बाजेले सोध्नुभो, ‘राजा सन्चै छन् ?’- कोसेली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बाजेले सोध्नुभो, ‘राजा सन्चै छन् ?’

इन्द्रजात्राकै दिन काठमाडौं उपत्यकालाई गोर्खाली सेनाले कब्जा गरेको इतिहास छ । भनिन्छ, कुनै जनधन क्षति नभई बडो सहजताका साथ हात पारेका थिए, उनीहरूले काठमाडौं उपत्यका । र, त्यत्तिकै सहजताका साथ स्विकारेका थिए रैथाने जनताले पृथ्वीनारायण शाहलाई ।अचम्म ! कहीँ कतै हताहत हुन पाएन । फेरि कहिल्यै कुनै विद्रोह उठेन ।
भूपाल राई

मेरा बाजे सबैका लागि असल हुनुहुन्नथ्यो । यसो भन्दा मलाई कुनै लज्जाबोध हुँदैन । तर, त्यस्तो खराब पनि होइन, जसको बयान सधैँ अप्रिय होस् । मैले आज बाजेका नाममा थोरै प्रिय कुराहरू पनि गर्नु छ, जसलाई अप्रिय शब्दभण्डारबाट निचोरेर निकाल्नु छ । र, यी सबै गर्नुभन्दा अगाडि मैले यहाँ सर्वप्रथम काठमाडौं उपत्यकाका हाल सालैका केही सांस्कृतिक घटनाहरूको सिलसिला जोड्नु छ ।

२०७७ भदौ १८ गते । काठमाडौंमा ‘यें याः’ (इन्द्र जात्रा) स्थगित भइसकेको थियो । ललितपुर, पुल्चोकमा एउटा गजबको परिदृश्य देखियो । कोभिड महामारीका कारण जिल्ला प्रशासनले रथ यात्रामा रोक लगाएको थियो । तर, स्थानीय जनता प्रशासनको त्यो रोक्का आदेश तोडेर स्वतःस्फूर्त रूपले भेला हुन पुगे । कोरोना संक्रमणको पर्वाह नगरी सम्बन्धित आस्थाको मानव सागर उल्टियो । रथ नतानी नछाड्ने आस्थावान जनता र प्रशासनबीच निकै ठूलो झडप भयो । केही प्रहरी जवानहरू घाइते भए ।

त्योभन्दा अगाडि । ललितपुरकै खोकनामा त्यस्तै प्रकृतिको अर्को घटना भएको थियो । काठमाडौं–निजगढ फास्ट ट्र्याकको विकासे परियोजनाका कारण खोकनाका फाँटहरूमा सरकारले रोपाइँ गर्न रोकिरहेको थियो । कृषकहरूले सरकारको आदेशलाई अवज्ञा गर्दै झडपकै बीचमा रोपाइँ गरे ।

अझ त्योभन्दा अगाडि । गुठीको बारेमा ल्याउन लागेको सरकारी नयाँ विधेयकको विरुद्धमा उठेको जनलहर झन् हेर्नलायकको थियो । काठमाडौं माइतीघर मण्डला परिसरमा उत्रिएको नेवाः समुदायको विशाल जनसागरले सरकारको एकतर्फी निर्णयलाई एकै दिनमा उल्ट्याइदिएको थियो ।

यी घटनाहरूको शृंखलाबद्ध परिदृश्य हेरिरहेको मैले एक साक्षीको रूपमा भदौ १८ गते फेसबुकमा एउटा स्टाटस लेखेँ– ‘उपत्यकाका नेवार समुदाय साँच्चि नै सलामका हकदार छन् । उनीहरू एक दिन मात्र जागिदिए भने सबै खाले शक्ति घुँडा टेक्न बाध्य हुन्छन् । तर, दुःखको कुरा, उनीहरू नितान्त सांस्कृतिक प्राणी छन् । त्यसैले उनीहरूले पटक–पटक सांस्कृतिक दुःख झेलेका छन् । उनीहरूले अब बुझ्नुपर्छ, यो दुःखको एक मात्र निदान घोर सांस्कृतिक प्राणी भैरहनुमा होइन बरु आफूलाई राजनीतीकरण गर्नुमा छ ।’

आक्षेप वा अतिशयोक्ति होइन तर आम मानिसको बुझाइ पनि यही छ— काठमाडौं उपत्यकाका नेवाः समुदायको शक्ति समसामयिक राजनीतिक मुद्दामा यथेष्ट रूपले खपत हुन सकिरहेको छैन । माथि उल्लिखित घटनाको अनुपातमा यदि त्यो शक्ति उठिदिने हो भने एक रातमा धेरै कुरा उलटफेर हुन सक्छ । सांस्कृतिक मुद्दामा देखिएको उनीहरूको पटक–पटकको शक्ति प्रदर्शन राजनीतिक आन्दोलनमा समेत खर्चिने हो भने कुनै पनि जनविरोधी राज्यसत्ताले एक पलकमा घुँडा टेक्नुपर्छ । त्यो निर्णायक हैसियतको शक्ति छ नेवाः समुदायसँग । त्यसका लागि आवश्यक सबै आधारभूत सुविधा पनि उनीहरूलाई प्राप्त छ । त्यसैले नेवाः समुदाय सलामका हकदार छन् । तर, अपेक्षाकृत त्यसो हुन सकिरहेजस्तो लाग्दैन ।

२००७ सालदेखि यताका आंशिक परिघटना मात्रै हेर्ने हो भने पनि कता–कता केही अपुग वा उदासीन नै प्रकट भइरहेझैँ लाग्छ । जस्तो कि गणतन्त्रको युगीन आन्दोलनमा जस्तै संघीयताको अपार जनआकांक्षा र अझ खासगरी प्रदेशको पहिचानजनित नामांकनको अभियानमा उनीहरूले अगुवाइ नै गर्न सक्थे, तर त्यसले उनीहरूलाई गहिरो गरी छोएको देखिएन । यही उदासीनता या राजनीतिक निरपेक्ष भावको फाइदा उठाएर एकात्मक नस्लवादी राज्यले उनीहरूलाई ‘वाग्मती’ नामको पहिचानद्वेषी प्रदेशको नाम उपहारमा दियो । उनीहरूले कडा विरोध गर्नुको सट्टा सहजै स्वीकार गरे । त्यो विराट समुदाय सांस्कृतिक अधिकारको मुद्दामा जति अगाडि छ, त्यसको तुलनामा राजनीतिक मुद्दामा कमी भएको महसुस हुन्छ । अंश–अंशमा लडिरहनुपर्ने सांस्कृतिक मुद्दाहरू राज्य सत्तामाथिको निर्णायक पहुँचले एकैचोटि प्राप्त हुन सक्छ भन्ने कुरा उनीहरूले नबुझेको पनि होइन होला । तर, यस्तो किन भइरहेको छैन ? व्यक्तिगत स्तरमा त्यत्रो राजनीतिक सहभागिता र नेतृत्व जन्माउने काठमाडौं उपत्यकाले समुदायलाई राजनीतीकरण गर्न भने किन सकेन ? एउटा कौतुकमय प्रश्न खडा हुन्छ ।

इन्द्रजात्राकै दिन काठमाडौं उपत्यकालाई गोर्खाली सेनाले कब्जा गरेको इतिहास छ । त्यसैले एक ऐतिहासिक संयोग पनि हुन पुगेको छ यो दिन काठमाडौंका लागि । उपत्यकाका मानिसहरू जात्रामा रमाइरहेका बेला या भोज खाइरहेका मौका छोपी बडो चलाखीपूर्वक हमला गरेका थिए गोर्खाली शासकहरूले । भनिन्छ, कुनै जनधन क्षति नभई बडो सहजताका साथ हात पारेका थिए, उनीहरूले काठमाडौं उपत्यका । र, त्यत्तिकै सहजताका साथ स्विकारेका थिए यहाँका रैथाने जनताले गोर्खाली शासनलाई । स्विकारेका थिए– नयाँ राजाको रूपमा पृथ्वीनारायण शाहलाई ।

अचम्म ! कहीँ कतै हताहत हुन पाएन । फेरि कहिल्यै कुनै विद्रोह उठेन । मानौँ त्यो घटना यस्तो थियो, जो पूर्वनियोजित रूपले सबैको इच्छाअनुरूप भएको थियो । यस्तो कसरी भयो होला ? के यहाँका रैथाने मानिसहरूका लागि राजतन्त्र एउटा अपरिहार्य सांस्कृतिक अंश थियो ? अथवा लगभग दुई हजार वर्षअगाडिदेखिको अविच्छिन्न अभ्यासले निर्माण गरेको चेतना ? के यही सांस्कृतिक अन्तर्चेतना र अविच्छिन्न राजतन्त्रतात्मक अभ्यासको कारणले उपत्यकावासीहरूले एक नयाँ राजालाई पनि सहज रूपले स्विकारेका थिए ? के यही ऐतिहासिककै कारणले उनीहरूमा गणतन्त्रको चेत गौण देखिएको हो ?

‘राजा’ को सांस्कृतिक स्वीकारोक्तिबारे यति कुरा कोट्याइसकेपछि बल्ल अब म बाजेको स्मृतिविम्बतिर लाग्नु उचित सम्झिन्छु ।


...

मेरा बाजे ९४ वर्षको उमेरमा २०४८ सालमा बित्नुभयो, जो आफैँ एक शताब्दी लामो इतिहास हुनुहुन्थ्यो । स्मृतिबिम्बमा उहाँका जीवनका अरू पनि अनेक आयाम खिच्न सकिन्छ । तर, यहाँ म ती कुराहरू मात्र राख्ने कोसिस गर्छु, जो यस बयानबाजीका लागि सान्दर्भिक छन् ।

पृथ्वीनारायण शाहले किरात भूमि (माझ किरात) कब्जा गरेको लगभग १२४/२५ वर्षपछि बाजेको जन्म भएको थियो । औसतमा हिसाब गर्दा त्यसको छैटौं या सातौं पुस्तापछि जन्मिनुभएका मेरा बाजेले तर कहिल्यै त्यो हिसाबको फेहरिस्त हामीलाई सुनाउनुभएन । कहिल्यै त्यो दुर्दान्त घटनाको हिसाब–किताबले उहाँ पिरोलिनुभएको पनि हामीलाई थाहा भएन । उहाँको छैटौं वा सातौं पुस्ताअगाडिको पुर्खाले इतिहासको त्यो निर्मम क्षणसँग कसरी लड्यो ? वा लडेन ? कहिल्यै बताउनुभएन । के उहाँलाई त्यो कुराको ज्ञान थिएन ? अथवा सय, सवा सय वर्ष लामो समयको डंगुरभित्र उहाँभित्रको त्यो संज्ञान पुरिइसकेको थियो ?

तर, मलाई लाग्छ— मेरा बाजेमा त्यो इतिहासको बोध भरपूर मात्रामा थियो । मात्र उहाँलाई लाग्थ्यो होला इतिहासले दिएको करार चोट बाँडेर आफ्ना भावी पुस्तालाई घाइते किन बनाउनु ? दुनियाँका सबै बाजेहरू सायद यस्तै हुन्छन् । पुराना यन्त्रणाहरू सबै बिर्सेर होइन बरु स्मृतिको बन्द खोपीभित्र जागा राखेर आफ्ना भावी सन्तानको सुखद समयको उत्खननमा अहोरात्र जुटिरहन्छन् । भावी समयसँगै बाँच्ने कलाको परख गरिरहन्छन् ।

यही कारण हुन सक्छ, बाजेले हामीलाई कहिल्यै कुनै राजा, महाराजाको इतिहास सुनाउनुभएन । राजा वा राजतन्त्र सम्भवतः उहाँको सांस्कृतिक चेतभित्रको विषय नै थिएन । यसको सट्टा बरु उहाँ अक्सर आफ्नै पुर्खाहरूको गौरवगाथा कोट्याउने गर्नुहुन्थ्यो । यसले सायद उहाँलाई आवश्यकताभन्दा बढी कठोर बन्न सघाएको थियो । हामीलाई सानोमा लाग्थ्यो, उहाँ आफैँ (यतिखेर हामीले वर्णन गर्ने गरेको) एक पृथ्वीनारायण शाह हुनुहुन्थ्यो । यस्तो हुनु सायद उहाँको वंशजवृत्तिका लागि आवश्यक पनि थियो । किनभने समय त्यस्तो कठोर थियो, जसले पुर्खाहरूमा धेरथोर निर्ममताको माग गर्थ्यो ।

हामी केटाकेटीका लागि बाजे हाम्रो घरको सबभन्दा खतरनाक दुश्मन हुनुहुन्थ्यो । किनभने बाजे हाम्रोअगाडि साह्रै कठोर मिजासमा प्रस्तुत हुने गर्नुहुन्थ्यो । सानोभन्दा सानो गल्तीमा पनि हामी उहाँले टेकिरहेको लठ्ठीको मारमा पर्नुपर्थ्यो । बाजेले हँसिलो मुहार पारेर बोलाएको वा खुसी भएर आफ्नो छेउमा राखेको हामीलाई कहिल्यै थाहा भएन । हामी सधैँ बाजेबिनाको घर–आँगनको कल्पना गर्थ्यौं । तर, जब उहाँ हाम्रोसामु उभिनुहुन्थ्यो हाम्रो सातोपुत्लो उड्थ्यो । आफ्नै नाति नातिनीहरूका लागि उहाँ किन पृथ्वीनारायण बन्नुहुन्थ्यो ? त्यस्तो खतरनाक रोव–रवाफमा उहाँले किन प्रकट हुनुपर्थ्यो ? त्यो हामीले कहिल्यै बुझेनौं । हामी मसिना भुराभुरीहरू आँगनमा हल्ला गर्दै खेल्थ्यौँ । तर, बाजेलाई किन हो त्यो हमेसा अप्रिय लाग्थ्यो । उहाँ माथिल्लो घरको पर्खालमाथि चढेर हामीलाई गुलेलीले हान्नुहुन्थ्यो । हामी कत्तिपटक मट्याङ्ग्राले लागेर बिरामीसमेत पर्थ्यौं (यो प्रसंग मैले अन्त कतै पनि उल्लेख गरिसकेको छु) । हामीलाई हान्दाहान्दा मट्याङ्ग्रा सकिएपछि उहाँ फेरि हामीलाई नै माटो बोक्न लगाउनुहुन्थ्यो । मट्याङ्ग्रा बाट्न लगाउनुहुन्थ्यो । हामी यो थाहा पाउँदापाउँदै पनि आफ्नो कलिलो हातले बाजेका लागि मट्याङ्ग्रा बाटिदिन्थ्यौं, जसको प्रहार भोलि आफैँमाथि आइलाग्ने निश्चित थियो ।

हाम्रो गाउँको देब्रे पाटोमा ठूलो क्षत्री गाउँ थियो । दाहिनेतिर थियो कामी गाउँ । क्षत्रीहरू प्रायःले बाजेलाई आदरसाथ निधार झुकाएर दर्शन गर्ने गर्थे । कतिलाई एक बोतल रक्सीमा उहाँले जग्गा राजीनामा दिनुभएको थियो । कसैले अदबका साथ उहाँको अगाडि निधार थापेन भने निश्चित थियो, उसले बाजेको हातमा हल्लिरहेको डन्डाको भागीदार बन्नुपर्थ्यो । उहाँ हिँडिरहेको बाटोमा अचानक गाउँको कुनै दलित भेटिए तुरुन्त उसले बाटोको छेउ लागेर उभिनुपर्थ्यो । तर, बाजेले दलितहरूको निधारमा भने कहिल्यै आफ्नो हात थाप्नुभएन । किनभने उनीहरू बाजेका नजरमा अछुत जो थिए । सानो छँदाको एउटा अर्धविस्मृत घटना सम्झिन्छु । एक दिन हाम्रो घरमा एक हूल मान्छेहरू आए, घोडा चढेर । तिनीहरू हाम्रा बाबालाई भेट्न आएका थिए । तर, बाबा घरमा हुनुहुन्नथ्यो । बाजे हाम्रो पाली–घरको सिकुवामा हुक्का तान्दै खाटमाथि बसिरहनुभएको थियो । बाबा नभएपछि तिनीहरूले बाजेसँगै सामान्य चिनजानको कुरा अघि बढाइरहेका थिए । एक छिनको सामान्य भलाकुसारीपछि एक्कासि बाजेले भनेको सुनियो, ‘उहिले त भेनाजु (मलाई जहाँसम्म लाग्छ, बाजेले यही साइनोको दाबी गर्नुभएको थियो) भनेर ढोग्थ्यौ । तर, अहिले त मन्त्री भयौ, के चिन्थ्यौ होला र... !’

बाजेको कुराबाट थाहा हुन गयो तिनीहरूमध्ये एक जना हाम्रै जिल्लावासी, कुनै बहालवाला मन्त्री थियो, जो सम्भवतः तत्कालीन राजाको विश्वासपात्र थियो र जो हाम्रा बाबाको चिनारु थियो । पञ्चायतकालमा यस्तै हुन्थ्यो मन्त्री, अञ्चलाधीश या बडाहाकिम यस्तै के–के हुनका लागि राजाको कृपापात्र हुनैपर्थ्यो । बाजेको त्यस्तो दाबीसहितको चेतावनी आएपछि तत्कालै त्यो मन्त्रीले उहाँको हातमा निधार थमाइदियो । त्यसपछि मात्रै बाजेले खुसी भएर उनीहरूलाई बस्ने अनुमति दिनुभएको थियो । बाजेका जीवित दुई छोराहरू (हाम्रा बाबासहित) प्रति झन् उहाँ किन हो असाध्यै असहिष्णु हुनुहुन्थ्यो, कहिल्यै आफ्ना छोराहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न नचाहने । केही आवश्यक काम परे उहाँ बोजुमार्फत सूचना प्रवाह गर्नुहुन्थ्यो । बाजेलाई लाग्थ्यो, ती दुई छोराहरू उहाँले आर्जेका जग्गाजमिन बेच्दै जाँड, रक्सी र राजनीतिमा स्वाहा पार्ने बदमासहरू हुन् । त्यही भएर होला हाम्रा बाबा कहिल्यै पनि बाजेको सम्मुखमा पर्नुहुन्नथ्यो । आमा भन्नुहुन्थ्यो, तिमेरका बाउ र काकाले बेचेर पनि कहिल्यै सकिएनन् बाजेका जेथाहरू ।

यस्तो थियो हाम्रा दुश्मन बाजेको स्मृतिचित्र जतिखेर उहाँ सक्रिय उमेरमा हुनुहुन्थ्यो । र, जसले सायद कुनै इतिहासको पृथ्वीनारायणलाई बिर्साउँथ्यो । अथवा सम्झाउँथ्यो । तर, बाजेको त्यो कठोरता, त्यो निर्ममता, उहाँमा प्रकट हुने त्यो निरंकुशतामा के कुनै पृथ्वीनारायण भन्ने राजाको प्रभाव थियो ? मलाई लाग्छ, त्यस्तो कदापि थिएन । यो कुनै व्यक्तिविशेषद्वारा प्रदत्त अवदान थिएन । यो त लामो समय र कालखण्डको दौरान मानव इतिहासले निर्माण गरेको एक यस्तो परिच्छेद थियो, जो स्वाभाविक रूपले बाजेको हातमा हस्तान्तरण हुनपुगेको थियो ।

वर्ण व्यवस्थाले उमारेको छुवाछूतको विभेदकारी उकुच किरात भूमिमा ठ्याक्कै कहिलेदेखि पल्टिन पुग्यो ? जो पहिले कहिल्यै थिएन (खोजकै विषय छ) । तर, मेरा बाजेले पनि यसको नकारात्मकतासहितको कालो कर्तुतलाई आफ्नो जीवनमा अवश्य प्रयोग गर्नुभयो । छुत–अछुतजस्तो कलंकको दुष्प्रभाव बाजेमा पनि त्यति नै पर्न गयो, जति अरूमा परेको थियो । र, मलाई लाग्छ— यो मेरा बाजेको जीवनमा कथित नेपाल एकीकरणले सार्न पुगेको पहिलो संक्रामक रोग थियो, जसबाट उहाँ पनि ग्रसित हुनुहुन्थ्यो । तर, यसको अर्थ यो कदापि होइन कि एकीकरणको कथित भाष्यले जन्माएको कुनै चक्रवर्ती राजाले मेरा बाजेको दिमागमा शासन पनि गरेको थियो । वास्तवमा त्योबाट बाजे बिल्कुल सुरक्षित हुनुहुन्थ्यो ।

खासमा भन्ने हो भने कुनै ‘राजा’ वा राजासहितको कुनै राज्यसत्ता बाजेको पुर्ख्यौली अभ्यास र चिन्तनभन्दा बिल्कुल फरक कुरा थियो । छुवाछूतको पहिलो संक्रमणबाहेक एक अर्को अतिरिक्त कुरा पनि थियो, जसले बाजेको जीवनलाई निकै प्रभाव पारेको थियो । त्यो थियो— रामायण पाठ । उहाँले खस भाषाको त्यतिका शिक्षा कहाँ कसरी प्राप्त गर्नुभो थाहा भएन । तर, उहाँ रामायणको अधिकांश श्लोक कण्ठस्थ सुनाउन सक्नुहुन्थ्यो । जतिजति बुढ्यौलीतिर जाँदै हुनुहुन्थ्यो त्यतित्यति त्यसको संक्रमण उहाँमा बढिरहेको थियो ।

बुढ्यौलीले निस्तेज पारेपछि जब आफैँ काम गरेर खान नसक्ने अवस्थामा पुग्नुभयो, त्यसपछि मात्र बाजे–बोजु हामीसँग बस्न थाल्नुभएको हो । पाली–घरको सिकुवाको खटियामा उहाँहरू बस्ने–सुत्ने गर्नुहुन्थ्यो । बोजु त धेरै अगाडिदेखि नसाको रोगले हलचल गर्न सक्नुहुन्नथ्यो । उहाँको बाँकी जीवन ओछ्यानमै बित्यो । बाजे कहिल्यै घरभित्र प्रवेश गर्नुहुन्नथ्यो । वर्षको दुई तीनचोटि पितृ पूजा गर्दाबाहेक उहाँ कहिल्यै चुल्हामा पसेको हामीलाई थाहा छैन । त्यसैले खाने कुरादेखि सम्पूर्ण आवश्यकीय चीज खटियामै लगिदिनुपर्थ्यो । तमाखु मात्र होइन, जाडो याममा मकलमा आगोसमेत बालेर उतै पुर्‍याइदिनुपर्थ्यो । उहाँ राति सुत्दाबाहेक हमेसा मृगको पूर्णकायी छाला ओछ्याएर खटियामा आराम गर्नुहुन्थ्यो । त्यही मृगको छालामा बसेर उहाँ हामीलाई रामायणको मुखाग्र श्लोक सुनाउनुहुन्थ्यो ।

अब बाजे हामीलाई गुलेलीले ताक्न नसक्ने उमेरमा पुग्नुभएको थियो । हामी पनि बढिरहेका थियौँ । स्कुल जाने भइसकेका थियौं । आँगनमा उसैगरी खेल्थ्यौं । हाम्रो हो—हल्लाप्रति बाजेको प्रतिक्रिया उस्तै थियो । गुलेलीले हान्न नसकेपछि अब उहाँले हामीलाई श्लोकको झटारो हान्न थाल्नुभएको थियो । रामायण मात्र होइन वधूशिक्षाको उपदेश पनि उहाँलाई प्रायः कण्ठस्थ थियो । दिदीहरूलाई आँगनमा हाँस्दै जिस्किएको देख्नुभयो भने ‘हाँस्नु छैन कदापि नारीहरूले, बेश्या हुने हाँस्दछन्’ भनेर तुरुन्तै वधूशिक्षाको मट्याङ्ग्राले हानिहाल्नुहुन्थ्यो ।

यसरी बाजे हाम्रा लागि भानुभक्त पनि हुनुहुन्थ्यो, जो उहाँलाई अर्को नेपाल एकीकरणको भाष्यले दिएको अनुपम उपहार थियो । आधुनिक नेपालका विद्वान्हरू यसलाई सायद भाषिक एकीकरण भन्छन् क्यार ! तर, यसको निर्दोष सिकारको रूपमा भने मेरा बाजे आजीवन परिरहनुभयो ।

बाजे उमेरको डाँडामा पुग्दै गर्दा म किशोरवयको रफ्तारमा थिएँ । उहाँ अब पहिलेको जस्तो हुनुहुन्नथ्यो । उहाँभित्रको पृथ्वीनारायण सेलाइसकेको थियो । त्यसमाथि थप वृद्धावस्थाको शरीरमा उहाँ केहीअगाडि घाइते पनि हुनुभएको थियो । बाटोमा जुधिरहेको गोरुले घचेटेर उहाँलाई एक कान्लामुनि पछारिदिएको थियो । त्यसैको कारणले उहाँको खुट्टा स्थायी रूपले घाइते हुन पुग्यो । उहाँ धेरै टाढासम्म हिँड्न सक्नुहुन्नथ्यो । म स्कुलको लामो बिदामा घर फर्केको बेला अक्सर बल्छी बोकेर खोला झर्ने गर्थें । पहाडी गाउँ । खोला धेरै टाढा पर्थ्यो । त्यसैले खोलाबाट फर्किन मलाई कहिलेकाहीँ अबेर हुन्थ्यो । म खोला झरेको थाहा पाएपछि बाजे म नफर्किएसम्मै खाना खान मान्नुहुन्नथ्यो । उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, ‘नाति आओस् । अनि मात्रै खान्छु ।’ यसरी बाजेकै लागि मात्र भए पनि मैले बल्छीमा केही न केही माछा पार्नैपर्थ्यो, जसका लागि उहाँ मलाई राति अबेलासम्म पर्खेर बसिराख्नुहुन्थ्यो ।

राति सुत्दा पनि त्यो रित्तो पालीको सिकुवामा अक्सर बाजेको स्वरबाट रामायणको श्लोक गुन्जिन्थ्यो । यसको अर्थ बाजेमा अब पृथ्वीनारायणको सट्टा भानुभक्त हाबी हुँदै आइरहेको थियो । मानिसलाई बाँच्नका लागि कथा चाहिन्छ । गीत, काव्य आदि चाहिन्छ । यो सत्य हो । तर, उहाँले जे गर्नुभएको थियो, त्यो कथित एकीकरण नामको भाष्यले दिएको दोस्रो अनुदान थियो । कथित भाषिक एकीकरणको शताब्दीयौं लामो छायामा आफ्ना भाषा, कथा र सम्पूर्ण शैक्षिक सत्ता गुमेपछि मानिसले के गर्छ ? बस् मेरा बाजेले त्यही गर्नुभयो ।

तर, यति हुँदाहुँदै पनि उहाँभित्रको एउटा चेत भने कहिल्यै मरेन । त्यो हो गणतान्त्रिक चेत । यसकारण कि त्यो उहाँभित्र हुर्किरहेको एक अक्षुण्ण संस्कृति थियो ।


...

यतिन्जेलसम्म कहिले पृथ्वीनारायण शाह, कैले भानुभक्त आचार्यको रूपमा हामीले बाजेलाई बुझ्यौं । तर, बाजे खास के हुनुहुन्थ्यो ? अब म त्यतातिर मोडिन चाहन्छु ।

२०३४ सालतिर म कलेज पढ्न काठमाडौं आएँ । भोजपुरमा उतिबेला एयरपोर्ट बनेकै थिएन । त्यसैले काठमाडौं आउँदा दुई दिन अरुणको अक्करैअक्कर हिँडेपछि पुगिने धरान हुँदै आउनुपर्थ्यो ।

कलेज बिदाको बेला एक हिउँद म घर फर्केको थिएँ । अचानक बाजेले सोध्नुभो, ‘के छ नेपालका राजाको हालखबर ?’

बाजेको यस्तो प्रश्नले एक छिन त म हतप्रभ बनेँ र उत्तर दिएँ, ‘ठीकै छ बाजे ।’

फेरि सोध्नु भो, ‘राजा सन्चै छन् ?’

भनेँ, ‘सन्चै छन् ।’

‘कैलेकाहीँ भेट हुन्छ ?’

‘हुँदैन... ।’

‘किन एउटै देशमा पनि भेट नभाको त ?’

‘आ–आफ्नो काममा व्यस्त हुन्छौं, त्यसैले बाजे... ।’

बाजेले यस्तो चाखलाग्दो प्रश्न सोध्नुभएको पनि आज लगभग चारौं दशक नाघिसक्यो । उहाँ बित्नुभएकै पनि तीन दशक त बिती नै सक्यो । यत्रो लामो समयसम्म पनि त्यो छोटो वार्तालाप मभित्र यस्तरी सुरक्षित छ कि आज बल्ल लागिरहेछ, त्यो सामान्य लाग्ने प्रश्नभित्र त स्वयं बाजे बाँचिरहनुभएको रैछ । वास्तवमा त्यो सामान्य प्रश्नमा बाजेको खास रूप अभिव्यक्त भएको रैछ ।

यतिखेर अर्थ केलाउँदा, बाजेको त्यो हठाथ प्रश्नबाट पहिलो त यो बुझ्न सकिन्छ कि नेपाल भन्ने एउटा यस्तो देश छ, जुन उहाँको देश होइन । दोस्रो, नेपाल भन्ने देशमा कोही एउटा राजा छ तर उहाँको देशमा राजा छैन । तेस्रो, त्यो जुनसुकै राजा होस् ऊ बाजेको समकक्षी हो । र चौथो, राजा जोसुकै होस् ऊ सामान्य नागरिक बराबर हो । यसरी बाजेभित्र एक यस्तो अनपेक्षित चीज बाँचिराखेको थियो, जसको बारेमा सोच्दा पनि यतिखेर हामीलाई अनौठो लाग्न सक्छ ।

अब हामी एउटा गाँठी प्रश्नतर्फ एक छिन विचार गरौँ । त्यो अनौठो लाग्ने विचार, जो बाजेभित्र आफ से आफ बाँचिराखेको थियो के त्यो त्यत्तिकै प्रकट भएको मजाक थियो ? अवश्य थिएन । किनभने त्यो हजारौं वर्षको समयखुट्टीले निर्माण गरेको एउटा छुट्टै सांस्कृतिक कडी थियो । इतिहासले वर्णन गर्छ, लिच्छविहरूको आक्रमणपछि तिनीहरूको शासनमा बस्न नचाहने अथवा लिच्छवि राजतन्त्रात्मक व्यवस्था अस्वीकार गर्ने किरातीहरू अनेकपटक काठमाडौं छाडेर पूर्वतर्फ लागेका थिए । नेपाल खाल्डोमा पहिलोचोटि स्थापित हुन गइरहेको राजतन्त्रसँग केही किरातीहरूले त्यतिबेलैदेखि सम्बन्धविच्छेद गरेका थिए । तब यो स्वयंसिद्ध छ कि उनीहरू त्यतिबेलैदेखि कुनै पनि राजालाई चिन्दैनथे । लिच्छवि शासनलाई स्विकारेर बस्ने बाँकी मान्छेहरू यतै छुटे पनि पूर्व जानेहरूले गणतान्त्रिक चेत बोकेरै गएका थिए । त्यही भएर यता छुट्ने मान्छेहरू एउटा संस्कृतिमा बाँचे, उता जानेहरूले अर्को संस्कृति बँचाए । यता छुट्नेहरू त्यसपछि अविच्छिन्न राजतन्त्रमा हुर्किए उता लाग्नेहरूले स्वायत्त जीवन हुर्काए । पछि सेनकालमा समेत पूर्वेलीहरूले स्वशासित जीवनकै अकण्टक अभ्यास गरेका थिए । यहाँसम्म कि नेपालको पहिलो ३२ पुस्ते किरातकालमा समेत उनीहरू राजाको प्रत्यक्ष शासनअन्तर्गत थिएनन् । किनभने यलम्बर होस् या गस्ती कोही पनि वंशानुक्रमका राजा थिएनन् । उनीहरू सबै गण नायकहरू थिए ।

अब प्रश्न उठ्छ । त्यसो भए के मेरा बाजे लिच्छविकालमा पूर्व पसेका किराती पुर्खाका सन्तान हुनुहुन्थ्यो ? अथवा त्यो नभए के ती पुर्खाहरूको सांस्कृतिक र वैचारिक समकक्षी हुनुहुन्थ्यो ? यदि त्यसो हो भने ठोकेर भन्न सकिन्छ, पृथ्वीनारायण त के पूरै पाँच हजार वर्षदेखि मेरा बाजेको चेतनामा कुनै राजा थिएन । त्यही भएर उहाँ सार्वकालिक र आजीवन गणतन्त्रवादी हुनुहुन्थ्यो ।

अहिले पनि जब देशमा राजाको बासी कुण्ठा यदाकदा पुनरावृत्त हुन खोज्छ र काठमाडौं उपत्यका उही पुरानै राजनीतिक निरपेक्षतामा निदाउँछ, मलाई लाग्छ— गणतन्त्र भनेको त वास्तवमा विचार मात्रै होइन रैछ । यो त अविच्छिन्न संस्कृति पनि रैछ । जुन संस्कृति चाहेर पनि सबै कोहीमा नहुन सक्छ । त्यही नहुनुको कारणले अहिले पनि कसैलाई संघीयता दुख्छ । कसैलाई कसैको पहिचान अपच लाग्छ । र, कसै कसैले चाहिँ गणतान्त्रिक देशमै पनि राजारानीको नक्कल गर्नुपर्छ ।

सन्दर्भ बाजेको थियो । फेरि बाजेमै फर्किन चाहन्छु । मेरा बाजे कुनै विद्रोही हुनु हुन्नथ्यो । मात्र राजा नामक पुरानो भाष्यका लागि निरक्षर हुनुहुन्थ्यो । त्यो निरक्षरता उहाँको संस्कृति पनि थियो । अहिलेको भाषामा भन्ने हो भने त्यो राजनीति पनि थियो । त्यही संस्कृतिलाई अद्यावधिक गरेर वा राजनीतीकरण गरेर देश अहिलेको अवस्थामा आइपुगेको हो । किनभने रूपान्तरणका लागि समयअनुसार आफूलाई अद्यावधिक गर्न जरुरी छ । आवश्यक पर्दा संस्कृतिलाई पनि निर्णायक शक्तिमा बदल्न सक्नुपर्छ । यसैमार्फत अंशअंशमा लडिरहनुपर्ने मुद्दा मुष्टमा प्राप्त हुन्छ । र, त्यो अद्यावधिक हुनु भनेको अर्को भाषामा राजनीतीकरण हुनु पनि हो । त्यही राजनीतीकरणको अरू थप आशा र भरोसामा काठमाडौं उपत्यकाका नेवाः समुदायलाई सलाम पनि भनिएको हो ।

अन्त्यमा, अब सबैलाई थाहा भइसक्यो । मेरा बाजे सबैका लागि असल हुनु हुन्नथ्यो । यसो भन्दा मलाई कुनै लज्जाबोध हुँदैन । मात्र यति छुटाउनु हुँदैन, उहाँले प्राप्त गर्नुभएको विरासत भने लगभग पाँच हजार वर्षदेखि नै राजाविहीन थियो ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७७ ११:१९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वर्णव्यवस्था : योनिमाथिको अंकुश

सुजित मैनाली

हिन्दु समाजमा आजका मितिसम्म विद्यमान सम्भवतः सबैभन्दा पुरानो र जब्बर सामाजिक प्रणाली वर्णव्यवस्था हो । नारीको स्वतन्त्रतालाई अस्वीकार गर्ने र घरपालुवा जनावरलाई झैं उनीहरूलाई विशुद्ध उपयोगितावादी दृष्टिले हेर्ने पुरुषकेन्द्रित सामाजिक चिन्तन वर्णव्यवस्थाभन्दा पनि प्राचीन र जब्बर छ ।

हिन्दुहरूको सामाजिक इतिहास केलाउने प्रायः सबै जनाले वर्णव्यवस्था र नारीको सामाजिक हैसियतलाई छुट्टाछुट्टै हेर्ने गरेका छन् । नूर यलम्यानको ‘अन द प्युरिटी अफ वुमेन इन द कास्ट्स अफ सिलोन एन्ड मलावार’ (१९६२), उमा चक्रवर्तीको ‘कन्सेप्चुअलाइजिङ ब्राह्मिनिकल पेट्रियार्की इन अर्ली इन्डिया : जेन्डर, कास्ट, क्लास एन्ड स्टेट’ (१९९३) लगायत लेखमा चाहिँ वर्णव्यवस्था र नारीको यौनजीवनलाई एउटै डालोमा हालेर व्याख्या गर्ने जमर्को गरिएको छ । वर्णव्यवस्था र नारीका सवाल एकअर्कासँग अन्योन्याश्रित छन् । त्यसैले यिनीहरूलाई एकसाथ व्याख्या नगरी हिन्दु समाजको नसनाडी राम्रोसँग छाम्न सकिँदैन ।

योनिको अनुशासन

चरम नारीद्वेषी समाजमा योनिलाई ‘अनुशासित’ राख्न नारीलाई ‘चेस्टिटी बेल्ट’ लगाइदिने चलन यदाकदा अझै चलिरहेको छ । ‘चेस्टिटी बेल्ट’ फलाम अथवा अन्य धातुबाट बनेको कट्टुजस्तो हुन्छ । यो बेल्ट महिलाले दिसापिसाब गर्न सक्ने, मैथुनचाहिँ गर्न नसक्ने गरी बनाइएको हुन्छ । बेल्टमा चाबी लगाउने ठाउँ हुन्छ । पतिले घरबाट टाढा जानुपरेमा पत्नीलाई बेल्ट पहिरिन लगाई चाबी आफूसँगै राख्ने गर्छन् । यसरी आफ्नो अनुपस्थितिमा उनीहरूले पत्नीको यौनाचरणको रखवारी गर्ने गर्छन् ।

हिन्दु समाजका मूल्यमान्यता अत्यन्तै होसियारीपूर्वक बनाइएका छन् । तीमध्ये अधिकांश मूल्यमान्यता नारीद्वेषी छन् । तिनको उद्देश्य ‘चेस्टिटी बेल्ट’ ले झैं योनिलाई अनुशासनमा राख्नु हो । वर्णव्यवस्थाको उद्देश्य पनि वस्तुतः यही हो । भौतिक अंकुशबिना फगत सामाजिक मूल्यमान्यताका आधारमा नारीलाई ‘अनुशासन’ मा स्थिर राख्ने उपक्रमका लागि रचिएका यस्ता सन्दर्भले पनि हिन्दु सभ्यता भौतिक संस्कृतिमा विपन्न र अभौतिक संस्कृतिमा ‘सम्पन्न’ थियो/छ भन्ने कुरालाई सिद्ध गर्छ ।

उत्तरवैदिक कालमा कठोर बनेको वर्णव्यवस्थाको प्रमुख विशेषता छुवाछूत हो । त्यसअघि वर्णव्यवस्थासँग छुवाछूत प्रथा गाँसिएको थिएन । वर्णव्यवस्थाबारे उल्लेख भएको सबैभन्दा पुरानो ग्रन्थ ऋग्वेद (१०।९०।१२) मा ब्राह्मण, राजन्य (क्षत्रीय), वैश्य र शूद्र ईश्वरको मुख, पाखुरा, जाँघ र पाउबाट क्रमशः उत्पन्न भए भनिएको छ । यजुर्वेद र उत्तरवैदिक कालमा रचिएका मनुस्मृतिलगायत ग्रन्थमा यही कुरा दोहोर्‍याइएको छ ।

छुवाछूत प्रथा मिसिएपछि वर्णव्यवस्था सघन भयो । छुवाछूतको घनले हानेर शूद्रहरूको मनोबललाई धूलोपिठो पारियो । यसले सवर्णहरूलाई शूद्रका रूपमा ‘पतन’ हुनेखालका व्यवहारमा प्रवृत्त हुन निरुत्साहित गर्‍यो । दिसापिसाब, शव व्यवस्थापनजस्ता फोहोरसम्बन्धी श्रम गर्नेहरूलाई नछुने अथवा उनीहरूले छोएका खानालगायत सामग्रीलाई बिटुलो करार गर्ने चलन स्वास्थ्यका हिसाबले श्रेयस्कर हुन्छ भन्ने बुझाइ प्रकारान्तरमा विकृत बनेर छुवाछूत प्रथा संस्थागत भएको हो भन्ने प्रकार्यवादीहरूको विश्लेषण अमिल्दो छ । किनकि छुवाछूत प्रथा वर्णव्यवस्थाको लक्ष्य होइन, लक्ष्य हासिल गर्ने प्रमुख साधनमध्ये एक हो । यसको प्रमुख उद्देश्य योनिको अनुशासन सुनिश्चित गर्नु हो ।

वर्ण व्यवस्थासम्बन्धी इरावती कर्वेको किताब ‘हिन्दु सोसाइटी : एन इन्टरप्रिटेसन’ (सन् १९६१), लुई डुमोको किताब ‘होमो हाइरार्किकस’ (सन् १९६६) लगायत ग्रन्थमा इन्डोगमी अर्थात् समान जात अथवा उपजातभित्र मात्रै हुने विवाहलाई वर्णव्यवस्थाको एउटा प्रमुख विशेषता मानिएको छ । मानिसलाई जातबाहिर गएर यौनसाथी चयन गर्न नदिनु उसको नैसर्गिक यौनवृत्तिलाई नियन्त्रित गर्नु हो । यस आधारमा वर्णव्यवस्थाको उद्देश्य यौनिकताको नियन्त्रण हो भनि नस्विकार्ने कोही छैनन् । यस्तो विश्लेषणले लिंग र योनि दुवैलाई वर्णव्यवस्थाले समान रूपमा नियन्त्रण गरेको छ भन्ने छनक दिन्छ । तर, वर्णव्यवस्थाले लिंगलाई धेरै हदसम्म उन्मुक्ति दिएर योनिलाई बढ्ता नियन्त्रित गर्दै आएको छ । नारी यौनिकतालाई केन्द्रमा राखेर वर्णव्यवस्थाको विवेचना गरेमा यससम्बन्धी हाम्रो बुझाइ अझ स्पष्ट हुन्छ ।

अप्रीतिकर प्रतिलोम

उचनीचको सघन बन्दोबस्त वर्णव्यवस्थाको अर्को प्रमुख विशेषता हो । उचनीचको भाव संस्थागत गर्न सघाउ पुर्‍याउने सजातीय विवाहको ऐतिहासिक प्रयोजनबारे अर्को उपशीर्षकअन्तर्गत तल चर्चा गरिनेछ । ‘ठूलो’ र ‘सानो’ जातका मानिसबीचको विवाहप्रति अनुदार वर्णव्यवस्थाबारे उल्लेख भएका धर्मशास्त्र वर्णसङ्करप्रति अनुदार छन् । जातबाहिर विवाह गर्नेहरूलाई सजायको व्यवस्था गरेर ती ग्रन्थले वर्णसङ्करहरूको उत्पतिलाई निरुत्साहित गरेका छन् । दण्डको यस्तो व्यवस्था नारी र तल्लो भनिएका जातप्रति बढी कठोर छ ।

मनुस्मृतिमा गरिएका त्यस्ता केही व्यवस्थाबारे चर्चा गरौं । यसमा परस्त्रीसँगको संसर्गबाट वर्णसङ्कर जन्मिन सक्ने भएकाले राजाले परस्त्रीगामी पुरुषको नाक, कान काटेर देशनिकाला गरिदिनुपर्छ भनिएको छ (८।३५२–३५३) । हिन्दु धर्मशास्त्रहरूले ठूलो भनिएको जातका पुरुषले सानो भनिएको जातका कन्यासँग गरेको विवाहलाई अनुलोम भनेका छन् । ठूलो भनिएको जातिकी कन्या र सानो भनिएका जातका पुरुषबीचको विवाहलाई चाहिँ प्रतिलोम भनेका छन् । वर्णव्यवस्थाले नस्लीय शुद्धतालाई अतिशय जोड दिन्छ । सजातीय विवाहमार्फत शुद्ध नस्ल हस्तान्तरण हुँदै जाने भएकाले यसले सजातीय विवाहलाई प्रवर्द्धन गर्छ । त्यसैले भावी पिँढीको नस्लीय शुद्धता समाप्त गर्ने र वर्णसङ्कर सन्तान जन्माउने अन्तरजातीय विवाहलाई धर्मशास्त्रले निरुत्साहित गरेको हो । यति हुँदाहुँदै पनि शास्त्रहरूले कडा दण्डको व्यवस्था गरेर खासगरी प्रतिलोमप्रति बढी अनुदारता झल्काएका छन् ।

मनुस्मृतिको तेस्रो अध्यायमा विवाहसम्बन्धी व्यवस्थाबारे चर्चा छ । त्यहाँ ‘ब्राह्मण, क्षत्रीय र वैश्यहरूले पहिला सवर्ण (आफ्नै जातकी कन्या) सँग बिहे गर्नु उत्तम हुन्छ, कामवश बिहे गर्न मन लागे क्रमैसँग अन्य स्त्रीसँग बिहे गर्न सकिन्छ’ भनिएको छ (३।१२) । ‘शूद्रकी स्त्री शूद्रा नै हुन्छिन्, वैश्यले वैश्या र शूद्रा, क्षत्रियले क्षत्रिया, वैश्या र शूद्रा र ब्राह्मणले चारै वर्णकी कन्यासँग बिहे गर्ने अधिकार हुन्छ’ (३।१३) भनेर यसमा प्रतिलोमलाई निरुत्साहित गरी अनुलोमका लागि बाटो खोलिएको छ ।

मनुस्मृतिका यी श्लोकले फगत कामवासना परितृप्तिका लागि मात्र ठूलो भनिएका जातका पुरुषले सानो भनिएका जातका कन्यासँग विवाह गर्न सक्छन् भनि संकेत गरेका छन् । शूद्राबाट पुत्रोत्पत्ति गर्ने ब्राह्मण ब्रह्मणत्वबाट रहित हुन्छ भनि अनुलोमबाट पुत्रोत्पत्ति गर्न चाहिँ मनुस्मृति (३।१७) ले निरुत्साहित गरेको छ । यसरी मनुस्मृतिले सानो भनिएका जातको योनिलाई छुत र गर्भलाई चाहिँ अछुत करार गरेको छ । शुद्राको छुत योनिबारे महाभारत अझ स्पष्ट छ । यसमा ‘रत्यर्थमपि शूद्रा स्यात्’ अर्थात् शूद्राहरू फगत मैथुनका लागि हुन् भनिएको छ ।

वर्णसङ्करप्रतिको यस्तो अरुचिको प्रभाव नेपाली समाजमा अझै विद्यमान छ । बिहेबारीको चाँजोपाँजो मिलाउने क्रममा व्यक्तिको सामाजिक वरीयता र हैसियत उसको नस्लीय शुद्धतामा खोज्ने चलन अझै छ । अन्तरजातीय विवाहबाट जन्मिएका वर्णसङ्करहरूको सामाजिक हैसियतलाई अहिले पनि सानो मानिन्छ । खत्रीसँग छोराछोरीको बिहे गरिदिन झर्रा क्षत्रीहरू अझै हिचकिचाइरहेका छन् । प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाले आफ्ना छोराहरूका लागि राजा सुरेन्द्रविक्रम शाहका छोरीहरूको हात मागेपछि ‘खस भएर तैँले ठकुरीकी छोरी ताक्ने’ भनी सुरेन्द्रविक्रमले वचन लगाउँदा जंगबहादुरले आफ्नो शरीरमा रणबहादुरकी विधवा ब्राह्मणी पत्नी कान्तवतीको रगत पनि मिसिएको छ भन्ने कुराको हेक्का राख्न सुरेन्द्रविक्रमलाई विनम्रतापूर्वक सम्झाएको सन्दर्भ उल्लेख गर्नु यस सन्दर्भमा वाञ्छनीय हुन्छ ।

अन्तरजातीय विवाहको सन्दर्भमा वर्णव्यवस्था नारीहरूप्रति बढी निर्मम किन भयो ? यसको प्रयोजन योनिमाथि लगाम लगाउनु र लिंगलाई स्वच्छन्द छोड्नु नै हो । यस्तो गर्दा माथिल्लो भनिएका जातका पुरुषले तल्लो भनिएका जातका नारीलाई भोग्न पाउने भए । ब्राह्मण पुरुषले चारै वर्णका नारीको भोग गर्न पाउने भयो । क्षत्रिय पुरुषले ब्राह्मणबाहेक तीन वर्णका नारीको अनि वैश्यले ब्राह्मणी र क्षत्रियालाई छोडेर अन्य नारीको भोग गर्न पाउने भयो । प्रतिलोममाथि कडाइ गर्दा आफ्ना जातका नारीले आफूभन्दा सानो भनिएका जातका पुरुषको भोग गर्न नपाउने भए । यसबाट माथिल्लो भनिएका जातका नारीहरूमाथि उनीहरूकै जातका पुरुषको एकाधिकार सुनिश्चित हुने भयो । प्रतिलोमबाट जन्मिएका सन्तानलाई वर्णव्यवस्थामा अत्यन्तै निम्नकोटीको सामाजिक हैसियत दिएर यस्तोखालको विवाहबाट हुने सन्तानोत्पत्तिलाई हदैसम्म निरुत्साहित गरिएको छ । महाभारतको अनुशासनपर्वमा ब्राह्मण कन्या र शूद्र पुरुषबीचको समागमबाट जन्मिएका सन्तान चाण्डाल कहलिन्छन् र उनीहरूको हैसियत शूद्रको भन्दा निम्नकोटीको हुन्छ भनिएको छ ।

अनुलोम विवाहलाई धर्मशास्त्रले प्रोत्साहन नगरे पनि अस्वीकारचाहिँ गरेका छैनन् । यस्तोखालको विवाहप्रति धर्मशास्त्रभन्दा हिन्दु समाज बढी उदार थियो भन्ने कुरा शास्त्रमा गरिएका कथाहरूको वर्णन पढ्दा पनि थाहा हुन्छ । उदाहरणका लागि भार्गव कुलका ब्राह्मणहरूले क्षत्रिय परिवारकी कन्याहरूलाई पत्नीका रूपमा ग्रहण गरेको सन्दर्भलाई लिन सकिन्छ । च्यवन र जमदग्नि ऋषिले क्षत्रिय कुलकी क्रमशः सुकन्या र रेणुकालाई पत्नी बनाएका थिए । राजा जनकले चाहिँ सुलभा नाम गरेकी कन्यालाई ‘तिमी ब्राह्मणी हौ, म क्षत्रिय हुँ, हामीबीचको विवाह वर्जित छ’ भनी पन्छाएका थिए । अनुलोम र प्रतिलोमसम्बन्धी यस्ता केही शास्त्रीय प्रमाणबारे आरती धन्दले आफ्नो किताब ‘वुमन एज फायर, वुमन एज सेज’ मा चर्चा गरेकी छन् । उनका अनुसार, त्यतिबेला द्विज पुरुषका धेरै पत्नी हुने भएकाले उनीहरूले सजातीय कन्यालाई धर्मपत्नी बनाउँथे । विजातीय कन्या अथवा शूद्रालाई चाहिँ ल्याइतेका रूपमा भित्र्याउँथे । सजातीय पत्नीबाट उनीहरूले वंश चलाउँथे । विजातीय ल्याइतेबाट दैहिक आवश्यकता पूरा गर्थे ।

वर्जित वर्णसङ्कर

केही लेखकले नारीकेन्द्रित दृष्टिमार्फत वर्णव्यवस्थाको व्याख्या मात्र होइन, यसको मूलसमेत केलाउने काम गरेका छन् । पछिल्लोपटक लेखकद्वय क्रिस बिन्दर र मुकेश इस्वारनले यस्तै प्रयास गरेका छन् । उनीहरूले संयुक्त रूपमा लेखेको ‘अ जेन्डर–बेस्ड थियरी अफ द ओरिजिन अफ द कास्ट सिस्टम अफ इन्डिया’ शीर्षकको लेख सन् २०१४ मा प्रकाशित भएको थियो, जसमा लैंगिकताको आलोकमा वर्णव्यवस्थाको उद्भवबारे विवेचना गरिएको छ । अन्य कतिपय प्रकार्यवादीहरूले झैं उनीहरूले पनि पेसागत दक्षता अभिवृद्धिकै लागि वर्णव्यवस्थाभित्र सजातीय विवाहको अवधारणा लागू गरिएको बताएका छन् । माटोका भाँडाकुँडा बनाउने पुरुषले त्यस्तै पेसामा संलग्न परिवारकी कन्यासँग विवाह गरेमा उसको आर्थिक जीवन सहज हुन्छ । फरक पेसा अँगाल्ने परिवारकी कन्यासँग विवाह गरेमा पुरुषले उपार्जनको काममा पत्नीबाट उल्लेख्य सहयोग लिन सक्दैन ।

सबैभन्दा पहिले ब्राह्मणहरूमाझ वर्णव्यवस्थाको अभ्यास सुरु भएको थियो । ब्राह्मणहरूले सजातीय विवाहलाई प्रश्रय दिनुको कारण पनि पेसागत दक्षता अभिवृद्धि नै थियो भन्ने उनीहरूको मत छ ।

इपू १५०० ताका हिन्दुहरूमाझ लिपि विकसित भइसकेको थिएन । त्यतिबेला धर्मग्रन्थहरू कण्ठ गरेर स्मृतिमा सुरक्षित राख्ने र सन्तानहरूमार्फत त्यसलाई पुस्तान्तरण गर्दै लैजाने परिपाटी थियो । त्यो काम ब्राह्मणहरूले गर्ने गर्थे । अमुक धर्मग्रन्थ अथवा त्यसभित्रका खण्ड अमुक ब्राह्मण कुलका पुरुष सदस्यले कण्ठ गर्ने र छोराहरूलाई पनि कण्ठ गर्न लगाई पुस्तान्तरण गर्दै लैजाने विधान त्यतिबेला थियो । यस्तोमा एउटै ग्रन्थ अथवा त्यसभित्रको खण्ड कण्ठ गर्ने दुई भिन्न परिवारका पुरुष र कन्याबीच विवाह भएमा परिवारको बिँडो थाम्न उनीहरूका छोरा बढी सक्षम हुन्थे । अन्तरजातीय विवाहबाट जन्मिएका सन्तानको सामाजिकीकरणमा घर र मावलका भिन्न संस्कारको प्रभाव परेको हुन्छ । घर र मावल दुवैतिर एउटै संस्कार छ भने कुलपरम्परालाई निरन्तरता दिन सन्तानहरूलाई सजिलो हुन्छ । शास्त्रहरूको पुस्तान्तरणकै लागि सजातीय विवाहलाई प्रश्रय दिनेगरी वर्णव्यवस्थाको उद्भव भएको हो र यसकै कारण कैयौं हिन्दु धर्मग्रन्थ आजका मितिसम्म सुरक्षित रहन सकेका हुन् भन्ने बिन्दर र इस्वारनको मत छ ।

अन्तरजातीय विवाहलाई निरुत्साहित गर्ने हिन्दु शास्त्रहरूले प्रतिलोमलाई बढी वर्जित ठहर्‍याउनुका दुई कारणबारे पनि उनीहरूले चर्चा गरेका छन् । पहिलो, यस्तो गर्दा विवाहका लागि सजातीय स्त्रीहरू फेला नपर्लान् भन्ने सवर्ण पुरुषको चिन्ता कम भयो । दोस्रो, ठूलो भनिएका जातमा पतिको जिविकाका लागि पत्नीहरूको भूमिका बढी हुने हुँदा यसले त्यतिबेलाको सामाजिक आवश्यकता पनि पूरा गरिदियो ।

प्रतिलोमप्रति वर्णव्यवस्थाको अरुचि बुझ्न यति मात्र पर्याप्त हुँदैन । पुरुष र नारीबीचको असमानता र नारीलाई फगत भोग्या ठान्ने सवर्ण पुरुषकेन्द्रित मनोविज्ञानको आलोकमा हेरियो भने मात्र अन्तरजातीय विवाहसम्बन्धी वर्णव्यवस्थाको नारीद्वेषी विधानलाई अझ गहिराइमा पुगेर बुझ्न सकिन्छ ।

प्रकाशित : मंसिर ६, २०७७ १२:३६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×