्य कुनै कारणले हो कतैबाट कुनै प्रकारको प्रतिक्रिया वा जानकारी प्राप्त हुन सकेन ।’

अन्ततः निराश भएका रेग्मीका आँखीभौं एकाएक उचालिन्छन्, २०५२ वैशाख ९ गते शनिबारको गोरखापत्रमा छापिएको एउटा श्रद्धाञ्जली देखेपछि । श्रद्धाञ्जली विज्ञापन रहेछ— श्रीमती तुषारमल्लिका जोशीको निधनको वार्षिक पुण्यतिथिको । उक्त विज्ञापन विराटनगर निवासी तुषारमल्लिकाका माहिला छोरा रवीन्द्रनाथ जोशी र उनको परिवारका तर्फबाट छापिएको थियो । श्रद्धाञ्जली देखेपछि गोरखापत्र संस्थानमार्फत तुषारमल्लिकाकी माहिली छोरी बिना आचार्यसँगको भलाकुसारीपछि सो लेख लेख्ने अवसर प्राप्त भएको रेग्मीले उल्लेख गरेका थिए ।

***

१९६५ सालतिर तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर जंगबहादुर राणाको कोपभाजनमा परी सुब्बा देवीप्रसाद सापकोटा (१९३०–२०१०) ले आफ्नो सर्वस्व गुमाएका थिए । त्यसपछि उनी भारत निर्वासित भए । उनका माहिला छोरा–बुहारी लक्ष्मीप्रसाद र बसुन्धराकी माहिली छोरीका रूपमा तुषारमल्लिकाको जन्म भएको रेग्मीले उल्लेख गरेका छन् ।

बनेपाको ‘अक्षरधाम’ मा प्रकाशित सुनील सापकोटा (तुषारमल्लिकाका भदा) को लेखमार्फत थप कुरा थाहा भयो । देवीप्रसाद सापकोटा बनारसमा निर्वासित छँदा विसं १९७७ मंसिरको बालाचर्तुदशीका दिन त्यहीं तुषारमल्लिकाको जन्म भएको उनले उल्लेख गरेका छन् । यस हिसाबले तिथिअनुसार, आइतबार (भोलि) तुषारमल्लिकाको शतवार्षिकी हो ।

सुनील सापकोटाका अनुसार, म्याट्रिकसम्मको शिक्षा प्राप्त गरेकी तुषारमल्लिकाको १९९२ मा पूर्वोत्तर भारतस्थित सिलोङनिवासी जोशी थरका इन्डियन आर्मीसँग विवाह भएको थियो । १९९० को महाभूकम्पलगत्तै लेखिएकाले होला, ‘स्त्रीरत्न’ कथाको प्लट पनि भूकम्पकै छ । ‘शारदा’ पत्रिकाले त्यसबेला कथा प्रतियोगिता गरेको थियो । प्रतियोगितामा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालालाई पछि पार्दै तुषारमल्लिका पुरस्कृत भएकी थिइन् । ‘शारदा’ को सम्पादन मण्डलले लेखेको थियो, ‘गतांकको सूचनाबमोजिम पुरस्कारयोग्य लेख यही ठहर्‍यो । एउटी लेखिकालाई पुरस्कार दिन पाउँदा वास्तवमा हामीलाई हर्ष लागेको छ ।’

१५ वर्षमै कथा लेखेर पुरस्कृत भएकी तुषारमल्लिकाका अन्य रचना कतै छापिएको देखिँदैन । तर, उनका भदा सुनील सापकोटा लेख्छन्, ‘तुषार फुपूले बनारसमै छँदा कविताहरू पनि लेखेर ‘गोरखा’ पत्रिका र हिन्दी भाषिक ‘हंस’ मा प्रकाशित गरेकी थिइन् ।’ ज्ञात रहोस्, राणाशासनविरुद्ध धरणीधर कोइराला र सूर्यविक्रम ज्ञवालीलाई सम्पादक बनाई ‘गोरखा’ पत्रिका निकाल्ने उनका हजुरबुबा देवीप्रसाद सापकोटा नै थिए ।

सुनील भन्छन्, ‘जीवनको अधिकांश समय भारतको सिलोङमा बिताएकी तुषारमल्लिका जीवनको उत्तरार्द्धतिर सिलोङको आफ्नो श्रीसम्पत्ति बेचेर काठमाडौंमा बस्न आउनुभएको थियो । सिलोङमा हुनेखाने परिवारमा पर्थ्यो, फुपू–फुपाजूको परिवार ।’ तुषारमल्लिकाको मृत्यु ५० को दशकमा काठमाडौंमा भएको थियो ।

प्रज्ञा प्रतिष्ठानकी पूर्वप्राज्ञ सुलोचना मानन्धर भन्छिन्, ‘हामीले यसअघि पहिलो नेपाली नारी कथाकार मोतीलक्ष्मी ठानेका थियौं । अहिले आएर नयाँ सूचना पाइयो ।’ नेपाली सामान्यज्ञानका पुस्तकमा पनि पहिलो नारी कथाकारका रूपमा मोतीलक्ष्मीकै नाम उल्लेख छ ।

पहिलो नेपाली नारी कथाकार तुषारमल्लिकालाई हामीले किन यथोचित सम्मान दिन सकेनौं ? धुलिखेल नगरपालिकाले धुलिखेल डाँडामा गुरुप्रसाद मैनालीको सालिक निर्माणको योजना बनाएझैं पनौती नगरपालिकाले पनि कुशादेवीमा तुषारमल्लिकाको सालिक किन नबनाउने ?

प्रकाशित : मंसिर २७, २०७७ १३:४५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘क्रोधी’ कविको सन्तान प्रेम

कवि शेली विद्रोही थिए । आफूले न्याय नपाएपछि शेलीले क्रोधका साथ भनेका थिए– ‘धिक्कार छ न्यायाधीश तिमीलाई !’ न्यायालय र न्यायाधीशको विरोध गर्न नपाइने अवस्थामा उनले न्यायाधीशकै निन्दा गरेर कविता किन लेखे ? यसको कारण खोज्न कवि शेलीको पारिवारिक जीवनको यथार्थतिर फर्किनुपर्ने हुन्छ ।
शार्दूल भट्टराई

बेचिएको छ न्याय, कुल्चिएको छ सत्यध्वस्त गरिएको छ प्रकृतिको महान् महत्ताजालझेलमा सञ्चित छ स्वर्णराशि ध्वंसको सिंहासनमा बसेर चर्कोसँग चिच्याऊ तिम्रो देशको श्राप तिमीमाथि छ । 

प्रस्तुत पद्यांश कवि शेलीको हो । यो उनको उत्कृष्ट कविताको अंश होइन, न्यायाधीशविरुद्धको अभिव्यक्तिका कारण चर्चित एउटा कविताको अंश हो । भनिन्छ— जीवनमा जो दुःखमा परेको छ, उसैलाई दुःख थपिन्छ र जीवनमा जो अन्यायमा परेको छ, ऊ नै थप अन्यायमा पर्छ । सबैको जीवनमा यस्तो भनाइ लागू नहोला तर कतिको जीवनमा यो भनाइ सत्य–साबित भएको छ । बेलायतका विश्वचर्चित कवि पर्सी बिस शेलीले आफ्नो जीवनमा त्यही भनाइ लागू भएको अनुभव गरे ।

मानिसले न्यायका लागि जाने ठाउँ न्यायालय हो तर त्यहीँबाट न्याय पाउन नसकेपछि गर्ने के ? न्यायालयको निर्णय नै अन्तिम मानिने अवस्थामा त्यसका विरुद्ध बोल्न पनि नपाइने । भन्छन्— बोल्यो कि पोल्यो । तापनि कतिले विभिन्न शैलीमा आफ्नो अभिव्यक्तिलाई न्यायालयले गरेको निर्णयको विरोध गर्ने विकल्प बनाएका छन् । आफूमाथि अन्याय भएपछि कवि शेली पनि

आफ्नो अभिव्यक्तिमार्फत न्यायाधीशकै विरुद्धमा उत्रिएका थिए । न्यायलाई ठगी र खरिद–बिक्रीको विषय बनाउने न्यायाधीशलाई उनी व्यभिचारको दासका रूपमा धिक्कार्न पुगेका थिए :

ए ! दास म तिमीलाई धिक्कार्छु तर घृणा गर्दिनँ

नर्कलाई खाइरहेको पृथ्वीलाई सन्तुष्ट राख्न सक्छौ भने

त्यो जुन एउटा दानवी–कला हो

तिम्रो चिहानमा यो श्राप पूर्ण रूपमा वरदान हुनेछ ।

कवि शेली विद्रोही थिए । उनी न्यायका पक्षमा बोल्थे तर आफैँ अन्यायमा परे । आफूले न्याय नपाएपछि शेलीले क्रोधका साथ भनेका थिए– ‘धिक्कार छ न्यायाधीश तिमीलाई !’ उनले ती न्यायाधीशको निन्दा गर्दै कविता नै लेख्न पुगे । न्यायालय र न्यायाधीशको विरोध गर्न नपाइने अवस्थामा उनले न्यायाधीशकै निन्दा गरेर कविता किन लेखे ? यो कविता लेख्नुको कारण के थियो ? यसको कारण खोज्न कवि शेलीको पारिवारिक जीवनको यथार्थतिर फर्किनुपर्ने हुन्छ ।

***

बाबुले आफूलाई नियन्त्रणमा राखेर अत्याचार गर्न थालेपछि शेलीले घरबाटै विद्रोह सुरु गरे, जुन समयमा उनी बालकै थिए । विद्यालयमा पढिरहेका शेलीको पढाइ खर्चसमेत बाबुले दिन छोडे । यस स्थितिमा शेली अझै विद्रोही बने । घरबाट सुरु भएको उनको विद्रोह सामाजसँग जोडिन पुग्यो । उनी बेलायतका दुःखीहरूको पक्षमा उभिन पुगे । त्यहाँका सामाजिक र राजनीतिक गतिविधिहरूमा उनको चासो बढ्यो ।

विद्रोहको आवाज बोकेर अगाडि बढ्ने सिलसिलामा किशोर शेलीको भेट ह्यारिएट वेस्टब्रुक नामकी किशोरीसँग भयो । ह्यारिएट पनि घरभित्र बाबुको नियन्त्रणलाई आफूमाथिको अत्याचार ठान्थिन् । विद्यालयका शिक्षकहरूले अनुशासनको कुरा सिकाउँदा उनलाई असह्य हुन्थ्यो । शिक्षकहरूले पढाइलाई महत्त्व दिने कुरो गर्दा रिसले उनको कन्पारो तात्थ्यो । सामाजिक मर्यादाका सीमाहरूलाई उनी कारागारको बन्धनजस्तै ठान्थिन् । उनको त्यस्तो स्वभाव शेलीलाई मन पर्‍यो । शेलीले ह्यारिएटलाई आफूजस्तै विद्रोहीका रूपमा बुझे । त्यसमाथि ह्यारिएट सुन्दरी थिइन् । त्यसकारण पनि शेली उनीप्रति आकर्षित हुन पुगेका थिए ।

ह्यारिएटले आफूलाई घरको अत्याचारबाट मुक्त गर्न शेलीलाई भनिन् । आफूलाई मन परेकी केटीलाई भगाउन शेली पनि तयार भए । उनले ह्यारिएटलाई भगाएर स्कटल्यान्ड पुर्‍याए । विवाहका लागि ह्यारिएटको उमेर पुगेको थिएन । कानुनअनुसार विवाह गर्नका लागि अझै दुई वर्ष पर्खिनुपर्थ्यो तर शेली र ह्यारिएटले त्यो कानुनी प्रबन्धलाई पनि चुनौती दिएर विवाह गरे । केही समयपछि शेलीले आफू भ्रममा परेको महसुस गरे ।

विवाहअगाडि उनले ह्यारिएटलाई जुन रूपमा बुझेका थिए, विवाहपछि त्यस रूपमा पाउन सकेनन् । उनमा शेलीमा जस्तो मानवीय भावना थिएन । शेलीमा जस्तो क्रान्तिकारी जोस पनि थिएन । शेलीले ह्यारिएटलाई एउटी मूर्ख युवतीको रूपमा पाए । ह्यारिएटको मूर्खताकै कारण उनीहरूबीच झगडा सुरु भयो । तैपनि शेलीले सकेसम्म मिलेर दाम्पत्य जीवनलाई अगाडि बढाउने उद्देश्यले दुई वर्षपछि कानुनी रूपमै ह्यारिएटसँग विवाह गरेका थिए ।

***

शेलीले ‘एन इन्क्वाइरी कन्सर्निङ पोलिटिकल जस्टिस’ भन्ने पुस्तक पढे । उनी त्यसबाट निकै प्रभावित भए । त्यस पुस्तकका लेखक विलियम गडविन लन्डनमै बस्छन् भन्ने कुरो उनले थाहा पाए । गडविनलाई भेट्ने इच्छा उनमा जाग्यो । उनी उत्साहका साथ गडविनलाई भेट्न पुगे । पहिलो भेटमै उनी गडविनको बौद्धिकताबाट प्रभावित बने । त्यसपछि उनी निरन्तर गडविनकहाँ जान थाले । गडविनले पनि शेलीलाई स्वच्छन्दतावादी र विद्रोही कविको रूपमा माया गर्थे ।

राजनीतिक चिन्तक, पत्रकार र उपन्यासकारका रूपमा चिनिएका विलियम गडविनकी जेठी पत्नी थिइन्– म्यारी वोल्स्टोनक्राफ्ट, जो नारीवादी दार्शनिक थिइन् । गडविन र वोल्स्टोनक्राफ्टकी एउटी छोरी थिइन्– म्यारी वोल्स्टोनक्राफ्ट गडविन । म्यारी गडविन एघार वर्षकी हुँदा उनकी आमाको निधन भएपछि उनको हेरचाह बाबुले गरेका थिए । कवि शेली विलियम गडविनकहाँ गइरहने क्रममा उनको भेट उनकी छोरी म्यारी गडविनसँग भयो । शेली र म्यारीबीच निरन्तरको भेटले दुईबीच घनिष्ठता बढ्दै गयो । आफ्नी पत्नी ह्यारिएटको स्वभाव र व्यवहारबाट अघाएका र हैरानीमा परेका शेली म्यारीको स्वभाव र व्यवहारबाट भने निकै नै प्रभावित बने । म्यारी उनकी पत्नी ह्यारिएटजस्ती सुन्दरी त थिइनन् तर लेखाइ, पढाइ र बौद्धिकताका दृष्टिले भने अतुलनीय थिइन् । त्यसैले शेली ह्यारिएटसँग टाढिँदै गएका थिए भने म्यारीसँग नजिकिँदै गएका थिए । शेलीजस्तो उदीयमान कविसँग नजिक रहन पाउँदा म्यारी पनि खुसी थिइन् ।

शेलीको म्यारी गडविनसँगको सम्बन्ध बढ्दै गएको कुरा ह्यारिएटले थाहा पाइन् । शेलीसँग ह्यारिएट क्रुद्ध बनिन् । शेलीको ह्यारिएटसँगको सम्बन्ध टुट्दै गयो भने म्यारीसँगको सम्बन्ध गाढा बन्दै गयो । ह्यारिएटले शेलीलाई म्यारीसँगको सम्बन्ध तोड्न भनिन् तर शेलीले त्यो सम्बन्ध कुनै हालतमा नतोडिने, बरु निकट भविष्यमा म्यारीसँग विवाह नै गर्ने अन्तिम निर्णय सुनाए ।

शेलीको निर्णय सुनेपछि गर्भवती ह्यारिएट रिसाएर शेलीसँग नबस्ने निर्णयमा पुगिन् । उनी आफ्ना बाबु भएका ठाउँमा पुगिन् र त्यहीँ बस्न थालिन् । शेली पनि म्यारीलाई लिएर स्विट्जरल्यान्डतिर गए । त्यहीँ शेली र म्यारीको भेट कवि बाइरनसँग भयो । म्यारीले स्विट्जरल्यान्डमै छोरो जन्माइन् । स्विट्जरल्यान्डबाट फर्केपछि शेलीले ह्यारिएटलाई भेटे र म्यारीसँगै मिलेर बस्न भने तर ह्यारिएटले मानिनन् । म्यारीलाई त्यागेमा मात्र आफू फेरि सँगै बस्न सक्ने कुरो शेलीलाई बताइन् । तर, शेलीले कुनै पनि हालतमा म्यारीलाई नत्याग्ने कुरो दोहोर्‍याए । शेली र ह्यारिएटबीचको सम्बन्ध टुट्यो ।

ह्यारिएट ज्यादै निराश बनिन् । उनलाई जीवनदेखि नै वाक्क लाग्यो । शेलीका तर्फबाट उनका एक छोरा चार्ल्स र एक छोरी एलिजाको जन्म भएको थियो । ती दुवै ह्यारिएटसँगै थिए । पति शेलीप्रतिको माया त मरिसकेको थियो, आफ्ना छोराछोरीप्रतिको मायाले पनि ह्यारिएटलाई बचाउन सकेन । उनले तालमा डुबेर आत्महत्या गरिन् ।

ह्यारिएटको आत्महत्याबाट शेली दुःखी त भए तर उनको दुःख धेरै दिन रहेन । बरु ह्यारिएटको आत्महत्याले आफूलाई कानुनी तवरमै म्यारीसँग विवाह गर्न बाटो खुलेको महसुस गर्न पुगे । नभन्दै ह्यारिएटको आत्महत्याको लगत्तै शेलीले म्यारीसँग कानुनी तवरमा विवाह गरे ।

म्यारी वोल्स्टोनक्राफ्ट गडविन आफैँ पनि उपन्यास लेखनमा लागेकी थिइन् । उनले पति शेली र अर्का कवि बाइरनको प्रेरणाबाट ‘फ्रानकेन्स्टाइन’ उपन्यास लेखिन् । पछि उनी उपन्यासकार, नाटककार र निबन्धकारका रूपमा चिनिन पुगेकी थिइन् ।

शेलीले म्यारीसँग विवाह गरे पनि उनलाई ह्यारिएटतर्फका आफ्ना छोराछोरीको चिन्ता भने धेरै थियो । बालक नै भएकाले उनीहरूको लालनपालन र शिक्षादीक्षालाई लिएर शेली निकै चिन्तित बने । उनले म्यारीसँगसमेत कुरो गरेर ह्यारिएटतर्फका छोराछोरी दुवैलाई आफैँसँग राख्ने विचार गरे । उनी छोराछोरीलाई लिन भनेर गए तर ह्यारिएटका बाबुले ‘पत्नीलाई माया नदिनेले उसका केटाकेटीलाई पनि माया दिन नसक्ने’ भन्दै छोराछोरी जिम्मा लगाउन अस्वीकार गरे । यसबाट शेली आक्रोशित बन्न पुगे ।

आक्रोशित अवस्थामै शेली आफ्ना छोराछोरी आफूले पाउनुपर्ने माग गर्दै अदालतमा पुगे । उनले अदालतमा मुद्दा हाले । अदालतमा बहस चल्यो । शेलीले आफ्ना छोराछोरी आफूले नपाउने कल्पना पनि गरेका थिएनन् तर अदालतका न्यायाधीशले उनले सोच्दै नसोचेको निर्णय गरिदिए । न्यायाधीशले छोराछोरीको जिम्मेवारी लिन र उनीहरूको भविष्य निर्माण गर्न शेलीलाई अयोग्य ठहर गर्दै उनलाई छोराछोरी जिम्मा लगाउन नमिल्ने निर्णय दिए । न्यायाधीशको यस्तो निर्णयको शेलीले तत्कालै कडा विरोध गरे । न्याय दिन बसेको न्यायाधीशले नै अन्याय गरेको आरोप उनले लगाए । उनले खुल्लमखुला न्यायाधीशको विरोध मात्र गरेनन्, ती न्यायाधीशका विरुद्धमा कविता नै लेखे । ‘टु द लर्ड चान्सलर’ शीर्षक कवितामा उनले न्यायाधीशलाई प्राकृतिक नियमविपरीत घृणा, द्वेषले भरिएको, अनैतिक र अपवित्र व्यक्तिका रूपमा चित्रण गर्न पुगे :

त्यो घृणा जसले बाबुको प्रेमको परीक्षा लिन्छ

त्यो द्वेष जसले बाबुको संरक्षणको हत्या गर्छ

सबैभन्दा अपवित्र हात

जसले प्राकृतिक नियमलाई मिच्ने आँट गर्‍यो

खेदद्वारा भन्नुपर्छ– त्यो तिमीले गर्‍यौ ।

दुई सय वर्षअघि लेखिएको यस कवितामा कवि शेलीले न्यायाधीशको घोर विरोध र निन्दा गरेपछि उनलाई ‘ज्यादै क्रोधी’ व्यक्तिको रूपमा चित्रण गर्नेहरू पनि भए । उनको यस कवितालाई ‘उग्र–स्वर’ मानेर विरोध गर्नेहरू पनि भए ।

निजी पीडाको विषय भए पनि यस कवितालाई शेलीले सामाजिक–राजनीतिक सरोकारको विषय बनाएका छन् । कवितामा शेलीको सिर्जनात्मक व्यक्तित्व राजनीतिसँग जोडिएर प्रस्तुत भएको छ । त्यसकारण पनि शेलीको यो कविता एउटा न्यायाधीशविरुद्धको आक्रोशको अभिव्यक्ति मात्र नभएर न्यायका सम्बन्धमा सामाजिक–राजनीतिक सरोकारको अभिव्यक्ति बन्न पुगेको छ ।

कवि शेलीले यस कवितामा अनेक कोणबाट न्यायाधीशको निन्दा गरेका छन् । एउटा न्यायाधीशलाई कवितामा यतिधेरै निन्दा गर्नुले उनको क्रोध सीमाहीन अवस्थामा रहेको बुझ्न सकिन्छ । उनी ती न्यायाधीशलाई पुरातनपन्थी, जाली, ठग, भ्रष्ट, अन्यायी, अत्याचारी र दुष्ट ठान्छन् । मानवीय प्रेम, आत्मीयता, अपनत्व र भ्रातृत्वलाई न्यायाधीशले ध्वस्त गरेको विचार उनी राख्छन् । राजनीति र न्यायिक प्रणालीअनुसार रक्षक नै भक्षक भएझैँ न्यायाधीश पनि सामन्ती अन्याय र अत्याचारको दास भएको महसुस कवि शेलीले गरेका छन् । उनी त्यस्ताको पतनले नै विनाशको मापन गर्ने निष्कर्ष निकाल्छन् । न्यायाधीशका कर्मलाई दानवी–कलासँग जोडेर प्रस्तुत गर्ने काम उनले यस कवितामा गरेका छन् । न्यायको ठेकदारीमा प्रतिगामी न्यायाधीशले न्यायकै धज्जी उडाएको ठान्छन् कवि शेली । त्यस्तो न्यायाधीशलाई उनी चिहानमा गाडिएको एउटा नकाबधारीको पुनर्जन्मझैं ठान्छन् :

दुर्गन्धित, ग्रन्थिदार ,चरम अन्धकारमा

जहाँ धेरै टाउका भएको कीरा छ

जसले हाम्री आमाको हृदयलाई छियाछिया बनाउँछ

रक्षक नै भक्षक बनेर

चिहानमा गाडिएको एउटा नकाबधारी पुनर्जन्म !

तिम्रो देशको श्राप तिमीमाथि छ ।

कवि शेली विद्रोह, स्वतन्त्रता र मानवीय भावनालाई व्यक्त गर्ने सिलसिलामा कतिपय विवादमा परे । दुःख, पीडा र उत्पीडनलाई सशक्त स्वर दिने शेलीका अभिव्यक्तिलाई लिएर धेरै बहस पनि भए । उनको यही कविता पनि ठूलै विवादको विषय बन्न पुगेको थियो तर उनले त्यस्ता विवादलाई वास्ता गरेनन् । अरूले के भन्छन् भन्दा पनि आफ्नो सामाजिक दायित्व के हो भन्ने कुरालाई शेलीले बुझेका थिए । उनको त्यही बुझाइकै कारण पनि उनी कम उमेरमै विश्वचर्चित बन्न पुगेका थिए ।

प्रकाशित : मंसिर २७, २०७७ ११:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×